Hình thang cân
Nhận biết hình thang và hình thang cân, dùng tính chất về góc, cạnh bên, đường chéo để tính toán, và chứng minh một hình thang là hình thang cân bằng đúng dấu hiệu.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình thang: tứ giác có hai cạnh đối song song (hai đáy); hai cạnh kia là cạnh bên. Hai góc kề một cạnh bên bù nhau (tổng 180°).
- 2Hình thang cân: hình thang có hai góc kề một đáy bằng nhau (khi đó hai góc kề đáy kia cũng bằng nhau).
- 3Trong hình thang cân: hai cạnh bên bằng nhau, hai đường chéo bằng nhau.
- 4Nhận biết: hình thang có hai góc kề một đáy bằng nhau, hoặc hai đường chéo bằng nhau ⇒ hình thang cân.
- 5⚠️ Hình thang có hai cạnh bên bằng nhau thì chưa chắc cân: có thể là hình bình hành. Chỉ khi biết thêm hai đáy không bằng nhau mới kết luận được.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bốn đỉnh trên lưới: bốn đèn "AB ∥ CD", "Ĉ = D̂", "AC = BD", "AD = BC" bật riêng. Thử hình có hai cạnh bên bằng nhau mà không cân — đèn đường chéo sẽ tắt.
Kéo các đỉnh (bắt vào lưới). Xanh lá: hai đáy · đỏ: hai cạnh bên · nét đứt: hai đường chéo.
Hình thang cân: bốn đèn cùng sáng.
AD = 5,8 · BC = 5,8 · AC = 8,6 · BD = 8,6
✓ Hình thang cân
Hai góc kề đáy CD bằng nhau (Ĉ = D̂ = 59°), kéo theo  = B̂ = 121°. Đi kèm: hai cạnh bên bằng nhau và hai đường chéo bằng nhau. Hai góc kề một cạnh bên bù nhau: 121° + 59° = 180°.
Đã là hình thang thì: Ĉ = D̂ ⇔ AC = BD ⇔ cân. Còn AD = BC thì cân hoặc hình bình hành.
1 ⏢ Hình thang và hình thang cân
Cần nhớ
- ✦Lớp 6 nhận ra hình thang cân bằng mắt và gấp giấy; lớp 8 định nghĩa nó bằng góc rồi chứng minh các tính chất.
- ✦Hình thang ABCD (AB ∥ CD): AB, CD là hai đáy; AD, BC là hai cạnh bên; đoạn AH vuông góc với CD (H ∈ CD) là một đường cao.
- ✦Hai góc kề một cạnh bên bù nhau (hai góc trong cùng phía): Â + D̂ = 180°, B̂ + Ĉ = 180°. Ví dụ Â = 110° thì D̂ = 70°.
- ✦Hình thang cân ABCD (AB ∥ CD): Â = B̂ và Ĉ = D̂. Ví dụ Ĉ = 40° thì D̂ = 40°, Â = B̂ = 140°.
Dạng bài
Tính các góc của hình thang cân
- 1 Góc kề cùng một đáy với góc đã biết: bằng nó.
- 2 Góc kề cùng một cạnh bên với góc đã biết: lấy 180° trừ đi.
- 3 Hai góc còn lại kề đáy kia nên bằng nhau.
- 4 Thử lại: bốn góc cộng lại ra 360° ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm hai góc kề cạnh bên là bằng nhau: viết  = D̂ = 55° thì bốn góc chỉ cộng được 220°, vô lí. Kề cạnh bên thì bù nhau.
Hình thang cân ABCD (AB ∥ CD) có D̂ = 55°. Tính các góc còn lại.
Hướng dẫn giải
2 ✖️ Tính chất: cạnh bên, đường chéo
Cần nhớ
- ✦Định lí 1: trong hình thang cân, hai cạnh bên bằng nhau: AD = BC. (Kẻ hai đường cao AH, BI rồi chứng minh ΔAHD = ΔBIC.)
- ✦Định lí 2: trong hình thang cân, hai đường chéo bằng nhau: AC = BD. (Chứng minh ΔACD = ΔBDC theo c.g.c.)
- ✦Hệ quả hay dùng: kẻ hai đường cao AH, BI thì DH = CI = (CD − AB) : 2. Ví dụ AB = 4 cm, CD = 10 cm thì DH = 3 cm.
Dạng bài
Chứng minh hai đoạn bằng nhau nhờ hình thang cân
- 1 Chỉ ra tứ giác chứa hai đoạn đó là hình thang (có cặp cạnh song song).
- 2 Chứng minh nó cân (hai góc kề một đáy bằng nhau).
- 3 Dùng tính chất: hai cạnh bên hoặc hai đường chéo bằng nhau.
- 4 Soát lại: đã dùng định nghĩa hay dấu hiệu hợp lệ, không dùng "cạnh bên bằng nhau" để suy ra cân ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lẫn tính chất của hình bình hành: hai đường chéo của hình thang cân bằng nhau nhưng nói chung không cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
Tam giác MNP cân tại M. Một đường thẳng song song với NP cắt MN tại E, cắt MP tại F. Chứng minh EP = FN.
