Hình đồng dạng
Nhận biết hai hình đồng dạng và hai hình đồng dạng phối cảnh, tìm tỉ số đồng dạng rồi tính độ dài, diện tích, khoảng cách thật trên bản đồ hay mô hình.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 37
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đồng dạng phối cảnh tâm O tỉ số k: mỗi điểm A có ảnh A' trên tia OA với OA' = k · OA; đường nối hai điểm tương ứng luôn đi qua O.
- 2k > 1 là phóng to, k < 1 là thu nhỏ, k = 1 là bằng nhau. Ví dụ OA = 2 cm, OA' = 6 cm ⇒ k = 3, phóng to 3 lần.
- 3Hình H' đồng dạng với H nếu H' bằng H hoặc bằng một hình phóng to / thu nhỏ của H (dời đi, xoay đi vẫn tính). Hai hình đồng dạng có cùng hình dạng, các góc giữ nguyên.
- 4Hai hình vuông, hai hình tròn, hai tam giác đều, hai lục giác đều luôn đồng dạng; hai hình chữ nhật thì chưa chắc (phải cùng tỉ lệ dài : rộng).
- 5Độ dài (cạnh, chu vi) nhân k, diện tích nhân k². Ví dụ k = 3 thì chu vi gấp 3, diện tích gấp 9.
- 6Bản đồ 1 : 100 000 nghĩa là 1 cm ứng với 100 000 cm = 1 km — đổi đơn vị sau cùng rồi thử lại bằng ước lượng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo tâm O (chấm tím) và kéo đỉnh A' của ảnh dọc theo tia OA: ngôi nhà phóng to, thu nhỏ theo tỉ số k, các tia nối điểm tương ứng luôn qua O; bật "kéo giãn một chiều" để thấy hình bị méo không còn đồng dạng.
OA' : OA
14,6 : 7,3
= 2
A'B' : AB
6 : 3
= 2
Góc mái D
90° → 90°
giữ nguyên
✓ Phóng to 2 lần — đồng dạng phối cảnh tâm O
Mọi đoạn thẳng nhân k = 2, góc giữ nguyên, các tia nối điểm tương ứng cùng đi qua O. Diện tích 8,25 → 33 ô vuông, gấp k² = 4 lần.
1 🔦 Hình đồng dạng phối cảnh
Cần nhớ
- ✦Chọn tâm phối cảnh O và tỉ số k. Ảnh của điểm A là điểm A' nằm trên tia OA với OA' = k · OA. Ví dụ k = 2, OB = 3 cm ⇒ OB' = 6 cm.
- ✦Hình T' gồm ảnh của mọi điểm của hình T là hình đồng dạng phối cảnh với T, tỉ số k = OA'OA.
- ✦Ảnh của đoạn thẳng AB là đoạn A'B' với A'B' = k · AB; các góc tương ứng bằng nhau. Ví dụ k = 12, AB = 4 cm ⇒ A'B' = 2 cm.
- ✦Nhận ra cặp phối cảnh: mọi đường thẳng nối hai điểm tương ứng (AA', BB', CC'…) cùng đi qua một điểm O.
Dạng bài
Vẽ hình đồng dạng phối cảnh tâm O, tỉ số k
- 1 Nối O với từng đỉnh của hình gốc, kéo dài thành tia.
- 2 Trên mỗi tia lấy điểm ảnh: OA' = k · OA (đo hoặc đếm ô lưới).
- 3 Nối các điểm ảnh theo đúng thứ tự như hình gốc.
- 4 Thử lại: mỗi cạnh ảnh phải bằng k lần cạnh gốc.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy A' cách A (thay vì cách O) một đoạn k · OA là sai: k = 2, OA = 3 ô thì A' cách O 6 ô, chứ không phải cách O 3 + 6 = 9 ô.
Trên lưới ô vuông, O ở gốc, tam giác ABC có A cách O 2 ô sang phải, B cách O 4 ô sang phải, C cách O 2 ô sang phải và 2 ô lên trên. Vẽ ảnh với k = 32 và tính A'B'.
Hướng dẫn giải
2 🦋 Hình đồng dạng
Cần nhớ
- ✦Hình H' đồng dạng với H nếu H' bằng H hoặc bằng một hình phóng to / thu nhỏ của H. Ví dụ hai bông hoa cùng dáng, một bông to gấp đôi.
