Toán lớp 8
Chủ điểm 19 · Học kỳ 2 ⭐ Hay ra kiểm tra

Phép cộng và phép trừ phân thức đại số

Cộng, trừ được phân thức cùng mẫu và khác mẫu: phân tích mẫu, tìm mẫu thức chung, nhân tử phụ, và bỏ ngoặc đúng dấu khi có phép trừ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 23

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cùng mẫu: cộng (trừ) các tử, giữ nguyên mẫu: AM + BM = A + BM. Ví dụ 3x + 4x = 7x.
  • 2Khác mẫu: quy đồng rồi mới cộng. Mẫu thức chung = tích các nhân tử của mọi mẫu, mỗi nhân tử lấy số mũ lớn nhất.
  • 3Nhân tử phụ = mẫu chung : mẫu riêng. Nhân cả tử với nhân tử phụ. ⚠️ Không bao giờ cộng mẫu với mẫu: 1x + 1y = x + yxy.
  • 4Trừ là cộng với phân thức đối: AB − CD = AB + −CD. Đặt tử bị trừ trong ngoặc, đổi dấu mọi hạng tử.
  • 5Mẫu đối nhau thì đổi dấu một mẫu là xong: 32 − x = −3x − 2.
  • 6Làm xong luôn rút gọn, rồi thử lại bằng một số (vd x = 2): giá trị đề và kết quả phải bằng nhau.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo các nhân tử vào ô mẫu chung (chạm nhân tử trong ô để bỏ ra): đèn sáng khi mẫu chung chia hết cho từng mẫu, nhân tử phụ của mỗi phân thức hiện ngay; đủ và gọn thì ra kết quả quy đồng.

1 x(x − 1) nhân tử phụ: ?
+
2 (x − 1)(x + 1) nhân tử phụ: ?
Mẫu chung = kéo nhân tử vào đây

Phân tích hai mẫu: 2x − 4 = 2(x − 2), x² − 4 = (x − 2)(x + 2).

○ Chia hết mẫu 1
○ Chia hết mẫu 2
○ Gọn nhất

Mẫu chung đang trống

Mẫu chung phải chia hết cho cả hai mẫu. Kéo từng nhân tử vào, xem nhân tử phụ hiện ra.

1 🟰 Cộng, trừ phân thức cùng mẫu

Cần nhớ

  • ✦Giống phân số lớp 6: cùng mẫu thì cộng tử, giữ nguyên mẫu. Ví dụ 2x + 1x + 3 + x + 8x + 3 = 3x + 9x + 3.
  • ✦Trừ cùng mẫu: tử trừ tử trong ngoặc. Ví dụ 5x − x + 2x = 5 − (x + 2)x = 3 − xx.
  • ✦Kết quả gọi là tổng (hiệu), thường viết ở dạng rút gọn: 3x + 9x + 3 = 3(x + 3)x + 3 = 3.

Dạng bài

Trừ hai phân thức cùng mẫu

  1. 1 Giữ nguyên mẫu, viết tử là (tử thứ nhất) − (tử thứ hai) — tử thứ hai để trong ngoặc.
  2. 2 Bỏ ngoặc: dấu trừ trước ngoặc đổi dấu mọi hạng tử bên trong; thu gọn tử.
  3. 3 Phân tích tử thành nhân tử, gạch nhân tử chung với mẫu (nếu có).
  4. 4 Thử lại: thay một số vào đề và vào kết quả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không đặt ngoặc thì hay viết 3x + 2 − x + 6 = 2x + 8 (chỉ đổi dấu x, quên đổi dấu 6) ⇒ ra 2x + 8x − 2 — sai. Thử x = 0: đề bằng 2, còn 8−2 = −4.

➖
Làm mẫu

Tính 3x + 2x − 2 − x + 6x − 2.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧩 Khác mẫu: tìm mẫu thức chung

Cần nhớ

  • ✦Phân tích mỗi mẫu thành nhân tử trước: x² − 4 = (x − 2)(x + 2), 2x − 4 = 2(x − 2).
  • ✦Mẫu thức chung gồm mọi nhân tử có mặt, mỗi nhân tử lấy số mũ lớn nhất. Ví dụ mẫu 2x và 3x² ⇒ mẫu chung 6x².
  • ✦Nhân tử phụ của từng phân thức = mẫu chung : mẫu của nó. Mẫu 2x, mẫu chung 6x² ⇒ nhân tử phụ 3x.
  • ✦Hai mẫu không có nhân tử chung thì mẫu chung là tích hai mẫu: 2x + 3x + 1 có mẫu chung x(x + 1).

