Hình chóp tam giác đều, hình chóp tứ giác đều
Nhận biết đỉnh, cạnh bên, mặt bên, đường cao, trung đoạn của hình chóp tam giác đều và tứ giác đều, rồi tính diện tích xung quanh, diện tích toàn phần và thể tích.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 38, Bài 39
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình chóp tam giác đều: đáy là tam giác đều, 3 mặt bên là tam giác cân bằng nhau chung đỉnh. Hình chóp tứ giác đều: đáy là hình vuông, 4 mặt bên như thế.
- 2Đường cao h: từ đỉnh xuống tâm đáy (điểm cách đều các đỉnh đáy). Trung đoạn d: đường cao của một mặt bên, từ đỉnh xuống trung điểm cạnh đáy.
- 3S xung quanh = p · d (p là nửa chu vi đáy). Ví dụ chóp tứ giác đều cạnh đáy 4 cm, trung đoạn 6 cm: p = 8, Sxq = 48 cm².
- 4V = 13 · S · h (S là diện tích đáy, h là chiều cao). Ví dụ đáy 25 cm², cao 6 cm: V = 50 cm³.
- 5Chóp tứ giác đều: d² = h² + (a : 2)², nên trung đoạn luôn dài hơn chiều cao. Ví dụ h = 12, a = 10 ⇒ d² = 144 + 25 = 169, d = 13.
- 6Thói quen chống sai: Sxq dùng trung đoạn + nửa chu vi; V dùng chiều cao + hệ số 13; toàn phần chỉ cộng một đáy.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thanh "Gấp" để trải hình khai triển ra rồi gấp lại thành hình chóp, kéo trên hình để xoay; khi đã gấp, kéo đỉnh S lên xuống: chiều cao h (xanh) và trung đoạn d (cam) đổi theo, Sxq và V tính lại ngay; đổi đáy tam giác đều ↔ hình vuông.
chiều cao (đỉnh → tâm đáy)
h = 4 cm
trung đoạn (đỉnh → giữa cạnh)
d = 5 cm
d² = h² + r² với r = 3 (tâm đáy → giữa cạnh, nét xanh lá) ⇒ trung đoạn luôn dài hơn chiều cao.
Sxq = p · d = 12 · 5 = 60 cm²
V = 1/3 · S đáy · h = 1/3 · 36 · 4 = 48 cm³
Đang trải: miếng bìa gồm 1 đáy + 4 mặt bên, diện tích Stp = 96 cm². Mỗi mặt bên là tam giác đáy 6, cao d.
⚠️ Dùng nhầm d thay h: 1/3 · S · d = 60 cm³ (to hơn). Quên 1/3: S · h = 144 cm³ (gấp 3).
1 🔺 Các yếu tố của hình chóp đều
Cần nhớ
- ✦Khác lớp 7 ở chỗ: hình lăng trụ đứng, hình hộp có hai đáy và mặt bên là hình chữ nhật; hình chóp chỉ có một đáy, các mặt bên là tam giác chung một đỉnh.
- ✦Hình chóp tam giác đều S.ABC: đỉnh S; cạnh bên SA, SB, SC; 3 mặt bên SAB, SBC, SCA; mặt đáy ABC (tam giác đều). Tổng cộng 4 mặt.
- ✦Hình chóp tứ giác đều S.ABCD: đáy ABCD là hình vuông; 4 cạnh bên, 4 mặt bên, tổng cộng 5 mặt và 8 cạnh.
- ✦Chân đường cao là điểm cách đều các đỉnh đáy: trọng tâm tam giác đều, hoặc giao điểm hai đường chéo hình vuông. Ví dụ S.ABCD có O = AC ∩ BD thì SO là đường cao.
So hai loại hình chóp đều
| Chóp tam giác đều | Chóp tứ giác đều | |
|---|---|---|
| Đáy | Tam giác đều | Hình vuông |
| Số mặt bên | 3 | 4 |
| Số cạnh | 6 | 8 |
| Chân đường cao | Trọng tâm đáy | Giao hai đường chéo |
| Nửa chu vi đáy p | 3a : 2 | 2a |
| Công thức Sxq, V | p · d và 13 · S · h | Giống hệt |
Dạng bài
Gọi tên các yếu tố trên hình vẽ
- 1 Tìm đỉnh: điểm chung của mọi mặt bên; còn lại là các đỉnh của đáy.
- 2 Cạnh bên: nối đỉnh với từng đỉnh đáy. Mặt bên: đỉnh + một cạnh đáy.
- 3 Đường cao: nối đỉnh với tâm đáy. Trung đoạn: nối đỉnh với trung điểm một cạnh đáy (có kí hiệu vuông góc).
- 4 Thử lại: đếm số mặt = số cạnh đáy + 1.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi SP là trung đoạn là sai: SP là cạnh bên (nối tới đỉnh đáy P), trung đoạn phải nối tới trung điểm I của cạnh đáy.
