Tứ giác
Nhận biết tứ giác, tứ giác lồi và các yếu tố của nó, giải thích vì sao tổng bốn góc bằng 360° và dùng điều đó để tính góc chưa biết.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tứ giác ABCD gồm bốn đoạn AB, BC, CD, DA, trong đó không có hai đoạn nào cùng nằm trên một đường thẳng.
- 2Tứ giác lồi: kẻ đường thẳng chứa bất kì cạnh nào, cả tứ giác nằm về một phía của đường thẳng đó. Từ nay "tứ giác" hiểu là tứ giác lồi.
- 3Hai đỉnh không cùng thuộc một cạnh là hai đỉnh đối; đoạn nối chúng là đường chéo (có đúng hai: AC, BD).
- 4Â + B̂ + Ĉ + D̂ = 360°, vì một đường chéo chia tứ giác thành hai tam giác: 2 · 180° = 360°.
- 5Góc ngoài = 180° − góc trong kề nó. Tính xong luôn cộng lại đủ bốn góc xem có ra 360° không.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bốn đỉnh A, B, C, D: số đo từng góc đổi nhưng tổng luôn là 360°. Bật đường chéo để thấy hai tam giác; kéo một đỉnh vào trong để xem tứ giác không lồi.
Kéo các đỉnh A, B, C, D (bắt vào lưới). Số đo làm tròn tới độ.
Tứ giác lồi ABCD: cộng bốn góc lại xem.
76° + 93° + 88° + 103° = 360°
Tứ giác lồi: mọi góc nhỏ hơn 180°. Bật đường chéo để thấy vì sao tổng là 360°.
⚠️ 180° là tổng ba góc của tam giác. Tứ giác = hai tam giác ⇒ 360°.
1 ⬠ Tứ giác và tứ giác lồi
Cần nhớ
- ✦Lớp 6 chỉ nhận dạng các hình bằng mắt và đo; lớp 8 bắt đầu bằng định nghĩa rồi chứng minh tính chất. Hình đầu tiên là tứ giác.
- ✦Tứ giác ABCD: bốn đoạn AB, BC, CD, DA, không có hai đoạn nào cùng nằm trên một đường thẳng. Nếu A, B, C thẳng hàng thì AB, BC cùng nằm trên một đường ⇒ không là tứ giác.
- ✦Gọi tên theo vòng các đỉnh liên tiếp: ABCD còn gọi là BCDA, CDAB, DCBA, ADCB… nhưng ACBD là một hình khác.
- ✦Tứ giác lồi: mỗi cạnh, hai đỉnh còn lại nằm cùng một phía đường thẳng chứa cạnh đó. Ở tứ giác lồi, mọi góc đều nhỏ hơn 180° và hai đường chéo cắt nhau.
Các yếu tố của tứ giác ABCD
| Yếu tố | Gồm | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Đỉnh | A, B, C, D | Bốn đỉnh |
| Cạnh | AB, BC, CD, DA | Cạnh đối: AB và CD; BC và DA |
| Góc | Â (DAB), B̂ (ABC), Ĉ (BCD), D̂ (CDA) | Góc đối: Â và Ĉ; B̂ và D̂ |
| Đường chéo | AC, BD | Nối hai đỉnh đối — chỉ có hai |
Dạng bài
Kiểm một tứ giác có lồi không
- 1 Lần lượt kẻ đường thẳng chứa từng cạnh.
- 2 Xem hai đỉnh còn lại có nằm cùng một phía đường thẳng đó không.
- 3 Đủ bốn cạnh đều "cùng phía" thì là tứ giác lồi; chỉ cần một cạnh "khác phía" là không lồi.
- 4 Thử lại: tứ giác lồi thì không có góc nào ≥ 180° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm đường chéo theo kiểu "mỗi đỉnh một đường" ra 4 là sai: mỗi đường chéo nối hai đỉnh nên bị đếm hai lần — tứ giác chỉ có 2 đường chéo.
