Các trường hợp đồng dạng của hai tam giác vuông
Nhận ra hai tam giác vuông đồng dạng bằng ba dấu hiệu riêng (một góc nhọn, hai cạnh góc vuông, cạnh huyền – cạnh góc vuông) và dùng chúng để đo chiều cao, khoảng cách không với tới được.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 36
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hai tam giác vuông đã có sẵn một cặp góc bằng nhau (góc vuông), nên chỉ cần thêm một dữ kiện.
- 2Một góc nhọn bằng nhau ⇒ đồng dạng. Ví dụ góc B = góc E = 35° thì ΔABC ∽ ΔDEF (vuông tại A, D).
- 3Hai cạnh góc vuông tỉ lệ ⇒ đồng dạng: A'B'AB = A'C'AC. Ví dụ (3; 4) và (6; 8) cùng tỉ số 2.
- 4Cạnh huyền và một cạnh góc vuông tỉ lệ ⇒ đồng dạng — trường hợp chỉ tam giác vuông mới có (nhờ Pythagore tính được cạnh thứ ba).
- 5Đo bằng bóng nắng: cùng một lúc thì tia nắng nghiêng như nhau ⇒ cao : bóng của mọi vật bằng nhau. Cọc 1,5 m bóng 1 m, cây bóng 6 m ⇒ cây cao 9 m.
- 6Luôn ghép đúng cạnh tương ứng (cao với cao, bóng với bóng; huyền với huyền) rồi mới lập tỉ số — thử lại bằng cách so hai tỉ số.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đầu bóng cột cờ để đổi giờ nắng và kéo đỉnh cọc để đổi chiều cao cọc: hai tam giác vuông luôn có cùng góc nắng nên đồng dạng, chiều cao cột cờ tính ra luôn đúng; bật "đo cọc lúc khác giờ" để thấy vì sao phải đo cùng lúc.
Cột cờ
cao ? · bóng 6 m
góc nắng 51°
Cọc
cao 1,5 m · bóng 1,2 m
góc nắng 51°
Cao với cao, bóng với bóng: H : 6 = 1,5 : 1,2 ⇒ H = 1,5 · 6 : 1,2
✓ H ≈ 7,5 m — đúng chiều cao cột cờ
Cùng một lúc nên hai tia nắng song song: hai tam giác vuông có cùng góc nhọn 51° ⇒ đồng dạng. Kéo bóng hay cọc thế nào kết quả vẫn là 7,5 m.
1 📐 Một góc nhọn, hai cạnh góc vuông
Cần nhớ
- ✦Khác bài trước ở chỗ: tam giác thường cần hai cặp góc (g.g), tam giác vuông chỉ cần một cặp góc nhọn vì góc vuông đã là cặp thứ hai.
- ✦Định lí 1: một góc nhọn của tam giác vuông này bằng một góc nhọn của tam giác vuông kia ⇒ đồng dạng. Ví dụ ΔABC vuông tại A có góc B = 40°, ΔMNP vuông tại M có góc P = 50° ⇒ góc C = 50° = góc P ⇒ ΔABC ∽ ΔMNP.
- ✦Định lí 2: hai cạnh góc vuông tỉ lệ ⇒ đồng dạng (đây là c.g.c với góc xen giữa là góc vuông). Ví dụ cạnh góc vuông 2 và 5 với 4 và 10: 42 = 105 = 2.
- ✦⚠️ Chỉ cùng vuông thì chưa đủ: tam giác vuông có thể "bẹt" hay "cao" tuỳ ý, phải thêm một dữ kiện nữa.
Dạng bài
Chứng minh hai tam giác vuông đồng dạng và viết đúng thứ tự đỉnh
- 1 Chỉ ra hai góc vuông (đỉnh nào vuông ứng với đỉnh nào).
- 2 Tìm một cặp góc nhọn bằng nhau (góc chung, đối đỉnh, cùng phụ một góc…) hoặc hai cặp cạnh góc vuông tỉ lệ.
- 3 Kết luận, viết các đỉnh tương ứng cùng vị trí: đỉnh vuông với đỉnh vuông, đỉnh có góc bằng nhau với nhau.
- 4 Thử lại: đọc các cặp cạnh tương ứng từ kí hiệu, tỉ số phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ΔABD ∽ ΔAEC là sai thứ tự: đỉnh vuông D phải ứng với đỉnh vuông E, nên E đứng thứ ba, không đứng thứ hai.
Tam giác ABC có hai đường cao BD (D trên AC) và CE (E trên AB). Chứng minh ΔABD ∽ ΔACE.
Hướng dẫn giải
2 📏 Cạnh huyền – cạnh góc vuông
Cần nhớ
- ✦Định lí: cạnh huyền và một cạnh góc vuông của tam giác vuông này tỉ lệ với cạnh huyền và một cạnh góc vuông của tam giác vuông kia ⇒ đồng dạng. Ví dụ huyền 10, cạnh 6 và huyền 5, cạnh 3: 105 = 63 = 2.