Dạng bài

Cộng hai phân thức khác mẫu

  1. 1 Phân tích các mẫu thành nhân tử, tìm mẫu thức chung.
  2. 2 Tìm nhân tử phụ của từng phân thức; nhân cả tử và mẫu với nhân tử phụ.
  3. 3 Cộng các tử, giữ mẫu chung; thu gọn rồi rút gọn nếu được.
  4. 4 Thử lại bằng một giá trị x.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng mẫu với mẫu: 1x + 1y = 2x + y là sai. Thử x = y = 1: vế trái 2, vế phải 1. Đúng là x + yxy.

🧮
Làm mẫu

Tính 3x² − 4 + 1x + 2.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Tìm mẫu chung và nhân tử phụ

Hai mẫuMẫu thức chungNhân tử phụ
x và x + 1x(x + 1)x + 1 và x
2x và 3x²6x²3x và 2
x² − 1 và x + 1(x − 1)(x + 1)1 và x − 1
2x − 4 và x² − 42(x − 2)(x + 2)x + 2 và 2

3 ↔️ Trừ phân thức, phân thức đối

Cần nhớ

  • ✦Phân thức đối của CD là −CD, kí hiệu −CD. Tổng của một phân thức và phân thức đối của nó bằng 0.
  • ✦Trừ khác mẫu: quy đồng rồi trừ tử, hoặc đổi thành cộng: AB − CD = AB + −CD.
  • ✦Mẫu đối nhau (x − 3 và 3 − x): đổi dấu cả tử và mẫu của một phân thức là thành cùng mẫu. Ví dụ xx − 3 − 33 − x = xx − 3 + 3x − 3 = x + 3x − 3.

Dạng bài

Trừ hai phân thức khác mẫu

  1. 1 Tìm mẫu chung, quy đồng hai phân thức.
  2. 2 Viết hiệu các tử, tử bị trừ để trong ngoặc.
  3. 3 Bỏ ngoặc (đổi dấu mọi hạng tử sau dấu trừ), thu gọn tử.
  4. 4 Thử lại bằng một giá trị x.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai mẫu x − 2 và 2 − x "giống nhau" rồi cộng thẳng tử: 1x − 2 + 12 − x = 2x − 2 là sai. Hai mẫu đối nhau: 12 − x = −1x − 2, nên tổng bằng 0.

✏️
Làm mẫu

Tính x + 2x − xx + 2.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🔗 Cộng, trừ nhiều phân thức

Cần nhớ

  • ✦Phép cộng phân thức có tính chất giao hoán, kết hợp: được đổi chỗ các số hạng kèm theo dấu của nó. Ví dụ 1x + 1y − 1x = 1x − 1x + 1y = 1y.
  • ✦Quy tắc dấu ngoặc: trước ngoặc là "+" thì giữ nguyên; trước ngoặc là "−" thì đổi dấu mọi số hạng trong ngoặc.
  • ✦Gom trước những cặp cùng mẫu hoặc đối nhau để triệt tiêu, rồi mới quy đồng phần còn lại.
  • ✦Tách hiệu: 1x − 1x + 1 = 1x(x + 1). Dùng ngược lại để tính nhanh tổng dạng 11·2 + 12·3 + …

Dạng bài

Rút gọn biểu thức có ngoặc

  1. 1 Bỏ ngoặc theo quy tắc dấu ngoặc.
  2. 2 Đổi chỗ, nhóm các phân thức cùng mẫu (kèm dấu) và cộng chúng trước.
  3. 3 Quy đồng phần còn lại, cộng tử.
  4. 4 Thử lại bằng một giá trị x.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc mà chỉ đổi dấu số hạng đầu: viết P = xx − 2 − 2x − 2 − 1x ⇒ ra x − 1x, sai. Mọi số hạng trong ngoặc đều phải đổi dấu: − 1x thành + 1x.

