Phép cộng và phép trừ đa thức
Cộng, trừ hai đa thức nhiều biến đúng quy tắc dấu ngoặc, tìm đa thức chưa biết và rút gọn biểu thức nhiều ngoặc trước khi tính giá trị.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cộng (trừ) hai đa thức: nối chúng bằng dấu + (dấu −), bỏ ngoặc, rồi thu gọn.
- 2Trước ngoặc là +: giữ nguyên dấu. Trước ngoặc là −: đổi dấu tất cả hạng tử trong ngoặc: −(x²y − 3x + 2) = −x²y + 3x − 2.
- 3Phép cộng đa thức có tính chất giao hoán, kết hợp: A + B + C = (A + B) + C = A + (B + C).
- 4Nếu A − B = C thì A = B + C; nếu A = B + C thì A − B = C — dùng để tìm đa thức chưa biết.
- 5Xếp hạng tử đồng dạng thẳng cột (thiếu loại nào coi là 0) cho khỏi sót; bậc của tổng, hiệu có thể nhỏ hơn vì hạng tử bậc cao triệt tiêu.
- 6Làm xong thử lại: (A − B) + B phải bằng A, hoặc thay x = y = 1 vào hai vế.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo các hạng tử của A (xanh) và B (hồng) thả vào đúng cột đồng dạng (hoặc chạm hạng tử rồi chạm cột); ô thiếu coi là 0. Bật "A − B": mọi hạng tử của B lật dấu cùng lúc, hàng kết quả cộng theo từng cột và chỉ ra kết quả sai nếu chỉ đổi dấu hạng tử đầu.
A = 4x²y − 3xy + 2
B = −x²y + 5xy − 7
Kéo hạng tử vào cột cùng loại (hoặc chạm hạng tử, rồi chạm cột).
Mỗi cột chỉ nhận một loại hạng tử đồng dạng.
Còn 6 hạng tử chưa vào cột
Mỗi cột là một loại hạng tử đồng dạng. Đa thức nào thiếu loại đó thì ô của nó trống, coi là 0.
Trừ đa thức = cộng với đa thức đối: A − B = A + (−B). Viết −B ra một hàng riêng, đổi dấu mọi hạng tử, rồi cộng theo cột như phép cộng.
1 🔄 Quy tắc dấu ngoặc
Cần nhớ
- ✦Trước ngoặc là dấu +: bỏ ngoặc, giữ nguyên dấu mọi hạng tử: +(2x − y + 1) = 2x − y + 1.
- ✦Trước ngoặc là dấu −: bỏ ngoặc, đổi dấu tất cả hạng tử: −(2x − y + 1) = −2x + y − 1.
- ✦Hai dấu trừ liền nhau thành cộng: −(−3xy) = 3xy.
Bỏ ngoặc — đếm số hạng tử đổi dấu
| Biểu thức | Bỏ ngoặc | Số hạng tử đổi dấu |
|---|---|---|
| +(x²y − 4) | x²y − 4 | 0 |
| −(x²y − 4) | −x²y + 4 | 2 |
| −(x² − 3xy + y²) | −x² + 3xy − y² | 3 |
| −(−5y) | 5y | 1 |
Dạng bài
Bỏ ngoặc có dấu trừ đứng trước
- 1 Đếm số hạng tử trong ngoặc.
- 2 Viết lại từng hạng tử với dấu ngược lại (+ thành −, − thành +).
- 3 Đếm lại: số hạng tử đã đổi dấu phải bằng số hạng tử trong ngoặc.
- 4 Thử lại: thay x = y = 1 vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ đổi dấu hạng tử đầu: viết −(3x²y − 2xy + y − 5) = −3x²y − 2xy + y − 5 là sai — ba hạng tử sau cũng phải đổi dấu.
Bỏ ngoặc: −(3x²y − 2xy + y − 5).
Hướng dẫn giải
2 ➕ Cộng, trừ hai đa thức
Cần nhớ
- ✦Muốn cộng (trừ) hai đa thức: nối hai đa thức bằng dấu + (dấu −), bỏ ngoặc, rồi thu gọn.
- ✦Có thể xếp theo cột: mỗi cột một loại hạng tử đồng dạng; đa thức nào thiếu loại đó thì ô của nó trống, coi là 0. Ví dụ (2x² + 3x) + (x² − 5): cột x của đa thức sau trống.
- ✦Bậc của A + B hay A − B có thể nhỏ hơn bậc của A, B: (x³ + xy) − (x³ − 2) = xy + 2 chỉ có bậc 2.
Dạng bài
Trừ hai đa thức A − B
- 1 Viết A − B = (A) − (B), giữ đủ hai cặp ngoặc.
- 2 Bỏ ngoặc: A giữ nguyên, mọi hạng tử của B đổi dấu.
- 3 Nhóm các hạng tử đồng dạng (hoặc xếp cột) rồi cộng hệ số.
- 4 Thử lại: (A − B) + B phải bằng A.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi dấu hạng tử cuối của B: viết A − B = 3x²y − 4xy + 2 − x²y − xy − 5 thì hằng số ra −3 thay vì 7.
Cho A = 3x²y − 4xy + 2 và B = x²y + xy − 5. Tính A + B và A − B.
Hướng dẫn giải
Xếp cột cho A − B ở ví dụ trên (đổi dấu B trước)
| x²y | xy | hằng số | |
|---|---|---|---|
| A | 3x²y | −4xy | 2 |
| −B | −x²y | −xy | 5 |
| A − B | 2x²y | −5xy | 7 |
3 🔍 Tìm đa thức chưa biết
Cần nhớ
- ✦Nếu A − B = C thì A = B + C; nếu A = B + C thì A − B = C.