Hướng dẫn giải
3 🔍 Dấu hiệu nhận biết
Đã biết là hình thang — thêm điều gì thì chắc chắn cân?
| Thêm giả thiết | Chắc chắn cân? | Vì sao |
|---|---|---|
| Hai góc kề một đáy bằng nhau | Có | Định nghĩa |
| Hai đường chéo bằng nhau | Có | Định lí 3 (đảo của Định lí 2) |
| Hai cạnh bên bằng nhau và hai đáy không bằng nhau | Có | Chứng minh bằng tam giác bằng nhau (SGK Luyện tập chung) |
| Chỉ biết hai cạnh bên bằng nhau | ⚠️ Chưa chắc | Hình bình hành cũng có hai cạnh bên bằng nhau |
| Hai đáy bằng nhau | Không | Đó là hình bình hành |
Dạng bài
Chứng minh một tứ giác là hình thang cân
- 1 Chứng minh có một cặp cạnh đối song song (góc so le trong, đồng vị bằng nhau, hoặc hai góc trong cùng phía bù nhau) ⇒ hình thang.
- 2 Chứng minh thêm hai góc kề một đáy bằng nhau hoặc hai đường chéo bằng nhau.
- 3 Kết luận hình thang cân.
- 4 Thử lại: tính đủ bốn góc, hai góc kề mỗi đáy phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ dựa vào AD = BC để kết luận cân là thiếu: hình bình hành ABCD cũng có AD = BC. Phải có thêm "AB ≠ CD", hoặc dùng góc, hoặc đường chéo.
Tứ giác ABCD có Â = 110°, Ĉ = D̂ = 70°. ABCD có phải hình thang cân không?
Hướng dẫn giải
Hình thang + hai góc kề một đáy bằng nhau; hình thang + hai đường chéo bằng nhau; hình thang + hai cạnh bên bằng nhau + hai đáy khác nhau.
Chỉ có hai cạnh bên bằng nhau (có thể là hình bình hành). Chưa chứng minh là hình thang mà đã dùng "hai đường chéo bằng nhau".
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Hình thang, hình thang cân và các góc
- 1Nhận biết
Hình thang là tứ giác có
- 2Nhận biết
Hình thang cân là hình thang có
- 3Thông hiểu Hình thang ABCD (AB ∥ CD) có Â = 105°. Khi đó D̂ = °.
- 4Thông hiểu Hình thang cân ABCD (AB ∥ CD) có Ĉ = 50°. Khi đó Â = °.
- 5Thông hiểu
Hình thang cân ABCD (AB ∥ CD) có Â = 70°. Khi đó D̂ bằng
- 6Vận dụng Hình thang ABCD (AB ∥ CD) có Â − D̂ = 40°. Khi đó Â = °.
- 7Nhận biết
Đường cao của hình thang ABCD (AB ∥ CD) là
Cạnh bên, đường chéo
- 1Nhận biết
Trong hình thang cân, hai đường chéo
- 2Thông hiểu Hình thang cân ABCD (AB ∥ CD) có AD = 5 cm, AC = 8 cm. Khi đó BC = cm, BD = cm.
- 3Thông hiểu
Trong hình thang cân ABCD (AB ∥ CD, AB < CD):
a)AD = BC.
b)AB = CD.
c)Â = D̂.
d)AC = BD.
- 4Vận dụng Hình thang cân ABCD có đáy nhỏ AB = 4 cm, đáy lớn CD = 10 cm, đường cao AH (H ∈ CD). Khi đó DH = cm.
- 5Vận dụng Hình thang cân có hai đáy 6 cm và 14 cm, chu vi 30 cm. Mỗi cạnh bên dài cm.
Nhận biết hình thang cân
- 1Thông hiểu
Hình thang ABCD (AB ∥ CD) có AC = BD. Khẳng định đúng là
- 2Thông hiểu
Hình thang nào chắc chắn là hình thang cân?
- 3Thông hiểu Tứ giác ABCD có Â = B̂ = 100° và Ĉ = D̂. Khi đó Ĉ = °.
- 4Vận dụng
Hình thang ABCD (AB ∥ CD) có AD = BC. Khẳng định đúng là
- 5Vận dụng
Tứ giác ABCD có Â = 115°, D̂ = 65°, Ĉ = 70°. ABCD là
Tam giác cân cắt bởi đường song song
- 1Thông hiểu
Tam giác ABC cân tại A. Một đường thẳng song song với BC cắt AB tại M, cắt AC tại N. Tứ giác MNCB là
- 2Vận dụng Với hình ở câu trên, biết B̂ = 70°. Khi đó góc BMN = °.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề kiểm tra giữa kỳ I thường có câu tính góc của hình thang cân (một góc đã biết ⇒ ba góc còn lại) và câu trắc nghiệm về dấu hiệu nhận biết — bẫy quen thuộc là "hai cạnh bên bằng nhau".
- •Bài chứng minh hình học hay có ý "chứng minh tứ giác là hình thang cân" rồi suy ra hai đoạn bằng nhau (đường chéo, cạnh bên).
- •Là nền cho hình chữ nhật (hình thang cân có một góc vuông) ở bài sau và cho tứ giác nội tiếp lớp 9: hình thang nội tiếp được đường tròn khi và chỉ khi nó cân.
10. Hình bình hành