Toán lớp 8
Chủ điểm 21 · Học kỳ 2 ⭐ Hay ra kiểm tra

Phương trình bậc nhất một ẩn

Nhận ra phương trình bậc nhất một ẩn, kiểm tra một số có là nghiệm không, và giải phương trình (kể cả có ngoặc, có mẫu) bằng quy tắc chuyển vế và quy tắc nhân.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 25

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Phương trình ẩn x: A(x) = B(x). Số x₀ là nghiệm nếu thay vào hai vế cho cùng một giá trị. Giải phương trình = tìm tất cả nghiệm (tập nghiệm S).
  • 2Phương trình bậc nhất một ẩn: ax + b = 0 với a ≠ 0 (a là hệ số của x, b là hạng tử tự do). Luôn có đúng một nghiệm x = −b/a.
  • 3Chuyển vế: chuyển một hạng tử sang vế kia thì đổi dấu: x + 3 = 5 ⇒ x = 5 − 3.
  • 4Nhân, chia hai vế cho cùng một số khác 0, và chia cả vế, mọi hạng tử: 2x + 6 = 10 chia 2 được x + 3 = 5.
  • 5Có ngoặc thì bỏ ngoặc; có mẫu thì quy đồng rồi khử mẫu; đưa ẩn sang một vế, số sang vế kia, thu gọn, chia hệ số.
  • 6Luôn thử lại vào phương trình gốc: hai vế phải bằng nhau.

👀 Nhìn là hiểu

Cân đĩa: mỗi hộp là một x, quả cân là +1, bóng bay là −1. Kéo vật lên đĩa hoặc chạm vật trên đĩa để bỏ — làm ở một đĩa thì cân lệch, làm y như vậy ở đĩa kia thì cân thăng bằng lại; chia đều hai đĩa để còn một hộp và đọc nghiệm.

3x + 2 = x + 10

xxx11vế tráix1111111111vế phải

Kéo vật lên đĩa; chạm vật trên đĩa để bỏ đi. Làm ở đĩa này thì làm y như vậy ở đĩa kia.

Hai đĩa là hai vế: 3x + 2 = x + 10. Cân đang thăng bằng.

Còn hộp x ở cả hai đĩa

Bớt một hộp x ở mỗi đĩa để x chỉ còn một vế.

Các bước đã làm

  1. 3x + 2 = x + 10 — phương trình ban đầu

Thử thay x vào phương trình gốc

1 ⚖️ Phương trình và nghiệm

Cần nhớ

  • ✦Phương trình ẩn x có dạng A(x) = B(x): A(x) là vế trái, B(x) là vế phải. Ví dụ 3x − 1 = x + 5.
  • ✦x₀ là nghiệm khi A(x₀) = B(x₀). Với 3x − 1 = x + 5: thay x = 3 được 8 = 8, nên 3 là nghiệm.
  • ✦Tập hợp mọi nghiệm gọi là tập nghiệm, kí hiệu S. Ví dụ phương trình 2x = 6 có S = {3}.

Dạng bài

Kiểm tra một số có là nghiệm không

  1. 1 Thay số đó vào vế trái, tính giá trị.
  2. 2 Thay số đó vào vế phải, tính giá trị.
  3. 3 Hai giá trị bằng nhau ⇒ là nghiệm; khác nhau ⇒ không là nghiệm.
  4. 4 Thử lại: viết rõ hai con số ra giấy, đừng tính nhẩm gộp.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thay số âm mà quên ngoặc: 3 · −1 − 1 dễ tính thành 3 − 1 − 1 = 1. Luôn viết 3 · (−1) − 1 = −4.

🔎
Làm mẫu

Kiểm tra x = 3 và x = −1 có là nghiệm của 3x − 1 = x + 5 không.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 1️⃣ Phương trình ax + b = 0 và hai quy tắc

Có phải phương trình bậc nhất một ẩn không?