Tứ giác ABCD có đỉnh C nằm bên trong tam giác ABD. ABCD có lồi không?
Hướng dẫn giải
2 🔺 Tổng các góc của tứ giác
Cần nhớ
- ✦Định lí: tổng các góc của một tứ giác bằng 360°. Ví dụ Â = 80°, B̂ = 100°, Ĉ = 90° thì D̂ = 90°.
- ✦Vì sao: kẻ đường chéo BD, tứ giác thành hai tam giác ABD và CBD, mỗi tam giác 180°; sáu góc của hai tam giác ghép đúng thành bốn góc của tứ giác.
- ✦Bốn góc bằng nhau thì mỗi góc 90°. Bốn góc không thể cùng tù (tổng > 360°), cũng không thể cùng nhọn (tổng < 360°) ⇒ nhiều nhất 3 góc tù, nhiều nhất 3 góc nhọn.
Dạng bài
Tính góc còn lại khi biết ba góc
- 1 Viết  + B̂ + Ĉ + D̂ = 360°.
- 2 Cộng ba góc đã biết.
- 3 Lấy 360° trừ tổng đó.
- 4 Thử lại: cộng đủ bốn góc ra 360° và góc vừa tìm < 180° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 180° (tổng ba góc của tam giác): 180° − 290° ra số âm là dấu hiệu nhầm ngay. Tứ giác là 360°.
Tứ giác ABCD có Â = 75°, B̂ = 120°, Ĉ = 95°. Tính D̂.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Bốn góc tỉ lệ hoặc có quan hệ với nhau
- 1 Đặt góc nhỏ (hoặc một phần) là k, viết các góc khác theo k.
- 2 Cộng lại cho bằng 360°, tìm k.
- 3 Thay k để ra từng góc.
- 4 Thử lại: cộng bốn góc ra 360° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia 360° cho 4 (số góc) thay vì cho 12 (tổng các phần): ra 90° là đã bỏ quên tỉ lệ.
Bốn góc của tứ giác tỉ lệ với 2 : 3 : 4 : 3. Tính các góc.
Hướng dẫn giải
3 ↗️ Góc ngoài của tứ giác
Cần nhớ
- ✦Kéo dài một cạnh ra ngoài: góc kề bù với góc trong là góc ngoài. Góc ngoài = 180° − góc trong: Â = 70° thì góc ngoài tại A = 110°.
- ✦Mỗi đỉnh lấy một góc ngoài: tổng bốn góc ngoài = 4 · 180° − 360° = 360°.
Dạng bài
Bài cho góc ngoài
- 1 Đổi góc ngoài thành góc trong: góc trong = 180° − góc ngoài.
- 2 Dùng tổng bốn góc trong bằng 360° để tìm góc còn thiếu.
- 3 Nếu đề hỏi góc ngoài, lấy 180° trừ góc trong vừa tìm.
- 4 Thử lại: cộng bốn góc trong ra 360° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng thẳng góc ngoài 110° vào như góc trong: 90 + 110 + 85 = 285 ⇒ D̂ = 75° là sai — phải đổi sang góc trong 70° trước.
Tứ giác ABCD có Â = 90°, Ĉ = 85°, góc ngoài tại B bằng 110°. Tính D̂.
Hướng dẫn giải
4 🪁 Tứ giác "cái diều"
Cần nhớ
- ✦Tứ giác ABCD có AB = AD và CB = CD (hai cặp cạnh kề bằng nhau) hay được gọi là hình "cái diều".
- ✦A và C cùng cách đều B, D ⇒ AC là đường trung trực của BD.
- ✦ΔABC = ΔADC (c.c.c) ⇒ B̂ = D̂. Biết Â, Ĉ thì B̂ = D̂ = (360° − Â − Ĉ) : 2.
Dạng bài
Tính góc của tứ giác cái diều
- 1 Chứng minh (hoặc nêu) B̂ = D̂ nhờ ΔABC = ΔADC.