- ✦Hai hình đồng dạng phối cảnh thì đồng dạng; còn hai hình đồng dạng chưa chắc là phối cảnh (còn tuỳ vị trí). Ví dụ hai tam giác đều đặt lệch hướng vẫn đồng dạng nhưng không có tâm phối cảnh.
- ✦Hai hình chữ nhật đồng dạng khi hai cặp cạnh cùng tỉ lệ: 6 × 4 và 9 × 6 (96 = 64 = 1,5) đồng dạng; 6 × 4 và 8 × 6 thì không.
Cặp hình nào luôn đồng dạng?
| Cặp hình | Luôn đồng dạng? | Vì sao |
|---|---|---|
| Hai hình vuông | Có | Bốn góc vuông, bốn cạnh bằng nhau — chỉ khác cỡ |
| Hai hình tròn | Có | Chỉ có bán kính để đổi |
| Hai tam giác đều, hai lục giác đều | Có | Góc cố định (60°, 120°), cạnh bằng nhau |
| Hai hình chữ nhật | ⚠️ Không | Còn tuỳ tỉ lệ dài : rộng |
| Hai hình thoi, hai tam giác cân | ⚠️ Không | Góc có thể khác nhau |
Dạng bài
Kiểm hai hình chữ nhật có đồng dạng không
- 1 Xếp cạnh theo cùng thứ tự: dài với dài, rộng với rộng.
- 2 Tính hai tỉ số: dài' : dài và rộng' : rộng.
- 3 Hai tỉ số bằng nhau ⇒ đồng dạng với tỉ số k đó; khác nhau ⇒ không đồng dạng.
- 4 Thử lại: dài : rộng của hai hình phải như nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thêm cùng một số vào mỗi cạnh không cho hình đồng dạng: 15 × 10 thêm 6 cm mỗi cạnh thành 21 × 16, tỉ số 1,4 và 1,6 khác nhau — hình bị méo.
Khung ảnh 15 cm × 10 cm và khung ảnh 21 cm × 14 cm có đồng dạng không?
Hướng dẫn giải
3 📐 Độ dài nhân k, diện tích nhân k²
Cần nhớ
- ✦Tỉ số đồng dạng k = độ dài ảnh : độ dài gốc (đo hai đoạn tương ứng bất kì). Ví dụ cạnh 3 cm thành 7,5 cm ⇒ k = 2,5.
- ✦Mọi độ dài (cạnh, đường cao, chu vi) nhân k. Ví dụ chu vi 20 cm, k = 3 ⇒ chu vi ảnh 60 cm.
- ✦Diện tích nhân k² vì cả hai chiều cùng nhân k. Ví dụ diện tích 12 cm², k = 32 ⇒ 12 · 94 = 27 cm².
Dạng bài
Tính độ dài, diện tích của hình đồng dạng
- 1 Tìm k từ một cặp đoạn tương ứng đã biết (ảnh chia gốc).
- 2 Độ dài cần tìm: nhân k (hoặc chia k nếu đi từ ảnh về gốc).
- 3 Diện tích cần tìm: nhân k².
- 4 Thử lại: tính thẳng diện tích từ các cạnh vừa tìm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân diện tích với k: 12 · 2,5 = 30 cm² là sai — phóng to 2,5 lần thì diện tích gấp 2,5² = 6,25 lần.
Hình chữ nhật 4 cm × 3 cm được phóng to thành hình đồng dạng có cạnh dài 10 cm. Tính cạnh ngắn và diện tích hình mới.
Hướng dẫn giải
4 🗺️ Bản đồ, mô hình, ảnh phóng
Cần nhớ
- ✦Bản đồ, bản vẽ, mô hình là hình thu nhỏ đồng dạng của vật thật. Tỉ lệ 1 : n nghĩa là 1 đơn vị trên hình ứng với n đơn vị thật cùng loại.
- ✦Từ hình ra thật: nhân n; từ thật ra hình: chia n. Ví dụ tỉ lệ 1 : 50, cửa mô hình 4 cm ⇒ cửa thật 200 cm = 2 m.
- ✦Đổi đơn vị cuối cùng: 1 km = 1 000 m = 100 000 cm.
Dạng bài
Tính khoảng cách thật từ bản đồ
- 1 Đọc tỉ lệ 1 : n (hai vế cùng đơn vị).
- 2 Nhân độ dài đo trên bản đồ với n (vẫn là cm).
- 3 Đổi sang m hoặc km.
