Hình chữ nhật
Nhận ra hình chữ nhật bằng định nghĩa hoặc dấu hiệu, dùng tính chất hai đường chéo bằng nhau để tính độ dài, và dùng "trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền".
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình chữ nhật là tứ giác có bốn góc vuông. Tứ giác có ba góc vuông thì góc còn lại cũng vuông ⇒ là hình chữ nhật.
- 2Hình chữ nhật cũng là hình bình hành và hình thang cân ⇒ có mọi tính chất của hai hình đó.
- 3Hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm mỗi đường: OA = OB = OC = OD = AC : 2.
- 4Dấu hiệu: hình bình hành có một góc vuông; hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau.
- 5Tam giác vuông: trung tuyến ứng với cạnh huyền = nửa cạnh huyền. Ngược lại, trung tuyến bằng nửa cạnh tương ứng ⇒ tam giác vuông.
- 6⚠️ Hai đường chéo bằng nhau chưa đủ (hình thang cân cũng có): phải có thêm "cắt nhau tại trung điểm" hoặc đã là hình bình hành.
👀 Nhìn là hiểu
Hai thanh AC và BD cắt nhau tại trung điểm O. Kéo B: khi B chạm vòng tròn nét đứt thì hai thanh bằng nhau, góc B vuông và tứ giác thành hình chữ nhật; kéo A để xoay, đổi độ dài thanh AC. Tam giác ABC tô màu cho thấy trung tuyến BO luôn bằng nửa cạnh huyền AC. Bấm "Xem mẫu" để xem B chạy quanh vòng tròn.
Kéo B (đổi thanh BD) và A (xoay thanh AC). Vòng nét đứt: chỗ hai thanh bằng nhau.
✓ ABCD là hình chữ nhật
Hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau (AC = BD = 8 cm) ⇒ bốn góc vuông.
Tam giác ABC (tô xanh), trung tuyến BO
BO = 4 cm · AC : 2 = 4 cm · góc B = 90°
✓ BO = AC : 2 đúng lúc góc B vuông: trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền.
🐢 Hai thanh bằng nhau: B chạy trên vòng tròn, góc B luôn 90°.
1 ▭ Định nghĩa và tính chất
Cần nhớ
- ✦Tiểu học đã biết hình chữ nhật có bốn góc vuông; lớp 8 thêm tính chất hai đường chéo và dấu hiệu nhận biết.
- ✦Tứ giác có ba góc vuông là hình chữ nhật: Â = B̂ = Ĉ = 90° thì D̂ = 360° − 270° = 90°.
- ✦Hai đường chéo bằng nhau, cắt nhau tại trung điểm: AC = 10 cm thì BD = 10 cm và OA = OB = OC = OD = 5 cm.
- ✦Vì OA = OB nên tam giác OAB cân tại O; nếu thêm góc AOB = 60° thì tam giác OAB đều.
Hình chữ nhật thừa hưởng tính chất từ đâu
| Có từ | Tính chất |
|---|---|
| Hình bình hành | Cạnh đối song song và bằng nhau; hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm |
| Hình thang cân | Hai đường chéo bằng nhau |
| Riêng hình chữ nhật | Bốn góc vuông ⇒ OA = OB = OC = OD |
Dạng bài
Tính độ dài, góc nhờ hai đường chéo
- 1 Gọi O là giao điểm hai đường chéo, ghi OA = OB = OC = OD = nửa đường chéo.
- 2 Tìm tam giác cân đỉnh O (OAB, OBC, …), dùng hai góc đáy bằng nhau.
- 3 Góc ở đỉnh O bằng 60° thì tam giác đều ⇒ cạnh hình chữ nhật bằng nửa đường chéo.
- 4 Thử lại: tổng ba góc mỗi tam giác bằng 180°.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy AB = AC = 12 cm là nhầm: tam giác đều là OAB, cạnh của nó là nửa đường chéo OA = 6 cm.
Hình chữ nhật ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O, AC = 12 cm và góc AOB = 60°. Tính AB và góc OAD.
Hướng dẫn giải
2 🔎 Dấu hiệu nhận biết
Cần nhớ
- ✦Tứ giác có ba góc vuông là hình chữ nhật (định nghĩa + Chú ý).