Phương trìnhabBậc nhất?
2x − 3 = 02−3Có
5 − x = 0 (tức −x + 5 = 0)−15Có
−4x = 0−40Có
0x + 7 = 007Không (a = 0)
x² − 1 = 0——Không (có x²)

Cần nhớ

  • ✦Quy tắc chuyển vế: A + C = B ⇒ A = B − C. Ví dụ 2x − 6 = 0 ⇒ 2x = 6.
  • ✦Quy tắc nhân: A = B và C ≠ 0 ⇒ A · C = B · C (chia cho C cũng vậy). Ví dụ 2x = 6 ⇒ x = 6 : 2 = 3.
  • ✦Giải gọn: ax + b = 0 ⇒ ax = −b ⇒ x = −b/a. Ví dụ 3x + 11 = 0 ⇒ x = −113.

Dạng bài

Giải ax + b = 0

  1. 1 Chuyển b sang vế phải, đổi dấu: ax = −b.
  2. 2 Chia hai vế cho a (a ≠ 0): x = −b/a.
  3. 3 Kết luận nghiệm (hoặc S = {…}).
  4. 4 Thử lại vào phương trình gốc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chuyển vế mà giữ nguyên dấu: −3x = 12 ⇒ x = −4. Thử lại −3 · (−4) + 12 = 24 ≠ 0, sai.

✏️
Làm mẫu

Giải −3x + 12 = 0.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧹 Đưa về dạng ax + b = 0

Dạng bài

Phương trình có ngoặc

  1. 1 Bỏ ngoặc (nhân vào mọi hạng tử; trước ngoặc là dấu "−" thì đổi dấu cả ngoặc).
  2. 2 Chuyển hạng tử chứa x sang trái, số sang phải (đổi dấu).
  3. 3 Thu gọn rồi chia hai vế cho hệ số của x.
  4. 4 Thử lại vào phương trình gốc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc sai dấu: −(4 − x) viết thành −4 − x ⇒ 4x − 4 = 2x + 8 ⇒ x = 6. Thử lại: 30 − (−2) = 32 ≠ 20.

🧮
Làm mẫu

Giải 5x − (4 − x) = 2(x + 4).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Phương trình có mẫu số

  1. 1 Quy đồng mẫu hai vế (mẫu chung của mọi mẫu).
  2. 2 Nhân hai vế với mẫu chung để khử mẫu — nhân cả những hạng tử không có mẫu.
  3. 3 Bỏ ngoặc, chuyển vế, thu gọn, chia hệ số.
  4. 4 Thử lại vào phương trình gốc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Khử mẫu mà quên nhân hạng tử không có mẫu: 3(x − 1) + x = 9 − 2(x + 1) (x và 9 chưa nhân 6) ⇒ 6x = 10 — sai ngay từ bước đầu.

🍰
Làm mẫu

Giải x − 12 + x = 9 − x + 13.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Chú ý khi thu gọn mà mất ẩn

  • ✦Thu gọn ra 0x = số khác 0 (vd 2(x + 1) = 2x + 5 ⇒ 0x = 3): không có x nào thoả, phương trình vô nghiệm, S = ∅.
  • ✦Thu gọn ra 0x = 0 (vd 3(x − 1) = 3x − 3): mọi x đều thoả, phương trình có vô số nghiệm.
  • ✦Hai trường hợp này không phải phương trình bậc nhất (a = 0) — đừng chia cho 0.

4 🛒 Dùng phương trình giải bài toán

Cần nhớ

  • ✦Lãi suất r = 5 % nghĩa là r = 5100 = 0,05; gửi 100 triệu thì tiền lãi một năm là 100 · r (triệu đồng).
  • ✦Câu chữ "bằng nhau", "tổng là", "nhiều hơn … là" chính là chỗ đặt dấu "=". Ví dụ con x tuổi, bố 3x tuổi, "sau 5 năm tổng tuổi là 50": (x + 5) + (3x + 5) = 50.
  • ✦Nghiệm phải thoả điều kiện của ẩn (tuổi, giá tiền là số dương) mới nhận.

Dạng bài

Từ đề bài đến phương trình

  1. 1 Gọi đại lượng cần tìm là x, ghi đơn vị và điều kiện (vd x > 0).
  2. 2 Viết các đại lượng khác theo x; lập phương trình từ điều "bằng nhau" của đề.
  3. 3 Giải phương trình.
  4. 4 Thử lại vào đề bài, kiểm điều kiện, rồi trả lời.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lập phương trình bằng số tiền của một bạn: 4x + 35 = 45 ⇒ x = 2,5 — sai, vì đề nói hai bạn trả bằng nhau, không nói Minh trả 45 nghìn.