Hình chóp tứ giác đều S.MNPQ có H là giao điểm của MP và NQ, I là trung điểm của NP. Gọi tên đỉnh, cạnh bên, mặt đáy, đường cao, một trung đoạn.
Hướng dẫn giải
2 ✂️ Hình khai triển, gấp hình chóp
Cần nhớ
- ✦Hình khai triển chóp tam giác đều: 1 tam giác đều ở giữa, 3 tam giác cân bằng nhau dựng trên 3 cạnh. Ví dụ đáy cạnh 5 cm, cạnh bên 6 cm.
- ✦Hình khai triển chóp tứ giác đều: 1 hình vuông ở giữa, 4 tam giác cân bằng nhau dựng trên 4 cạnh.
- ✦Gấp một tam giác đều theo ba đường trung bình được hình chóp tam giác đều có mọi cạnh bằng nhau (bằng nửa cạnh tam giác lớn).
Dạng bài
Kiểm một miếng bìa có gấp được hình chóp đều không
- 1 Tìm mặt đáy: tam giác đều hay hình vuông.
- 2 Đếm các tam giác còn lại: phải đúng bằng số cạnh đáy, mỗi tam giác dựng trên một cạnh đáy.
- 3 Các tam giác đó phải cân và bằng nhau (cạnh bên dài như nhau).
- 4 Thử lại: tưởng tượng gấp lên — mọi đỉnh tam giác phải gặp nhau tại một điểm, không có mặt nào chồng lên mặt khác.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy cạnh hình chóp bằng 12 cm (cạnh miếng bìa) là sai — mỗi cạnh của hình chóp chỉ là nửa cạnh tam giác lớn vì gấp theo đường trung bình.
Bạn Lan cắt một tam giác đều cạnh 12 cm rồi gấp theo ba đường trung bình. Hình chóp nhận được có các cạnh dài bao nhiêu? Diện tích xung quanh bằng mấy phần diện tích miếng bìa?
Hướng dẫn giải
3 🧻 Diện tích xung quanh và toàn phần
Cần nhớ
- ✦Sxq = p · d, p là nửa chu vi đáy, d là trung đoạn. Ví dụ chóp tam giác đều cạnh đáy 4 cm, trung đoạn 7 cm: p = 6; Sxq = 42 cm².
- ✦Vì sao: mỗi mặt bên là tam giác đáy a, cao d nên diện tích a · d : 2; cộng hết các mặt được (chu vi · d) : 2 = p · d.
- ✦Stp = Sxq + S đáy — chỉ một đáy. Ví dụ chóp tứ giác đều cạnh đáy 8 cm, trung đoạn 5 cm: Sxq = 16 · 5 = 80 cm², Stp = 80 + 64 = 144 cm².
Dạng bài
Tính diện tích xung quanh, toàn phần
- 1 Tính nửa chu vi đáy: p = 3a : 2 (tam giác đều) hoặc p = 2a (hình vuông).
- 2 Tìm trung đoạn d (đề cho, hoặc Pythagore từ cạnh bên / chiều cao).
- 3 Sxq = p · d; cần toàn phần thì cộng thêm diện tích một đáy.
- 4 Thử lại: tính diện tích một mặt bên rồi nhân số mặt.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng cả chu vi: 8 · 2,5 = 20 m² là gấp đôi Sxq thật. Công thức là nửa chu vi nhân trung đoạn.
Một chiếc lều dạng hình chóp tứ giác đều, cạnh đáy 2 m, trung đoạn 2,5 m, phủ vải bốn mặt bên và cả mặt đáy. Tính diện tích vải.
Hướng dẫn giải
4 🧊 Thể tích; chiều cao và trung đoạn
Cần nhớ
- ✦V = 13 · S · h, S là diện tích đáy, h là chiều cao. Đổ nước đầy hình chóp sang lăng trụ cùng đáy cùng cao thì nước chỉ cao 13 — cần 3 lần mới đầy.
- ✦Đáy hình vuông cạnh a: S = a². Ví dụ a = 3 cm, h = 4 cm ⇒ V = 13 · 9 · 4 = 12 cm³.
- ✦Chóp tứ giác đều: tam giác vuông (đỉnh – tâm đáy – trung điểm cạnh đáy) có hai cạnh góc vuông h và a : 2, cạnh huyền d. Ví dụ a = 12, d = 10 ⇒ h² = 100 − 36 = 64, h = 8.
- ✦Đáy tam giác đều: SGK tính đường cao đáy bằng Pythagore và cho sẵn số gần đúng (vd √27 ≈ 5,2), hoặc cho luôn diện tích đáy.
Dạng bài
Tính thể tích hình chóp đều
- 1 Tính diện tích đáy S (hình vuông a²; tam giác đều thì đề cho hoặc tính qua đường cao đáy).
- 2 Tìm chiều cao h — nếu đề cho trung đoạn thì dùng h² = d² − (a : 2)².
