Phép nhân và phép chia phân thức đại số
Nhân, chia được hai phân thức bằng cách phân tích thành nhân tử rồi gạch nhân tử chung, đổi phép chia thành nhân với phân thức nghịch đảo, và rút gọn biểu thức có cả bốn phép tính.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nhân: tử nhân tử, mẫu nhân mẫu: AB · CD = A · CB · D. Không cần quy đồng.
- 2Phân tích tử và mẫu thành nhân tử trước, gạch các nhân tử giống nhau ở tử và mẫu, rồi mới nhân phần còn lại.
- 3⚠️ Chỉ gạch nhân tử, không gạch hạng tử: x + 33x không gạch được 3, vì 3 trong x + 3 chỉ là một hạng tử.
- 4Nghịch đảo của CD là DC, vì CD · DC = 1. Chia: AB : CD = AB · DC, chỉ lật phân thức thứ hai.
- 5Phép chia cần phân thức chia khác 0: ngoài các mẫu, tử C của phân thức chia cũng phải khác 0.
- 6Phép nhân có tính chất giao hoán, kết hợp, phân phối với phép cộng — dùng để gom các cặp nghịch đảo, tính nhanh.
👀 Nhìn là hiểu
Chạm một nhân tử ở tử rồi chạm nhân tử giống nó ở mẫu để gạch; chạm biểu thức có ✂️ để phân tích thành nhân tử. Với phép chia, chạm phân thức thứ hai để lật thành nghịch đảo trước. Gạch hết cặp thì kết quả rút gọn hiện ra.
Chạm thẻ ✂️ để phân tích. Chạm một thẻ ở tử rồi chạm thẻ giống nó ở mẫu để gạch.
Nhân hai phân thức: đừng nhân bung, phân tích trước đã.
Còn 3 biểu thức chưa phân tích
Chạm thẻ ✂️ (x² − 9; 4x; 2x) để viết thành tích — có tích mới thấy nhân tử chung.
1 ✖️ Nhân hai phân thức
Cần nhớ
- ✦Giống nhân phân số: AB · CD = A · CB · D. Ví dụ 2x · x3 = 2x3x = 23.
- ✦Kết quả gọi là tích, thường viết ở dạng rút gọn.
- ✦Làm nhanh: phân tích → gạch chéo → nhân. Nhân bung trước rồi mới rút gọn thì phải phân tích lại một đa thức to hơn.
Dạng bài
Nhân phân thức bằng cách gạch nhân tử chung
- 1 Phân tích mọi tử và mẫu thành nhân tử (đặt nhân tử chung, hằng đẳng thức).
- 2 Gạch từng cặp nhân tử giống nhau, một ở tử, một ở mẫu (có thể ở hai phân thức khác nhau).
- 3 Nhân các nhân tử còn lại: tử với tử, mẫu với mẫu.
- 4 Thử lại bằng một giá trị x.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gạch hạng tử: x + 3x · x5 → gạch x ở "x + 3" với x ở mẫu ra 35 là sai. Chỉ gạch được x ở mẫu trái với x ở tử phải: kết quả x + 35. Thử x = 2: 52 · 25 = 1, đúng bằng 55.
Tính x² − 92x · 4xx + 3.
Hướng dẫn giải
2 🔄 Tính chất của phép nhân
Cần nhớ
- ✦Tích hai phân thức nghịch đảo nhau bằng 1: x + 1x · xx + 1 = 1.
- ✦Được đổi chỗ, nhóm các thừa số tuỳ ý để gặp cặp gạch được trước: xy · 5x + 1 · yx = 5x + 1.
Ba tính chất (giống phân số)
| Tính chất | Viết | Dùng để |
|---|---|---|
| Giao hoán | AB · CD = CD · AB | đưa hai phân thức nghịch đảo lại cạnh nhau |
| Kết hợp | [AB · CD] · EF = AB · [CD · EF] | nhân cặp dễ trước |
| Phân phối | AB · [CD + EF] = AB · CD + AB · EF | đặt thừa số chung ra ngoài |
Dạng bài
Tính nhanh tích nhiều phân thức
- 1 Tìm các cặp phân thức nghịch đảo nhau (tích bằng 1) hoặc có nhân tử gạch được.
- 2 Dùng giao hoán, kết hợp đưa cặp đó lại cạnh nhau và nhân trước.
- 3 Nhân phần còn lại.
- 4 Thử lại bằng một giá trị x.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phân phối chỉ dùng cho nhân với tổng: 2x · [x2 + 1] = 1 + 2x, không phải 1 + 1 = 2 (quên nhân 2x vào số 1).
Tính x + 1x · 2x − 1x + 2 · xx + 1.
Hướng dẫn giải
3 ➗ Chia hai phân thức
Cần nhớ
- ✦Phân thức nghịch đảo của CD (với C ≠ 0) là DC. Ví dụ nghịch đảo của x − 2x + 5 là x + 5x − 2.
- ✦AB : CD = AB · DC, với CD ≠ 0. Ví dụ 4xx + 1 : 2x + 1 = 4xx + 1 · x + 12 = 2x.
- ✦Đừng lẫn: đối của CD là −CD (dùng khi trừ), nghịch đảo là DC (dùng khi chia).