🖍️
Làm mẫu

Minh mua 4 cây bút cùng loại và một hộp màu giá 35 nghìn đồng. Lan mua 2 cây bút loại đó và một hộp màu giá 45 nghìn đồng. Hai bạn trả số tiền bằng nhau. Tìm giá một cây bút.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

⚖️

Nghiệm của phương trình

  1. 1
    Nhận biết

    x = 2 là nghiệm của phương trình nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Cho phương trình 2x + 5 = 9 − 2x. Xét các khẳng định:

    a)x = 1 là nghiệm.

    b)x = −1 là nghiệm.

    c)Tập nghiệm là S = {1}.

  3. 3
    Thông hiểu Để x = 3 là nghiệm của phương trình 2x + m = 10 thì m = .
  4. 4
    Thông hiểu

    Phương trình x(x − 2) = 0 có tập nghiệm là

1️⃣

Nhận dạng và giải ax + b = 0

  1. 1
    Nhận biết

    Phương trình nào là phương trình bậc nhất một ẩn?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong phương trình −2x + 7 = 0, hệ số a và hạng tử tự do b là

  3. 3
    Thông hiểu Phương trình 3x − 12 = 0 có nghiệm x = .
  4. 4
    Thông hiểu Phương trình 15 + 5x = 0 có nghiệm x = .
  5. 5
    Thông hiểu

    Nghiệm của 7 − 2x = 0 là

  6. 6
    Thông hiểu Phương trình 6 − 23x = 0 có nghiệm x = .
  7. 7
    Vận dụng

    Bạn An giải 3x + 6 = 21 như sau: chia hai vế cho 3 được x + 6 = 7, nên x = 1. Nhận xét nào đúng?

  8. 8
    Vận dụng

    Phương trình (m − 3)x + 2 = 0 là phương trình bậc nhất một ẩn x khi

🧹

Có ngoặc, có mẫu

  1. 1
    Thông hiểu Giải 2(x − 3) + 5 = x + 4 được x = .
  2. 2
    Thông hiểu

    Nghiệm của 7x − (2x + 3) = 3(x + 1) là

  3. 3
    Thông hiểu Giải 4(x + 1) = 6 − (x − 3) được x = .
  4. 4
    Vận dụng Giải x + 23 = x − 12 được x = .
  5. 5
    Vận dụng

    Nghiệm của x − 34 + x = 2x − x + 12 là

  6. 6
    Vận dụng

    Phương trình 3(x − 2) = 3x − 5

🛒

Bài toán thực tế

  1. 1
    Thông hiểu

    Hiện nay tuổi mẹ gấp 3 lần tuổi con. Sau 12 năm nữa, tổng số tuổi hai mẹ con là 64. Gọi x là tuổi con hiện nay. Phương trình đúng là

  2. 2
    Thông hiểu Ở câu trên, tuổi con hiện nay là tuổi.
  3. 3
    Vận dụng Gửi tiết kiệm 200 triệu đồng kì hạn 1 năm, cuối kì nhận cả vốn lẫn lãi 212 triệu đồng. Lãi suất một năm là %.
  4. 4
    Vận dụng

    Độ C và độ F liên hệ bởi C = 59 · (F − 32). Nhiệt độ 25 °C ứng với bao nhiêu độ F?

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa và cuối học kỳ II hay có câu trắc nghiệm nhận dạng phương trình bậc nhất, kiểm tra nghiệm, và một câu tự luận giải phương trình có ngoặc hoặc có mẫu.
  • •Cách trình bày thường được chấm từng bước: bỏ ngoặc, chuyển vế, thu gọn, kết luận nghiệm. Bước thử lại không bắt buộc ghi nhưng giúp bắt lỗi dấu.
  • •Đây là nền cho giải bài toán bằng cách lập phương trình (bài sau), và ở lớp 9 cho phương trình quy về bậc nhất, hệ phương trình bậc nhất hai ẩn — các dạng hầu như luôn có trong đề thi vào 10.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
22. Giải bài toán bằng cách lập phương trình