🧹
Làm mẫu

Rút gọn P = xx − 2 − [2x − 2 − 1x].

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🟰

Cùng mẫu

  1. 1
    Nhận biết

    3x + 4x bằng

  2. 2
    Thông hiểu 2x + 1x + 1 + 1x + 1 rút gọn được bằng .
  3. 3
    Thông hiểu

    x + 5x − x − 2x bằng

  4. 4
    Thông hiểu

    x²x − 3 − 9x − 3 rút gọn bằng

  5. 5
    Vận dụng 5xx − 1 − 3x + 2x − 1 rút gọn được bằng .
🧩

Quy đồng rồi cộng

  1. 1
    Nhận biết

    Mẫu thức chung gọn nhất của 12x và 13x² là

  2. 2
    Nhận biết

    1x + 1y bằng

  3. 3
    Thông hiểu

    Mẫu thức chung gọn nhất của 1x² − 9 và 2x + 3 là

  4. 4
    Thông hiểu Quy đồng 2x + 3 về mẫu chung (x − 3)(x + 3) thì nhân tử phụ là .
  5. 5
    Thông hiểu

    3x + 2x + 1 bằng

  6. 6
    Vận dụng

    xx − 2 + 84 − x² rút gọn bằng

↔️

Trừ, phân thức đối

  1. 1
    Nhận biết

    Phân thức đối của x − 1x + 2 là

  2. 2
    Thông hiểu

    Xét các khẳng định (với các giá trị x, y làm mẫu khác 0):

    a)32 − x = −3x − 2.

    b)1x − 1 + 11 − x = 0.

    c)1x − 1y = 1x − y.

    d)xx − y − yx − y = 1.

  3. 3
    Thông hiểu xx − 4 + 44 − x rút gọn được bằng .
  4. 4
    Thông hiểu

    x + 1x − xx + 1 bằng

  5. 5
    Vận dụng Rút gọn 2xx² − 1 − 1x − 1 được một phân thức có tử bằng 1 và mẫu bằng .
🔗

Nhiều phân thức, dấu ngoặc

  1. 1
    Nhận biết

    Bỏ ngoặc: 1x − [2y − 3z] bằng

  2. 2
    Thông hiểu P = 1x + 1y − 1x + 2y rút gọn được P = ky với k = .
  3. 3
    Thông hiểu

    1x − 1x + 1 bằng

  4. 4
    Vận dụng Dùng 1n(n + 1) = 1n − 1n + 1, tính nhanh 11·2 + 12·3 + 13·4 + 14·5 + 15·6 = (viết dạng a/b).
  5. 5
    Vận dụng

    Rút gọn P = 3x + 1 − [3x + 1 − 2x − 1] − 1x − 1.

🚤

Viết phân thức từ bài toán

  1. 1
    Thông hiểu

    Một người đi xe đạp 30 km với vận tốc x (km/h), lúc về chậm hơn 5 km/h (x > 5). Tổng thời gian đi và về (giờ) là

  2. 2
    Vận dụng

    Ca nô đi xuôi dòng 12 km rồi ngược dòng 12 km. Vận tốc ca nô khi nước yên lặng là 10 km/h, vận tốc dòng nước là x km/h (0 < x < 10). Tổng thời gian (giờ) là

  3. 3
    Vận dụng Với ca nô ở câu trên, khi vận tốc dòng nước x = 2 km/h thì tổng thời gian là giờ.

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa và cuối học kỳ II hay có câu trắc nghiệm cộng hai phân thức (bẫy cộng mẫu, mẫu đối nhau) và một câu tự luận rút gọn biểu thức gồm cộng, trừ, ngoặc.
  • •Bài tự luận thường cho biểu thức P chứa phân thức: rút gọn P, tính giá trị P tại một x, rồi tìm x nguyên để P nguyên. Bước rút gọn đúng thì mới làm được các ý sau.
  • •Đây là nền trực tiếp cho câu rút gọn biểu thức chứa căn của đề thi vào 10 ở lớp 9: vẫn là phân tích mẫu, tìm mẫu chung, nhân tử phụ, đổi dấu trước ngoặc — chỉ thay x bằng √x.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
20. Phép nhân và phép chia phân thức đại số