Phép nhân đa thức
Nhân hai đơn thức, nhân đơn thức với đa thức, nhân đa thức với đa thức không sót tích, rồi rút gọn biểu thức và chứng minh biểu thức không phụ thuộc vào biến.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nhân hai đơn thức: nhân các hệ số, nhân các luỹ thừa cùng biến bằng cách cộng số mũ: 3x²y·(−2xy³) = −6x³y⁴.
- 2Đơn thức nhân đa thức: nhân đơn thức với từng hạng tử rồi cộng các tích: 2x(x² − 3y) = 2x³ − 6xy.
- 3Đa thức nhân đa thức: nhân mỗi hạng tử của đa thức này với từng hạng tử của đa thức kia rồi cộng: (a + b)(c + d) = ac + ad + bc + bd.
- 4Đếm để kiểm: m hạng tử nhân n hạng tử cho m · n tích trước khi thu gọn (2 · 3 = 6 tích).
- 5Phép nhân đa thức có tính chất giao hoán, kết hợp và phân phối đối với phép cộng, như phép nhân các số.
- 6Nhân xong thử bằng một số: thay x = 1 (hay số nhỏ khác) vào biểu thức gốc và kết quả, hai bên phải bằng nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Hình chữ nhật cạnh (x + a) và (x + b): kéo chấm xanh ở góc ô x² để đổi x, kéo tai ↔, ↕ để đổi a, b. Mỗi ô là một tích riêng (cùng màu là đồng dạng), chạm ô để thấy hạng tử nào nhân hạng tử nào; thêm y ở cạnh ngang để có 3 × 2 = 6 ô; nút bẫy cho thấy chỉ nhân đầu với đầu, cuối với cuối là thiếu diện tích.
(x + 2)(x + 3)
Kéo chấm xanh (x), tai ↔ và ↕; chạm một ô để xem tích của nó.
Hình chữ nhật cạnh x + 2 và x + 3: diện tích (x + 2)(x + 3).
✓ (x + 2)(x + 3) = x² + 5x + 6
2 hạng tử × 2 hạng tử = 4 tích (đúng bằng số ô): x² + 3x + 2x + 6. Gộp các ô cùng màu (đồng dạng) còn 3 hạng tử.
Thử bằng số: với x = 4, diện tích = (4 + 2) · (4 + 3) = 42 ô vuông = tổng các ô 16 + 12 + 8 + 6 ✓
Quy tắc: nhân mỗi hạng tử của đa thức này với từng hạng tử của đa thức kia rồi cộng. m hạng tử nhân n hạng tử cho m · n tích trước khi thu gọn.
1 ✖️ Nhân hai đơn thức
Cần nhớ
- ✦Nhân hai đơn thức: nhân các hệ số với nhau, nhân các phần biến với nhau (cùng biến thì cộng số mũ): 5x²y·(−3xy) = −15x³y².
- ✦Nhân với một số thì số mũ không đổi: 2x·(−5) = −10x, không phải −10x².
- ✦Bậc của tích hai đơn thức = tổng bậc của hai đơn thức: x²y (bậc 3) nhân xy³ (bậc 4) được x³y⁴ (bậc 7).
Dạng bài
Nhân hai đơn thức
- 1 Nhân các hệ số (để ý dấu).
- 2 Nhân từng biến: cộng số mũ của cùng một biến; biến chỉ có ở một đơn thức thì giữ nguyên.
- 3 Viết đơn thức thu gọn: hệ số trước, biến theo thứ tự x, y, z.
- 4 Thử lại: bậc của tích bằng tổng bậc của hai đơn thức.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân luôn số mũ: x²·x³ = x⁶ là sai — nhân hai luỹ thừa cùng cơ số thì cộng số mũ: x²·x³ = x⁵.
Thực hiện phép nhân (−23 x²y)·(6xy²z).
Hướng dẫn giải
2 🌿 Nhân đơn thức với đa thức
Cần nhớ
- ✦Muốn nhân một đơn thức với một đa thức, nhân đơn thức với từng hạng tử của đa thức rồi cộng các tích: A(B + C − D) = AB + AC − AD.
- ✦Tích của một đơn thức với một đa thức cũng là một đa thức; trước khi thu gọn nó có số hạng tử bằng số hạng tử của đa thức.
- ✦Đơn thức mang dấu −: mỗi tích đổi dấu: −3x(x − 2y) = −3x² + 6xy.
Dạng bài
Nhân đơn thức với đa thức
- 1 Viết đơn thức nhân lần lượt từng hạng tử, mỗi tích một ngoặc (giữ dấu của hạng tử).
- 2 Tính từng tích như nhân hai đơn thức.
- 3 Cộng các tích, thu gọn nếu có hạng tử đồng dạng.
- 4 Thử lại: thay x = y = 1 vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Sai dấu tích giữa: (−3xy)(−xy) = 3x²y² (âm nhân âm ra dương), không phải −3x²y².
Thực hiện phép nhân (−3xy)(2x² − xy + 4y).
Hướng dẫn giải
3 🟦 Nhân đa thức với đa thức
Cần nhớ
- ✦Muốn nhân một đa thức với một đa thức, nhân mỗi hạng tử của đa thức này với từng hạng tử của đa thức kia rồi cộng các kết quả.
- ✦Mô hình diện tích: hình chữ nhật cạnh (a + b) và (c + d) cắt thành 4 ô ac, ad, bc, bd — đủ 4 ô mới đủ diện tích.
- ✦Đếm tích: 2 hạng tử nhân 3 hạng tử cho 6 tích trước khi thu gọn. Ra thiếu tích là đã sót.