- 3 V = 13 · S · h (chia 3 sớm cho gọn nếu được).
- 4 Thử lại: V phải bằng 13 thể tích lăng trụ (hình hộp) cùng đáy cùng chiều cao.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng trung đoạn thay chiều cao: 13 · 144 · 10 = 480 cm³ — to hơn thật vì trung đoạn luôn dài hơn chiều cao. Thể tích phải dùng h.
Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 12 cm, trung đoạn 10 cm. Tính chiều cao và thể tích.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Gọi tên các yếu tố
- 1Nhận biết
Đáy của hình chóp tứ giác đều là
- 2Nhận biết
Hình chóp tam giác đều có bao nhiêu mặt bên?
- 3Nhận biết
Trong hình chóp đều, đoạn nối đỉnh với trung điểm một cạnh đáy gọi là
- 4Thông hiểu
Hình chóp tứ giác đều S.ABCD có O là giao điểm của AC và BD, I là trung điểm của CD.
a)SO là đường cao của hình chóp.
b)SI là một trung đoạn.
c)SC là một trung đoạn.
d)Các mặt bên luôn là tam giác đều.
- 5Thông hiểu
Hình chóp tứ giác đều có tất cả bao nhiêu cạnh?
Hình khai triển
- 1Nhận biết
Hình khai triển của hình chóp tam giác đều gồm
- 2Thông hiểu Một miếng bìa gồm hình vuông cạnh 4 cm và 4 tam giác cân bằng nhau có cạnh bên 6 cm dựng trên bốn cạnh. Gấp lại thành hình chóp tứ giác đều thì tổng độ dài tất cả các cạnh của hình chóp là cm.
- 3Thông hiểu
Cắt một tam giác đều cạnh 12 cm rồi gấp theo ba đường trung bình. Mỗi cạnh của hình chóp tạo thành dài
- 4Vận dụng
Gấp một tam giác đều theo ba đường trung bình được hình chóp tam giác đều. Diện tích xung quanh của hình chóp bằng bao nhiêu phần diện tích miếng bìa?
Diện tích xung quanh, toàn phần
- 1Nhận biết
Diện tích xung quanh của hình chóp đều bằng
- 2Thông hiểu Hình chóp tam giác đều có cạnh đáy 8 cm, trung đoạn 10 cm. Diện tích xung quanh là cm².
- 3Thông hiểu
Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 5 cm, trung đoạn 7 cm. Diện tích xung quanh là
- 4Thông hiểu Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 6 cm, trung đoạn 8 cm. Diện tích toàn phần là cm².
- 5Vận dụng
Mái che dạng hình chóp tứ giác đều, cạnh đáy 3 m, trung đoạn 2,5 m. Phủ bốn mặt bên bằng tôn giá 40 000 đồng/m². Chi phí là
- 6Vận dụng Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 10 cm, cạnh bên 13 cm. Diện tích xung quanh là cm².
Thể tích
- 1Nhận biết
Thể tích hình chóp đều có diện tích đáy S, chiều cao h là
- 2Thông hiểu Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 6 cm, chiều cao 5 cm. Thể tích là cm³.
- 3Thông hiểu Hình chóp tam giác đều có diện tích đáy 18 cm², chiều cao 7 cm. Thể tích là cm³.
- 4Vận dụng
Một hình chóp đều có thể tích 50 cm³ và chiều cao 6 cm. Diện tích đáy là
- 5Vận dụng Khối bê tông gồm phần dưới là hình hộp chữ nhật đáy vuông cạnh 2 m, cao 1 m; phần trên là hình chóp tứ giác đều cùng đáy, cao 3 m. Thể tích khối bê tông là m³.
- 6Vận dụng Từ khúc gỗ lập phương cạnh 6 cm, cắt đi một phần để còn hình chóp tứ giác đều có đáy là một mặt của khối, chiều cao 6 cm. Thể tích phần gỗ bị cắt đi là cm³.
Chiều cao và trung đoạn
- 1Thông hiểu
Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 8 cm, chiều cao 3 cm. Trung đoạn dài
- 2Thông hiểu Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 10 cm, trung đoạn 13 cm. Chiều cao h = cm.
- 3Vận dụng Hình chóp tứ giác đều có cạnh đáy 12 cm, trung đoạn 10 cm. Chiều cao h = cm và thể tích V = cm³.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kì II thường có trắc nghiệm gọi tên đỉnh, cạnh bên, đường cao, trung đoạn trên hình vẽ và câu chọn đúng công thức Sxq, V.
- •Câu tự luận hay có dạng thực tế: lều, mái kính, kim tự tháp, khối bê tông ghép hộp + chóp — cần tìm trung đoạn hoặc chiều cao bằng Pythagore trước.
- •Đây là nền cho chương hình trụ, hình nón, hình cầu ở lớp 9: công thức hình nón V = 13 · S đáy · h và Sxq tính qua đường sinh giống hệt cách nghĩ ở hình chóp đều.