- 2 B̂ + D̂ = 360° − Â − Ĉ.
- 3 Chia đôi để ra mỗi góc.
- 4 Thử lại: cộng bốn góc ra 360° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ Â = Ĉ vì "hình đối xứng": cái diều chỉ đối xứng qua AC nên cặp góc bằng nhau là B̂ và D̂ (hai đỉnh nằm ngoài trục), còn Â, Ĉ nói chung khác nhau.
Tứ giác ABCD có AB = AD, CB = CD, Â = 110°, Ĉ = 50°. Tính B̂, D̂.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tứ giác và các yếu tố
- 1Nhận biết
Tứ giác ABCD có bao nhiêu đường chéo?
- 2Nhận biết
Trong tứ giác ABCD, cạnh đối của cạnh AB là
- 3Nhận biết
Trong tứ giác ABCD, cặp góc đối là
- 4Thông hiểu
Tứ giác ABCD còn có thể gọi tên là
- 5Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Tứ giác lồi có mọi góc nhỏ hơn 180°.
b)Hai đường chéo của mọi tứ giác lồi cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
c)Bốn điểm A, B, C, D với A, B, C thẳng hàng vẫn tạo thành tứ giác ABCD.
- 6Thông hiểu
Tứ giác nào không phải tứ giác lồi?
Tổng bốn góc bằng 360°
- 1Nhận biết
Tổng các góc của một tứ giác bằng
- 2Thông hiểu Tứ giác ABCD có Â = 85°, B̂ = 95°, Ĉ = 110°. Khi đó D̂ = °.
- 3Thông hiểu Tứ giác EFGH có Ê = Ĝ = 90°, Ĥ = 65°. Khi đó F̂ = °.
- 4Thông hiểu Tứ giác có bốn góc bằng nhau thì mỗi góc bằng °.
- 5Vận dụng Bốn góc của một tứ giác tỉ lệ với 3 : 4 : 5 : 6. Góc nhỏ nhất bằng °.
- 6Vận dụng Tứ giác MNPQ có M̂ = 2N̂, P̂ = 70°, Q̂ = 80°. Khi đó N̂ = °.
- 7Vận dụng
Một tứ giác có nhiều nhất bao nhiêu góc tù?
Góc ngoài
- 1Thông hiểu Góc trong tại A bằng 75° thì góc ngoài tại A bằng °.
- 2Thông hiểu Góc ngoài tại D bằng 50° thì D̂ = °.
- 3Thông hiểu
Tổng bốn góc ngoài (mỗi đỉnh một góc) của tứ giác lồi bằng
- 4Vận dụng Tứ giác ABCD có Â = 90°, Ĉ = 80°, góc ngoài tại B bằng 120°. Khi đó D̂ = °.
Tứ giác cái diều
- 1Thông hiểu
Tứ giác ABCD có AB = AD, CB = CD. Khẳng định đúng là
- 2Vận dụng Tứ giác ABCD có AB = AD, CB = CD, Â = 120°, Ĉ = 70°. Khi đó B̂ = °.
- 3Vận dụng Tứ giác ABCD có AB = AD, CB = CD, B̂ = 105° và Â = 2Ĉ. Khi đó Ĉ = °.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề kiểm tra thường có câu trắc nghiệm hoặc câu ngắn tính góc chưa biết của tứ giác (cho ba góc, cho góc ngoài, cho tỉ lệ); hay bị trừ điểm vì dùng nhầm 180°.
- •Định nghĩa, cạnh đối, góc đối, đường chéo là ngôn ngữ của cả chương III: hình thang cân, hình bình hành, hình chữ nhật, hình thoi, hình vuông đều định nghĩa từ tứ giác.
- •Là nền cho tứ giác nội tiếp lớp 9 (hai góc đối bù nhau) — một ý hay gặp ở câu hình của đề thi vào 10.
9. Hình thang cân