- ✦Hình bình hành có một góc vuông là hình chữ nhật: hình bình hành ABCD có Â = 90° thì B̂ = 180° − 90° = 90°, Ĉ = Â, D̂ = B̂.
- ✦Hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau là hình chữ nhật.
- ✦Gộp lại: tứ giác có hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường là hình chữ nhật.
Kiểm một khung có vuông không (dụng cụ)
| Dụng cụ | Kiểm gì | Dựa vào |
|---|---|---|
| Ê ke | Ba góc có vuông không | Tứ giác có ba góc vuông |
| Compa (hoặc thước) | Hai cặp cạnh đối bằng nhau, rồi hai đường chéo bằng nhau | Hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau |
| Sợi dây | Đo hai đường chéo của khung hình bình hành | Như trên — thợ xây hay "đo chéo" |
Dạng bài
Chứng minh một tứ giác là hình chữ nhật
- 1 Đếm xem đề đã cho mấy góc vuông (đường vuông góc, chân đường cao). Có ba góc vuông thì kết luận ngay.
- 2 Nếu có trung điểm: chứng minh là hình bình hành trước (hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm).
- 3 Thêm một góc vuông hoặc hai đường chéo bằng nhau ⇒ hình chữ nhật.
- 4 Thử lại: dấu hiệu đã dùng có đủ cả hai phần "hình bình hành" + "điều kiện thêm" chưa.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết tên tứ giác theo thứ tự đỉnh: ABDC (đường chéo AD, BC), không phải ABCD — đặt sai thứ tự thì AD, BC trở thành hai cạnh và cả bài chứng minh lệch.
Tam giác ABC vuông tại A, M là trung điểm của BC. Lấy điểm D sao cho M là trung điểm của AD. Chứng minh ABDC là hình chữ nhật.
Hướng dẫn giải
3 📐 Trung tuyến ứng với cạnh huyền
Cần nhớ
- ✦Tam giác ABC vuông tại A, M là trung điểm cạnh huyền BC thì AM = BC : 2 = MB = MC. Ví dụ BC = 10 cm thì AM = 5 cm.
- ✦Lý do: lấy D đối xứng A qua M thì ABDC là hình chữ nhật, AM là nửa đường chéo AD, mà AD = BC.
- ✦Ngược lại: tam giác có một trung tuyến bằng nửa cạnh tương ứng thì là tam giác vuông, góc vuông ở đỉnh xuất phát trung tuyến.
- ✦Hệ quả hay dùng: MA = MB ⇒ tam giác MAB cân tại M ⇒ góc MAB = góc B.
Dạng bài
Tính trung tuyến hoặc nhận ra tam giác vuông
- 1 Xác định cạnh huyền (cạnh đối diện góc vuông) và trung điểm M của nó.
- 2 Tính: AM = cạnh huyền : 2; hoặc cạnh huyền = 2 · AM.
- 3 Chiều ngược: so trung tuyến với nửa cạnh nó đi tới; bằng nhau ⇒ vuông tại đỉnh của trung tuyến.
- 4 Thử lại: MA = MB = MC phải bằng nhau cả ba.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ trung tuyến ứng với cạnh huyền mới bằng nửa cạnh. Trung tuyến BN ứng với cạnh góc vuông AC thì không bằng AC : 2.
Tam giác DEF có M là trung điểm của EF, EF = 14 cm, DM = 7 cm. Tam giác DEF có vuông không? Nếu có thì vuông tại đâu?
Hướng dẫn giải
4 🧮 Bài tổng hợp: góc và chu vi
Dạng bài
Lập luận góc để tìm tỉ lệ hai cạnh
- 1 Đánh dấu các góc vuông của hình chữ nhật và mọi đoạn bằng nhau (trung điểm).
- 2 Tìm hai tam giác bằng nhau hoặc một tam giác vuông cân (góc 45°) ⇒ hai cạnh bằng nhau.
- 3 Viết các cạnh theo một cạnh, thay vào chu vi để tính.
- 4 Thử lại: thay số tìm được vào lại chu vi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn AB = BC (coi như hình vuông) thì chu vi 30 cho cạnh 7,5 cm — sai, vì góc AMD = 90° chỉ cho AB = nửa BC.