- ✦M + B = C ⇒ M = C − B (đang cộng thì trừ đi). M − B = C ⇒ M = C + B (đang trừ thì cộng lại). B − M = C ⇒ M = B − C.
Dạng bài
Tìm M từ đẳng thức có M
- 1 Đưa về dạng M = … theo quy tắc trên.
- 2 Tính phép cộng hay trừ đa thức vừa lập (trừ thì đổi dấu mọi hạng tử).
- 3 Thu gọn.
- 4 Thử lại: thay M vừa tìm vào đẳng thức đề cho.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chuyển sai phép: M − B = C mà viết M = C − B. Ở ví dụ trên sẽ ra M = x²y + 4xy − 1, thay ngược lại không đúng.
Tìm đa thức M biết M − (x²y − 3xy + 1) = 2x²y + xy.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Rút gọn biểu thức rồi tính giá trị
Cần nhớ
- ✦Biểu thức nhiều ngoặc: bỏ từng ngoặc theo dấu đứng ngay trước nó, rồi thu gọn một lần.
- ✦Rút gọn xong mới thay số. Rút gọn ra một số thì biểu thức không phụ thuộc vào giá trị của biến.
- ✦Mẹo soát bảng số: nếu P + Q rút gọn ra một hằng số thì ở mọi cặp (x; y), P + Q phải bằng đúng số đó — cột nào lệch là cột tính sai.
Dạng bài
Rút gọn rồi tính giá trị
- 1 Bỏ hết ngoặc (ngoặc có dấu − đứng trước thì đổi dấu mọi hạng tử).
- 2 Nhóm và thu gọn.
- 3 Thay số vào dạng rút gọn (số âm đặt trong ngoặc).
- 4 Thử lại: thay cùng bộ số vào biểu thức ban đầu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ngoặc thứ hai có dấu − đứng trước: −(x²y − 3xy) = −x²y + 3xy. Quên đổi dấu −3xy thì K = −2xy + y, ra 12 − 2 = 10 thay vì −26.
Rút gọn rồi tính giá trị của K = (2x²y + xy) − (x²y − 3xy) + (y − x²y) tại x = 3, y = −2.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Bỏ ngoặc
- 1Nhận biết
Bỏ ngoặc −(3x²y − xy + 4) được
- 2Nhận biết
Muốn trừ đa thức A cho đa thức B, ta
- 3Thông hiểu
Xét các phép bỏ ngoặc:
a)−(x − 2y) = −x + 2y
b)−(−4xy + 1) = 4xy + 1
c)+(5x² − y) = 5x² − y
Cộng, trừ hai đa thức
- 1Nhận biết
Khi cộng hai đa thức theo cột, mỗi cột chứa
- 2Thông hiểu
(2x²y + 3xy − 1) + (x²y − 5xy + 4) bằng
- 3Thông hiểu
(4x² − 3xy + y²) − (x² + xy − 2y²) bằng
- 4Thông hiểu
(xy² − 3x + 2) − (−xy² + x − 2) bằng
- 5Thông hiểu Cho A = 5xy − 2x + 3 và B = 2xy + x − 7. Trong A − B, hệ số của xy là và hằng số là .
- 6Thông hiểu Rút gọn (2x − y) + (3y − z) − (2x + 2y − z) được .
- 7Vận dụng
Cho A = x³y + 2xy − 5 và B = −x³y + 3x² + 1. Đa thức A + B có bậc
- 8Vận dụng Cho P = x²y − 3xy² + 6 và Q = 2xy² − x²y + 4. Giá trị của P + Q tại x = 2, y = −1 là .
Tìm đa thức chưa biết
- 1Nhận biết
Nếu A − B = C thì
- 2Thông hiểu
Đa thức M thoả M + (x² − 2xy) = 3x² + xy − 1 là
- 3Thông hiểu Cho A = 4x²y − 3. Đa thức B thoả A + B = x²y có hệ số của x²y là và hằng số là .
- 4Vận dụng
Đa thức M thoả M − (2x²y − xy) = x²y + 4xy là
- 5Vận dụng Đa thức N thoả N − (xy − 5) = 2xy + 1. Giá trị của N tại x = 1, y = 2 là .
Rút gọn biểu thức, tính giá trị
- 1Thông hiểu Rút gọn K = (x²y + 3xy) − (2x²y − xy) + (x²y − 4xy) được K = .
- 2Thông hiểu Cho G = x²y − 2xy + 1 và H = 3x²y + xy − 4. Giá trị của G − H tại x = 1, y = −1 là .
- 3Vận dụng
Biểu thức (3x² − 2xy + 5) − (x² − 2xy) − (2x² − 1)
- 4Vận dụng
Cho P = 2x²y − xy + 5 và Q = xy − 2x²y + 3. Hai bạn tính P và Q tại nhiều cặp (x; y). Xét các khẳng định:
a)P + Q = 8 với mọi x, y.
b)Tại x = 1, y = 2 thì P = 7 và Q = 3.
c)Nếu ở một cặp (x; y) bạn ghi P = 10, Q = 0 thì chắc chắn có ít nhất một số ghi sai.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I thường có một câu tính A + B, A − B hoặc tìm đa thức M; trắc nghiệm hay hỏi kết quả bỏ ngoặc có dấu trừ đứng trước.
- •Lỗi mất điểm hay gặp nhất: chỉ đổi dấu hạng tử đầu khi trừ, và chuyển sai phép khi tìm M. Viết −B ra một dòng riêng và thử lại là tránh được cả hai.
- •Cộng trừ đa thức là thao tác có mặt trong mọi bài rút gọn của lớp 8 (hằng đẳng thức, phân thức) và trong câu rút gọn biểu thức của đề thi vào 10.
3. Phép nhân đa thức