Phép chia đa thức cho đơn thức
Chia đơn thức cho đơn thức, chia đa thức cho đơn thức trong trường hợp chia hết, và nhận ra ngay khi nào phép chia không chia hết.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1A chia hết cho B (B ≠ 0) khi có đa thức Q để A = B · Q; viết A : B = Q. Bài này chỉ xét phép chia hết cho một đơn thức.
- 2Đơn thức A chia hết cho đơn thức B khi mỗi biến của B đều có trong A với số mũ không lớn hơn số mũ trong A. Ví dụ 6x³y chia hết cho 3x²y, còn x²y không chia hết cho xy².
- 3Chia đơn thức: hệ số chia hệ số, luỹ thừa từng biến chia cho nhau (trừ số mũ), rồi nhân lại: 12x⁴y² : 4x²y = 3x²y.
- 4Chia đa thức cho đơn thức: chia từng hạng tử rồi cộng các kết quả. Đa thức chia hết khi mọi hạng tử đều chia hết.
- 5⚠️ Hạng tử bằng đúng đơn thức chia thì thương là 1, không phải 0: 4x²y : 4x²y = 1.
- 6Thử lại bằng phép nhân: thương · đơn thức chia phải ra đúng đa thức ban đầu.
👀 Nhìn là hiểu
Mỗi hạng tử là hai cột khối: số mũ của x và số mũ của y. Kéo vạch vàng (số mũ của biến trong đơn thức chia) lên xuống: khối dưới vạch bị chia đi, cột nào thấp hơn vạch thì hạng tử đó không chia hết. Bấm "Xem mẫu" hoặc các nút bẫy để xem trường hợp hay nhầm.
(12x⁴y² − 8x³y³ + 4x²y) : 4x²y
Kéo vạch vàng: số mũ của x, của y trong B · khối gạch = bị chia đi
B = 4x²y: hạng tử nào cũng đủ x², đủ y ⇒ chia hết.
- ① 12x⁴y² : 4x²y = 3x²y ✓
- ② −8x³y³ : 4x²y = −2xy² ✓
- ③ 4x²y : 4x²y = 1 ✓
✓ Chia hết: thương là 3x²y − 2xy² + 1
Đa thức chia hết cho đơn thức B khi mọi hạng tử chia hết cho B: mỗi biến của B có mặt trong hạng tử với số mũ không nhỏ hơn. Chia thì chia hệ số, trừ số mũ; hệ số ra phân số vẫn được.
1 🧱 Chia đơn thức cho đơn thức
Cần nhớ
- ✦Đơn thức A chia hết cho B khi mỗi biến của B có mặt trong A với số mũ không lớn hơn số mũ trong A. Ví dụ 7x³y²z chia hết cho x²z, nhưng không chia hết cho xy³ (y trong A chỉ có mũ 2).
- ✦Chia: hệ số chia hệ số, luỹ thừa chia luỹ thừa cùng biến (xᵐ : xⁿ = xᵐ⁻ⁿ), rồi nhân các kết quả: 18x⁵y³ : 6x²y = 3x³y².
- ✦Hệ số của thương được phép là số âm hoặc phân số: 3x²y : (−2x) = −32 xy — vẫn là chia hết.
- ✦xⁿ : xⁿ = 1 (x ≠ 0): biến có cùng số mũ ở hai đơn thức thì không còn trong thương.
Chia hết hay không?
| Phép chia | Chia hết? | Vì sao |
|---|---|---|
| 8x⁴y : 2x²y | Có, ra 4x² | x: 4 ≥ 2; y: 1 ≥ 1 |
| 9x²y³ : 3xy | Có, ra 3xy² | đủ biến x, y, số mũ không nhỏ hơn |
| 6x³ : 2xy | Không | A không có biến y |
| 4xy² : 2x²y | Không | x trong B mũ 2, lớn hơn mũ 1 trong A |
Dạng bài
Chia một đơn thức cho một đơn thức
- 1 Kiểm chia hết: mỗi biến của đơn thức chia có trong đơn thức bị chia, số mũ không lớn hơn.