- 4 Thử lại bằng cách chia ngược về cm trên bản đồ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu 1 : 25 000 là "1 cm ứng với 25 000 m" sẽ ra 150 km — gấp 100 lần. Hai vế của tỉ lệ cùng một đơn vị.
Trên bản đồ tỉ lệ 1 : 25 000, hai trường học cách nhau 6 cm. Hỏi khoảng cách thật?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đồng dạng phối cảnh
- 1Nhận biết
Hình T' đồng dạng phối cảnh với hình T, tâm O, tỉ số k = 3. Khi đó
- 2Thông hiểu Hình T' đồng dạng phối cảnh với hình T, tâm O. Biết OA = 4 cm và điểm tương ứng A' có OA' = 10 cm. Tỉ số đồng dạng k = .
- 3Thông hiểu Đồng dạng phối cảnh tâm O tỉ số k = 3. Điểm B có OB = 2 cm thì ảnh B' có OB' = cm.
- 4Thông hiểu
Đồng dạng phối cảnh tỉ số k = 2, đoạn AB = 3,5 cm có ảnh A'B' dài
- 5Thông hiểu
Tam giác A'B'C' đồng dạng phối cảnh với tam giác ABC, tâm O, tỉ số k = 2.
a)Ba đường thẳng AA', BB', CC' cùng đi qua O.
b)A'B' = 2 · AB.
c)Góc A' gấp đôi góc A.
- 6Vận dụng
Ba điểm O, A', A thẳng hàng theo thứ tự đó, OA = 6 cm, AA' = 3 cm. A' là ảnh của A qua phép đồng dạng phối cảnh tâm O. Tỉ số k và kiểu hình là
Hai hình có đồng dạng không
- 1Nhận biết
Cặp hình nào luôn đồng dạng?
- 2Nhận biết
Hai hình bằng nhau thì
- 3Thông hiểu
Hình chữ nhật nào đồng dạng với hình chữ nhật 6 cm × 4 cm?
- 4Thông hiểu
Xét các ý kiến:
a)Hai hình vuông bất kì đồng dạng với nhau.
b)Hai tam giác đều bất kì là hai hình đồng dạng phối cảnh.
c)Hai hình tròn bất kì đồng dạng với nhau.
- 5Vận dụng
Hình chữ nhật 8 cm × 5 cm đồng dạng với một hình chữ nhật có cạnh dài 12 cm. Cạnh ngắn của hình đó là
- 6Vận dụng Hai lục giác đều có cạnh 3 cm và 7,5 cm. Tỉ số đồng dạng (lớn so với nhỏ) là .
Độ dài và diện tích
- 1Nhận biết
Phóng to một hình gấp 3 lần thì chu vi của nó gấp
- 2Thông hiểu
Phóng to một hình gấp 3 lần thì diện tích của nó gấp
- 3Thông hiểu Tấm ảnh 4 cm × 6 cm được phóng to theo tỉ số k = 2,5 thành tấm ảnh 10 cm × cm.
- 4Vận dụng
Tam giác ABC có diện tích 12 cm². Tam giác A'B'C' đồng dạng với nó theo tỉ số k = 32. Diện tích tam giác A'B'C' là
- 5Vận dụng Hình chữ nhật ABCD có diện tích 2 m². Hình chữ nhật A'B'C'D' đồng dạng với nó theo tỉ số k = 3 có diện tích m².
Bản đồ và mô hình
- 1Thông hiểu Bản đồ tỉ lệ 1 : 100 000, đoạn 5 cm trên bản đồ ứng với km ngoài thực tế.
- 2Thông hiểu
Mô hình ngôi nhà tỉ lệ 1 : 50, cửa ra vào trên mô hình cao 4 cm. Cửa thật cao
- 3Vận dụng
Bản đồ tỉ lệ 1 : 200 000. Hai thị trấn cách nhau thật 9 km thì trên bản đồ cách nhau
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kì II thường có câu trắc nghiệm nhận ra cặp hình đồng dạng / đồng dạng phối cảnh, hoặc tính tỉ số k từ một cặp đoạn tương ứng.
- •Câu vận dụng hay có dạng bản đồ, mô hình, ảnh phóng to: nhân k cho độ dài, k² cho diện tích, và đổi đơn vị cm → m → km.
- •Đây là nền cho các bài đo đạc thực tế và tỉ số lượng giác ở lớp 9 (hình đồng dạng giữ nguyên góc, chỉ đổi cỡ), và cho phép biến hình ở THPT.
33. Hình chóp tam giác đều, hình chóp tứ giác đều