Dạng bài
Chia phân thức
- 1 Viết điều kiện: các mẫu khác 0 và tử của phân thức chia khác 0.
- 2 Lật phân thức thứ hai thành nghịch đảo, đổi dấu ":" thành "·".
- 3 Phân tích, gạch nhân tử chung, nhân phần còn lại.
- 4 Thử lại bằng một giá trị x thoả điều kiện.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lật nhầm phân thức thứ nhất (hoặc lật cả hai): 4xx + 1 : 2x + 1 mà viết x + 14x · 2x + 1 thì ra 12x, đúng ra phải là 2x. Thử x = 1: 2 : 1 = 2.
Tính x² − 1x + 3 : x − 1x² + 3x.
Hướng dẫn giải
4 🧮 Biểu thức có cả bốn phép tính
Cần nhớ
- ✦Thứ tự như với số: ngoặc trước, rồi nhân, chia, sau cùng cộng, trừ.
- ✦Biểu thức thường rút gọn được rất gọn (đôi khi ra một số): [1x − 1 − 1x + 1] · x² − 14 = 12.
- ✦Phép chia không có tính chất kết hợp: [2x : 2x] : 2x = x2, còn 2x : [2x : 2x] = 2x.
So bốn phép tính
| Phép | Quy đồng? | Cách làm |
|---|---|---|
| Cộng, trừ | Có | quy đồng rồi cộng/trừ tử |
| Nhân | Không | tử × tử, mẫu × mẫu (gạch trước) |
| Chia | Không | lật phân thức thứ hai rồi nhân |
Dạng bài
Rút gọn biểu thức hỗn hợp
- 1 Làm trong ngoặc trước; rồi nhân, chia; cộng, trừ sau cùng.
- 2 Mỗi bước: phân tích, gạch, viết gọn rồi mới sang bước sau.
- 3 Viết kết quả ở dạng rút gọn.
- 4 Thử lại bằng một giá trị x.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng phân phối mà quên một số hạng, hoặc nhân trước khi làm xong ngoặc rồi bỏ sót dấu "−": x² − 14 · 1x − 1 + x² − 14 · 1x + 1 cho x2 — sai, vì dấu giữa hai phân thức trong ngoặc là "−".
Rút gọn P = [1x − 1 − 1x + 1] · x² − 14.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhân phân thức
- 1Nhận biết
AB · CD bằng
- 2Thông hiểu
2x · x3 rút gọn bằng
- 3Thông hiểu
x² − 253x · 6xx + 5 bằng
- 4Thông hiểu 3xx + 1 · 2x + 29x rút gọn được bằng (viết dạng a/b).
- 5Vận dụng
x² − 2x + 1x + 2 · x² − 4x − 1 bằng
Tính chất, tính nhanh
- 1Nhận biết
Xét các khẳng định về phép nhân phân thức:
a)AB · CD = CD · AB.
b)Muốn nhân hai phân thức khác mẫu phải quy đồng trước.
c)AB · [CD + EF] = AB · CD + AB · EF.
- 2Thông hiểu
x + 2x − 3 · 5x · x − 3x + 2 bằng
- 3Thông hiểu 2x + 1x · xx − 4 · x − 42x + 1 = .
- 4Vận dụng
Tính nhanh xx + 2 · x + 25 + 2x + 2 · x + 25.
Chia phân thức
- 1Nhận biết
Phân thức nghịch đảo của x − 2x + 5 là
- 2Nhận biết
AB : CD bằng
- 3Thông hiểu
4xx + 1 : 2x + 1 bằng
- 4Thông hiểu x² − 9x : x + 3x rút gọn được bằng .
- 5Thông hiểu
Phép chia xx + 1 : x − 2x − 5 có nghĩa khi
- 6Vận dụng
x² + 2xx − 3 : x² − 4x² − 9 bằng
Biểu thức hỗn hợp
- 1Thông hiểu
Với x ≠ 0, xét các khẳng định:
a)2x : 2x = 1.
b)[2x : 2x] : 2x = x2.
c)2x : [2x : 2x] = 2x.
d)Phép chia phân thức có tính chất kết hợp.
- 2Thông hiểu
[1x + 12] : x + 24 bằng
- 3Vận dụng Cho P = x² − 4x + 4x² − 2x và Q = x² − 2xx² − 4. Rút gọn P · Q được phân thức có tử và mẫu .
- 4Vận dụng
Với P, Q như câu trên, P : Q bằng
- 5Vận dụng
Một hình chữ nhật có diện tích x² − 1x (m²) và chiều rộng x − 12 (m), với x > 1. Chiều dài hình chữ nhật là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra học kỳ II hay có câu trắc nghiệm nhân/chia hai phân thức (bẫy lật nhầm phân thức, gạch hạng tử) và câu tìm điều kiện của phép chia.
- •Bài tự luận thường là rút gọn một biểu thức có cả cộng, trừ, nhân, chia và ngoặc, rồi tính giá trị hoặc tìm x nguyên để biểu thức nguyên.
- •Kĩ năng "phân tích rồi gạch nhân tử chung" là nền cho câu rút gọn biểu thức chứa căn trong đề thi vào 10 (lớp 9), nơi phép nhân, chia biểu thức xuất hiện ở hầu hết các bài rút gọn.
21. Phương trình bậc nhất một ẩn