- ✦Vì sao được: Pythagore tính ra cạnh còn lại (8 và 4), cũng tỉ số 2 ⇒ ba cặp cạnh tỉ lệ (c.c.c).
- ✦Với tam giác thường, hai cạnh tỉ lệ mà góc bằng nhau không xen giữa thì không đủ để kết luận.
Tam giác vuông cần ít dữ kiện hơn
| Dữ kiện thêm | Tam giác thường | Tam giác vuông |
|---|---|---|
| Một cặp góc bằng nhau | Chưa đủ | Đủ (góc nhọn) |
| Hai cặp cạnh tỉ lệ + góc xen giữa | Đủ (c.g.c) | Đủ (hai cạnh góc vuông) |
| Hai cặp cạnh tỉ lệ, góc không xen giữa | ⚠️ Không đủ | Đủ (huyền + cạnh góc vuông) |
Dạng bài
Xét hai tam giác vuông khi biết cạnh huyền và một cạnh góc vuông
- 1 Lập tỉ số huyền với huyền.
- 2 Lập tỉ số cạnh góc vuông với cạnh góc vuông; nếu không bằng thì tính nốt cạnh góc vuông còn lại bằng Pythagore rồi ghép lại cho đúng cặp.
- 3 Hai tỉ số bằng nhau ⇒ đồng dạng, tỉ số chính là k.
- 4 Thử lại: cạnh góc vuông còn lại cũng phải có tỉ số k.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghép ngay 9 với 8 rồi kết luận "không đồng dạng" là sai: cạnh 9 cm ứng với cạnh 6 cm (cạnh ngắn với cạnh ngắn), không phải với 8 cm.
Tam giác vuông thứ nhất có cạnh huyền 15 cm, một cạnh góc vuông 9 cm. Tam giác vuông thứ hai có cạnh huyền 10 cm, một cạnh góc vuông 8 cm. Hai tam giác có đồng dạng không?
Hướng dẫn giải
3 🌞 Đo chiều cao, khoảng cách không với tới
Cần nhớ
- ✦Vật dựng thẳng đứng và bóng của nó là hai cạnh góc vuông; tia nắng là cạnh huyền.
- ✦Cùng một lúc thì tia nắng nghiêng như nhau ⇒ hai tam giác vuông có một góc nhọn bằng nhau ⇒ đồng dạng. Ví dụ cọc 2 m bóng 1 m, cây bóng 7 m ⇒ cây cao 14 m.
- ✦Đo qua sông: vẽ tam giác vuông thu nhỏ trên giấy có cùng góc nhọn, đo cạnh trên giấy rồi nhân với tỉ số k = độ dài thật : độ dài trên giấy.
Dạng bài
Tính chiều cao bằng bóng nắng
- 1 Chỉ ra hai tam giác vuông (vật – bóng) và lí do có góc nhọn bằng nhau (đo cùng lúc).
- 2 Lập tỉ lệ cao với cao, bóng với bóng: Hh = Ss.
- 3 Giải ra đại lượng cần tìm, đổi về cùng đơn vị trước khi tính.
- 4 Thử lại: cao : bóng của hai vật phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghép chéo H1,5 = 1,28 cho H = 0,225 m — cột cờ thấp hơn cả bạn Mai, vô lí ngay. Luôn ghép cao với cao, bóng với bóng.
Cùng một buổi chiều, bóng cột cờ dài 8 m, còn bạn Mai cao 1,5 m có bóng dài 1,2 m. Tính chiều cao cột cờ.
Hướng dẫn giải
4 📍 Đường cao trong tam giác vuông
Cần nhớ
- ✦ΔABC vuông tại A, đường cao AH chia nó thành hai tam giác vuông, cả ba đôi một đồng dạng: ΔHBA ∽ ΔABC (góc B chung), ΔHAC ∽ ΔABC (góc C chung), ΔHBA ∽ ΔHAC.
- ✦Từ đó: AH² = BH · CH, AB² = BH · BC, AC² = CH · BC. Ví dụ BH = 4, CH = 9 ⇒ AH² = 36, AH = 6.
- ✦Hai tam giác đồng dạng tỉ số k thì hai đường cao tương ứng cũng tỉ số k, còn diện tích tỉ số k². Ví dụ k = 2 thì đường cao gấp 2, diện tích gấp 4.
Dạng bài
Tính đoạn thẳng nhờ đường cao trong tam giác vuông
- 1 Chọn cặp tam giác vuông đồng dạng chứa đoạn cần tìm (thường có góc nhọn chung).
- 2 Viết tỉ lệ các cạnh tương ứng, đưa về dạng tích: AH² = BH · CH hoặc AB² = BH · BC.
- 3 Thay số, tính; cần thì dùng thêm Pythagore.
- 4 Thử lại bằng Pythagore trên một tam giác vuông khác trong hình.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ΔHBA ∽ ΔACB (đảo B, C) rồi suy ra AB² = CH · BC sẽ ra BH = 6,4 cm — sai: đỉnh B chung phải đứng cùng vị trí ở hai tam giác.