- 2 Chia hệ số cho hệ số (giữ dấu, được phép ra phân số).
- 3 Chia luỹ thừa từng biến: trừ số mũ; biến chỉ có ở số bị chia thì giữ nguyên.
- 4 Thử lại: nhân thương với đơn thức chia, phải ra đơn thức bị chia.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia luỹ thừa là trừ số mũ: x⁶ : x² = x⁴, không phải x³ (chia số mũ) hay x⁸ (cộng số mũ — đó là phép nhân).
Cho A = 7x³y²z. Vì sao A chia hết cho B = −2x²z? Tìm A : B. A có chia hết cho C = xy³ không?
Hướng dẫn giải
2 ➗ Chia đa thức cho đơn thức
Cần nhớ
- ✦Đa thức A chia hết cho đơn thức B khi mọi hạng tử của A đều chia hết cho B. Chỉ một hạng tử không chia hết là cả phép chia không hết.
- ✦Muốn chia: chia từng hạng tử của A cho B rồi cộng các kết quả: (6x³ − 4x²) : 2x = 3x² − 2x.
- ✦Mỗi hạng tử mang theo dấu của nó: (−9xy²) : 3y = −3xy.
- ✦⚠️ Chỉ tách được khi số chia là đơn thức. 12 : (x + 2) không tách thành 12 : x + 12 : 2 — thử x = 1: vế trái 4, vế phải 18.
Dạng bài
Chia đa thức cho đơn thức
- 1 Kiểm từng hạng tử có chia hết cho đơn thức chia không (đủ biến, đủ số mũ).
- 2 Chia từng hạng tử: hệ số chia hệ số, trừ số mũ, mang theo dấu của hạng tử.
- 3 Viết các thương liền nhau theo đúng thứ tự, giữ dấu.
- 4 Thử lại: nhân kết quả với đơn thức chia, phải ra đúng đa thức ban đầu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hạng tử chia hết trọn cho đơn thức chia cho thương 1: viết (8x³ + 2x) : 2x = 4x² thay vì 4x² + 1 là đánh rơi một hạng tử. Thử x = 1: 10 : 2 = 5, mà 4 · 1² = 4.
Thực hiện phép chia (18x⁴y³ − 12x³y² + 6x²y) : 6x²y.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm n để đa thức chia hết cho đơn thức
- 1 Viết số mũ của biến chứa n ở mọi hạng tử và ở đơn thức chia.
- 2 Mỗi hạng tử cho một điều kiện: số mũ trong đơn thức chia ≤ số mũ trong hạng tử. Gộp các điều kiện lại.
- 3 Chọn các giá trị thoả mọi điều kiện (chú ý n là số tự nhiên hay nguyên dương).
- 4 Thử lại: thay n vừa tìm, làm phép chia xem có ra đa thức không.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ xét một hạng tử (thấy 4x³y² cần n ≤ 3 rồi chốt n ≤ 3) là sai: với n = 3, hạng tử −6x²y⁴ không chia hết cho 2x³y².
Tìm số tự nhiên n để đa thức 4x³y² − 6x²y⁴ chia hết cho đơn thức 2xⁿy².
Hướng dẫn giải
3 🔍 Tìm đơn thức, đa thức chưa biết
Cần nhớ
- ✦A : M = Q ⇒ M = A : Q (số chia = số bị chia : thương). Ví dụ 12x³y : M = 4x ⇒ M = 3x²y.
- ✦N : B = Q ⇒ N = Q · B (số bị chia = thương · số chia). Ví dụ N : 2xy = −3x ⇒ N = −6x²y.
- ✦A · B = C với B là đơn thức ⇒ A = C : B, chia từng hạng tử của C cho B.
- ✦Biểu thức còn ngoặc thì rút gọn trước rồi mới chia: [x(6x² − 4y) + 4xy] : 3x = 6x³ : 3x = 2x².