Hình chữ nhật ABCD (A, B, C, D vòng quanh) có M là trung điểm của BC và góc AMD = 90°. Chu vi bằng 30 cm. Tính AB và BC.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Định nghĩa và tính chất
- 1Nhận biết
Hình chữ nhật là tứ giác có
- 2Nhận biết
Tính chất nào hình chữ nhật có, còn hình bình hành nói chung không có?
- 3Thông hiểu Hình chữ nhật ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O, AC = 12 cm. Khi đó BD = cm và OB = cm.
- 4Thông hiểu
Hình chữ nhật ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O. Tam giác OAB là
- 5Thông hiểu
Cho hình chữ nhật ABCD, hai đường chéo cắt nhau tại O. Xét các khẳng định:
a)OA = OB = OC = OD.
b)AC vuông góc với BD.
c)ABCD là một hình thang cân.
d)AB = BC.
Tính góc, độ dài
- 1Thông hiểu Tứ giác MNPQ có M̂ = N̂ = P̂ = 90°. Khi đó Q̂ = °.
- 2Thông hiểu Hình chữ nhật ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O, góc AOD = 120°. Khi đó góc OAD = °.
- 3Vận dụng
Hình chữ nhật ABCD có AC = 8 cm, hai đường chéo cắt nhau tại O và góc AOB = 60°. Độ dài AB là
- 4Vận dụng Hình chữ nhật ABCD (A, B, C, D vòng quanh) có chu vi 24 cm, M là trung điểm của BC và góc AMD = 90°. Khi đó AB = cm và BC = cm.
Nhận ra hình chữ nhật
- 1Nhận biết
Hình bình hành có thêm điều kiện nào thì là hình chữ nhật?
- 2Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Tứ giác có hai đường chéo bằng nhau là hình chữ nhật.
b)Hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau là hình chữ nhật.
c)Tứ giác có hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường là hình chữ nhật.
d)Tứ giác có hai góc vuông là hình chữ nhật.
- 3Thông hiểu
Tứ giác ABCD có Â = 90° và hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường. ABCD là
- 4Thông hiểu
Cho góc vuông xOy và điểm A nằm trong góc. Kẻ AB vuông góc với Ox (B thuộc Ox), AC vuông góc với Oy (C thuộc Oy). Tứ giác OBAC là
- 5Vận dụng
Tam giác ABC vuông tại A, M là trung điểm của BC. Lấy D sao cho M là trung điểm của AD. Tứ giác ABDC là
- 6Vận dụng
Tứ giác ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O, AC = BD = 10 cm, OA = OB = 5 cm. Tứ giác ABCD là
Trung tuyến ứng với cạnh huyền
- 1Nhận biết
Trong tam giác vuông, đường trung tuyến ứng với cạnh huyền
- 2Thông hiểu Tam giác ABC vuông tại A có BC = 15 cm, M là trung điểm của BC. Khi đó AM = cm.
- 3Thông hiểu Tam giác DEF vuông tại D có trung tuyến DM = 6 cm (M là trung điểm của EF). Khi đó EF = cm.
- 4Thông hiểu
Tam giác PQR có M là trung điểm của QR, PM = 4 cm, QR = 8 cm. Tam giác PQR
- 5Vận dụng
Tam giác ABC vuông tại A, M là trung điểm của BC, B̂ = 35°. Số đo góc MAB là
- 6Vận dụng Tam giác ABC vuông tại A, Ĉ = 30°, AB = 4 cm, M là trung điểm của BC. Khi đó AM = cm.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I hay có ý "chứng minh tứ giác là hình chữ nhật" trong bài hình tự luận, thường qua ba góc vuông (chân đường vuông góc) hoặc hình bình hành có một góc vuông.
- •Nhận xét "trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền" thường là chìa khoá của ý tính độ dài hoặc chứng minh tam giác cân.
- •Nền cho lớp 9: tam giác vuông nội tiếp đường tròn có tâm là trung điểm cạnh huyền, và tứ giác có hai góc vuông nhìn chung một cạnh là tứ giác nội tiếp — dạng hay gặp trong câu hình của đề thi vào 10.
12. Hình thoi và hình vuông