ΔABC vuông tại A có AB = 6 cm, AC = 8 cm, đường cao AH. Tính BC, BH, CH và AH.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận ra cặp tam giác vuông đồng dạng
- 1Nhận biết
Hai tam giác vuông chắc chắn đồng dạng nếu
- 2Nhận biết
ΔABC vuông tại A, ΔDEF vuông tại D, góc B = góc E = 35°. Kết luận đúng là
- 3Thông hiểu
ΔABC vuông tại A có góc B = 40°; ΔMNP vuông tại M có góc P = 50°. Hai tam giác
- 4Thông hiểu
Tam giác vuông thứ nhất có hai cạnh góc vuông 3 cm và 4 cm; tam giác vuông thứ hai có hai cạnh góc vuông 6 cm và 8 cm.
a)Hai tam giác đồng dạng.
b)Tỉ số đồng dạng (lớn so với nhỏ) bằng 2.
c)Cạnh huyền của tam giác lớn bằng 10 cm.
d)Diện tích tam giác lớn gấp 2 lần tam giác nhỏ.
- 5Thông hiểu
Hai tam giác vuông có hai cạnh góc vuông lần lượt là (2 cm; 5 cm) và (4 cm; 8 cm). Chúng có đồng dạng không?
- 6Vận dụng
Tam giác ABC có hai đường cao BD (D trên AC) và CE (E trên AB). Cặp tam giác nào đồng dạng nhờ góc A chung?
Cạnh huyền – cạnh góc vuông
- 1Nhận biết
Trường hợp đồng dạng nào chỉ tam giác vuông mới có?
- 2Thông hiểu
ΔABC vuông tại A, ΔDEF vuông tại D có BCEF = ABDE = 23. Kết luận đúng là
- 3Thông hiểu Tam giác vuông thứ nhất có cạnh huyền 26 cm, một cạnh góc vuông 10 cm; tam giác vuông thứ hai có cạnh huyền 13 cm, một cạnh góc vuông 5 cm. Hai tam giác đồng dạng với tỉ số (thứ nhất so với thứ hai) bằng .
- 4Thông hiểu Tam giác vuông có cạnh huyền 5 cm và một cạnh góc vuông 3 cm thì cạnh góc vuông còn lại dài cm.
- 5Vận dụng
Tam giác vuông thứ nhất: cạnh huyền 15 cm, một cạnh góc vuông 9 cm. Tam giác vuông thứ hai: cạnh huyền 10 cm, một cạnh góc vuông 8 cm. Kết luận nào đúng?
Đo bằng bóng nắng
- 1Thông hiểu Một cọc cao 1,2 m có bóng dài 0,8 m. Cùng lúc đó, bóng một cây dài 6 m. Cây cao m.
- 2Thông hiểu
Bạn An cao 1,5 m có bóng dài 1 m; cùng lúc bóng cột cờ dài 5 m. Cột cờ cao
- 3Vận dụng Cột điện cao 8 m có bóng dài 6 m. Cùng lúc, cây gậy cắm thẳng đứng cao 2 m có bóng dài m.
- 4Vận dụng
Để đo khoảng cách AB qua sông, người ta lấy M với AM = 3 m vuông góc AB rồi vẽ trên giấy tam giác A'M'B' vuông tại A' có A'M' = 2 cm, góc A'M'B' bằng góc AMB và đo được A'B' = 9 cm. Khoảng cách AB là
Đường cao trong tam giác vuông
- 1Nhận biết
ΔABC vuông tại A có đường cao AH. Kí hiệu đồng dạng viết đúng là
- 2Thông hiểu ΔABC vuông tại A, đường cao AH có BH = 4 cm, CH = 9 cm. Độ dài AH là cm.
- 3Thông hiểu ΔABC vuông tại A có AB = 6 cm, AC = 8 cm, BC = 10 cm, đường cao AH. Độ dài BH là cm.
- 4Thông hiểu
ΔA'B'C' ∽ ΔABC theo tỉ số k = 3. Đường cao AH của ΔABC dài 4 cm thì đường cao tương ứng A'H' dài
- 5Vận dụng ΔABC vuông tại A có AB = 15 cm, đường cao AH với BH = 9 cm. Độ dài CH là cm.
- 6Vận dụng
ΔA'B'C' ∽ ΔABC theo tỉ số k = 12, diện tích ΔABC là 20 cm². Diện tích ΔA'B'C' là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kì II hay có một câu tự luận chứng minh hai tam giác vuông đồng dạng (thường do có góc nhọn chung hoặc đối đỉnh) rồi suy ra hệ thức dạng AB · AE = AC · AD.
- •Trắc nghiệm thường hỏi dấu hiệu nào đủ, viết kí hiệu đúng thứ tự đỉnh, hoặc một bài bóng nắng / đo khoảng cách qua sông.
- •Đây là nền cho hệ thức lượng và tỉ số lượng giác trong tam giác vuông ở lớp 9: vì tam giác vuông có cùng góc nhọn thì đồng dạng nên tỉ số hai cạnh chỉ phụ thuộc góc — và đề thi vào 10 hay có câu tính đường cao, hình chiếu (AH² = BH · CH).
32. Hình đồng dạng