- ✦Tính chất: A·B = B·A; (A·B)·C = A·(B·C); A·(B + C) = A·B + A·C.
Đếm tích trước khi thu gọn
| Phép nhân | Số tích | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1 hạng tử × 3 hạng tử | 3 | 2x(x² + x − 1) |
| 2 × 2 | 4 | (x + 2)(x + 3) |
| 2 × 3 | 6 | (x + y)(x² − xy + 1) |
| 3 × 3 | 9 | (x + y + 1)(x − y + 2) |
Dạng bài
Nhân đa thức với đa thức
- 1 Lấy hạng tử thứ nhất của đa thức đầu nhân với mọi hạng tử của đa thức sau; rồi đến hạng tử thứ hai, …
- 2 Đếm đủ m · n tích.
- 3 Thu gọn các hạng tử đồng dạng, sắp theo bậc giảm dần.
- 4 Thử lại: thay một bộ số (ví dụ x = y = 1) vào biểu thức gốc và kết quả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhân "đầu với đầu, cuối với cuối": (x + 2)(x + 3) = x² + 6 là sai — thiếu hai tích 3x và 2x; đúng là x² + 5x + 6. Thử x = 1: 3·4 = 12, còn 1 + 6 = 7.
Thực hiện phép nhân (x + 2y)(3x − y + 1).
Hướng dẫn giải
4 🧹 Rút gọn, chứng minh không phụ thuộc biến
Cần nhớ
- ✦Rút gọn biểu thức có phép nhân: làm phép nhân trước (từng tích một, đặt kết quả trong ngoặc), rồi bỏ ngoặc và thu gọn.
- ✦Rút gọn ra một số thì giá trị của biểu thức không phụ thuộc vào giá trị của biến.
- ✦Chứng minh đẳng thức A = B: biến đổi một vế (hoặc cả hai vế) về cùng một đa thức.
Dạng bài
Chứng minh biểu thức không phụ thuộc vào biến
- 1 Tính từng tích, kết quả đặt trong ngoặc.
- 2 Bỏ ngoặc (ngoặc có dấu − đứng trước thì đổi dấu mọi hạng tử).
- 3 Thu gọn: mọi hạng tử chứa biến triệt tiêu, còn lại một số.
- 4 Thử lại: thay hai giá trị khác nhau của x, cùng ra số đó.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không đặt tích thứ hai trong ngoặc: viết … − x² + 2x (chỉ đổi dấu x²) thì còn 4x − 3, tưởng là phụ thuộc x.
Chứng minh giá trị của (x + 3)(x − 1) − x(x + 2) không phụ thuộc vào x.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhân hai đơn thức
- 1Nhận biết
4x²y·3xy² bằng
- 2Thông hiểu Tích (−2x³y)·(5xy²z) có hệ số và bậc .
- 3Thông hiểu
(−0,5xy²)·(−4x²) bằng
Nhân đơn thức với đa thức
- 1Nhận biết
3x(x + 2y) bằng
- 2Thông hiểu
(−2xy)(x² − 3xy + y²) bằng
- 3Thông hiểu Rút gọn x(x² + y) − x²(x − 1) rồi tính giá trị tại x = −2, y = 5 được .
- 4Vận dụng
Rút gọn y²(x + y) − y(xy + y²) được
Nhân đa thức với đa thức
- 1Nhận biết
Nhân một đa thức 3 hạng tử với một đa thức 2 hạng tử, trước khi thu gọn có bao nhiêu tích?
- 2Nhận biết
Phép nhân đa thức có tính chất nào sau đây?
- 3Thông hiểu
(x + 2)(x − 5) bằng
- 4Thông hiểu
(2x − y)(x + 3y) bằng
- 5Thông hiểu
Thu gọn (x − 1)(x² + x + 1) được
- 6Thông hiểu Trong tích (3x + y)(x − 2y), hệ số của xy là .
- 7Vận dụng
Tích (x + 2y)(x² − xy + 3) sau khi thu gọn có bao nhiêu hạng tử?
- 8Vận dụng Biết (x + a)(x − 3) = x² + 2x − 15 với mọi x. Khi đó a = .
Rút gọn, không phụ thuộc biến
- 1Thông hiểu
Rút gọn (x + y)(x − y) − x(x − y) được
- 2Thông hiểu Rút gọn (x + 2)(x − 2) − (x² − 7) được .
- 3Vận dụng Biểu thức (x − 4)(x + 2) − x(x − 2) + 5 luôn bằng với mọi x.
- 4Vận dụng
Xét các khẳng định:
a)(2x + 1)(x − 3) − 2x(x − 1) không phụ thuộc vào x.
b)(x + 1)(x + 2) − x(x + 3) = 2 với mọi x.
c)(x − y)(x + y) = x² + y².
- 5Vận dụng
Một tấm bìa hình chữ nhật cạnh (x + 3) cm và (x + 1) cm, cắt bỏ một hình vuông cạnh x cm. Diện tích phần còn lại là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I thường có câu làm tính nhân (đơn thức với đa thức, hai đa thức hai hạng tử) và câu rút gọn biểu thức; trắc nghiệm hay hỏi kết quả hoặc hệ số của một hạng tử trong tích.
- •Dạng "chứng minh giá trị biểu thức không phụ thuộc vào biến" hay có ở tự luận — phải trình bày đủ phép nhân, bỏ ngoặc, thu gọn.
- •Nhân đa thức là gốc của hằng đẳng thức và phân tích đa thức thành nhân tử ngay sau đó, rồi tới câu rút gọn biểu thức của đề thi vào 10.
4. Phép chia đa thức cho đơn thức