Dạng bài
Tìm đa thức A biết A · B = C
- 1 Đổi thành phép chia: A = C : B.
- 2 Chia từng hạng tử của C cho B, nhớ đổi dấu khi B âm.
- 3 Viết A gọn theo thứ tự các hạng tử.
- 4 Thử lại: nhân A với B phải ra C.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho đơn thức âm thì đổi dấu mọi hạng tử: 6x³y : (−2xy) = −3x², không phải 3x².
Tìm đa thức A sao cho A · (−2xy) = 6x³y − 4x²y² + 2xy³.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Chia đơn thức, có chia hết không
- 1Nhận biết
15x⁶ : 3x² bằng
- 2Nhận biết
Đơn thức nào không chia hết cho 3x²y?
- 3Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)x²y chia hết cho xy².
b)5x³yz chia hết cho −2xz.
c)4x²y : 4x²y = 0.
d)−8x³ : 2x = −4x².
- 4Thông hiểu 20x⁵y³ : 4x³y = 5xᵃyᵇ. Khi đó a = , b = .
- 5Thông hiểu
−12x⁴y²z : 4x²yz bằng
- 6Vận dụng
6x²y : (−4xy) bằng
Chia đa thức cho đơn thức
- 1Nhận biết
(6x³ − 9x²) : 3x bằng
- 2Thông hiểu
(10x³y² − 5x²y + 15xy) : 5xy bằng
- 3Thông hiểu (12x⁴ − 8x³ + 4x²) : 4x² = 3x² − x +
- 4Thông hiểu
Đa thức nào chia hết cho 2xy?
- 5Thông hiểu
Cho A = 9x²y³ − 6x³y² + 3x²y. Xét các khẳng định:
a)A chia hết cho 3x²y.
b)A : 3x²y = 3y² − 2xy + 1.
c)A chia hết cho 3xy².
d)A chia hết cho −x².
- 6Vận dụng
(15x³y² − 6x²y³ + 3xy) : (−3xy) bằng
- 7Vận dụng Giá trị của (8x³y² − 12x²y³) : 4x²y tại x = 2, y = 1 là .
Điều kiện để chia hết
- 1Thông hiểu
Với số tự nhiên n nào thì đơn thức 5xⁿy chia hết cho đơn thức x³y?
- 2Vận dụng Đa thức 6x⁴y − 3x²y² chia hết cho đơn thức xⁿy. Số tự nhiên n lớn nhất thoả mãn là .
- 3Vận dụng
Có bao nhiêu số tự nhiên n để đa thức x⁵y² + 2x³y⁴ − x⁴y chia hết cho đơn thức 3xⁿy²?
Tìm đơn thức, đa thức chưa biết
- 1Nhận biết
Biết 12x³y² : M = 4xy. Đơn thức M là
- 2Thông hiểu N : 3x²y = −2xy². Khi đó N = −6xᵃyᵇ với a = , b = .
- 3Thông hiểu
Đa thức A thoả mãn A · 2x = 6x³ − 4x² + 2x là
- 4Vận dụng
Kết quả của [x(6x² − 4y) + 4xy] : 3x là
- 5Vận dụng Một khối hộp chữ nhật có thể tích 12x³y², đáy là hình chữ nhật có diện tích 4x²y. Chiều cao của khối hộp là .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Phép chia đa thức cho đơn thức thường có ở kiểm tra giữa kỳ I: trắc nghiệm chọn thương đúng, chọn đơn thức chia hết, và tự luận ngắn "thực hiện phép chia" hay "rút gọn rồi chia".
- •Câu vận dụng hay có dạng tìm n để chia hết hoặc tìm đơn thức, đa thức chưa biết — nhớ xét đủ mọi hạng tử và đổi dấu khi chia cho đơn thức âm.
- •Đây là nền cho rút gọn phân thức (chương VI lớp 8) và câu rút gọn biểu thức trong đề thi vào 10: chia tử và mẫu cho nhân tử chung cũng là phép chia này.
5. Hiệu hai bình phương. Bình phương của một tổng hay một hiệu