Hình bình hành
Dùng các tính chất của hình bình hành để tính góc, độ dài, và chọn đúng một dấu hiệu để chứng minh một tứ giác là hình bình hành.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình bình hành là tứ giác có các cạnh đối song song: AB ∥ CD và AD ∥ BC.
- 2Trong hình bình hành: các cạnh đối bằng nhau, các góc đối bằng nhau, hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
- 3Hai góc kề một cạnh thì bù nhau: Â = 70° thì B̂ = D̂ = 110°, Ĉ = 70°. Nhớ: đối thì bằng, kề thì bù.
- 4Năm dấu hiệu, có một là đủ: hai cặp cạnh đối song song · hai cặp cạnh đối bằng nhau · một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau · các góc đối bằng nhau · hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm.
- 5⚠️ Một cặp song song + cặp kia bằng nhau thì chưa chắc là hình bình hành (có thể là hình thang cân). "Song song và bằng nhau" phải nói về cùng một cặp.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bốn đỉnh trên lưới ô vuông: năm đèn dấu hiệu bật riêng, mỗi đèn ghi rõ điều kiện nào đã đúng. Thử nút "Bẫy" để thấy hình thang cân có một cặp song song, một cặp bằng nhau mà vẫn không phải hình bình hành.
Kéo các đỉnh A, B, C, D (độ dài tính bằng cạnh ô). Chấm "D?" là chỗ làm ABCD thành hình bình hành.
✗ Tứ giác thường
Chưa có cặp cạnh đối nào song song. Kéo D vào chấm "D?" xem năm đèn cùng bật.
○ 1. Hai cặp cạnh đối song song
✗ AB ∥ CD✗ AD ∥ BC
○ 2. Hai cặp cạnh đối bằng nhau
✗ AB = CD✗ AD = BC
○ 3. Một cặp cạnh đối song song và bằng nhau
✗ AB ∥ CD, AB = CD✗ AD ∥ BC, AD = BC (một trong hai là đủ)
○ 4. Các góc đối bằng nhau
✗ Â = Ĉ✗ B̂ = D̂
○ 5. Hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm
✗ O là trung điểm AC✗ O là trung điểm BD
1 ▱ Định nghĩa và tính chất
Cần nhớ
- ✦Hình bình hành ABCD là tứ giác có AB ∥ CD và AD ∥ BC. Lớp 7 đã có hai đường thẳng song song; lớp 8 gọi tên tứ giác tạo bởi hai cặp đường song song.
- ✦Cạnh đối bằng nhau, góc đối bằng nhau: AB = 6 cm thì CD = 6 cm; Â = 75° thì Ĉ = 75°.
- ✦Hai đường chéo AC, BD cắt nhau tại O là trung điểm của cả hai: AC = 10 cm thì OA = OC = 5 cm.
- ✦Hai góc kề một cạnh bù nhau (vì là hai góc trong cùng phía của hai đường song song): Â + B̂ = 180°.
Biết một góc là ra cả bốn góc
| Biết | Góc đối | Hai góc kề | Thử lại |
|---|---|---|---|
| Â = 70° | Ĉ = 70° | B̂ = D̂ = 110° | 70 + 110 + 70 + 110 = 360 ✓ |
| B̂ = 2Â | Ĉ = Â, D̂ = B̂ | Â + 2Â = 180° ⇒ Â = 60°, B̂ = 120° | 60 + 120 + 60 + 120 = 360 ✓ |
| Â − B̂ = 40° | Ĉ = Â, D̂ = B̂ | Â = (180° + 40°) : 2 = 110°, B̂ = 70° | 110 − 70 = 40 ✓ |
Dạng bài
Tính góc và độ dài trong hình bình hành
- 1 Vẽ hình, ghi tên đỉnh theo thứ tự vòng quanh (A, B, C, D) để biết góc nào đối, góc nào kề.
- 2 Góc: đối thì bằng, kề thì bù. Cạnh: cạnh đối bằng nhau, chu vi = 2 · (tổng hai cạnh kề).
- 3 Đường chéo: O là trung điểm nên nửa đường chéo = đường chéo : 2.
- 4 Thử lại: bốn góc cộng lại 360°, hoặc nửa đường chéo nhân 2 ra cả đường chéo.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết nhầm "kề thì bằng": cho  = 36° rồi lấy B̂ = 36° thì bốn góc cộng lại chỉ 144°, không phải 360° — thấy sai ngay khi thử lại.
Hình bình hành ABCD có B̂ = 4Â. Tính bốn góc của hình bình hành.
Hướng dẫn giải
2 🔎 Dấu hiệu nhận biết
Cần nhớ
- ✦Theo cạnh: tứ giác có các cạnh đối bằng nhau (AB = CD và AD = BC) là hình bình hành.
- ✦Theo một cặp cạnh: tứ giác có một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau (AB ∥ CD và AB = CD) là hình bình hành.
- ✦Theo góc: tứ giác có các góc đối bằng nhau (Â = Ĉ và B̂ = D̂) là hình bình hành.
- ✦Theo đường chéo: tứ giác có hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường là hình bình hành. Đây là dấu hiệu dùng nhiều nhất.
Đề cho gì thì dùng dấu hiệu nào
| Đề cho / dễ chứng minh | Dấu hiệu | Bẫy |
|---|---|---|
| Hai cặp đường thẳng song song | Định nghĩa | — |
| Trung điểm của hai đoạn thẳng cắt nhau | Hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm | Phải là trung điểm của cả hai đường |
| Một cặp cạnh song song, có cách tính độ dài | Một cặp cạnh đối song song và bằng nhau | Song song cặp này, bằng nhau cặp kia: không dùng được |
| Số đo bốn góc | Các góc đối bằng nhau | Chỉ một cặp góc đối bằng nhau: chưa đủ |
Dạng bài
Chứng minh một tứ giác là hình bình hành
- 1 Đọc giả thiết, tìm xem đã có trung điểm, song song hay bằng nhau của cặp cạnh nào.
- 2 Chọn một dấu hiệu khớp với giả thiết nhất (có trung điểm thì nghĩ ngay đến đường chéo).
- 3 Chứng minh các điều kiện của dấu hiệu đó (thường qua tính độ dài hoặc hai tam giác bằng nhau), rồi kết luận.
- 4 Thử lại: đọc lại dấu hiệu, kiểm mọi điều kiện đều nói về cùng một tứ giác cần chứng minh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ có OE = OF mà quên OB = OD thì mới biết O là trung điểm một đường chéo — chưa đủ. Dấu hiệu đường chéo cần trung điểm của cả hai đường.
Hình bình hành ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O. Trên đường chéo AC lấy hai điểm E, F sao cho AE = CF = 2 cm (E nằm giữa A và O, F nằm giữa C và O). Chứng minh tứ giác BEDF là hình bình hành.
Hướng dẫn giải
AB ∥ CD và AB = CD (cùng một cặp). Hoặc AB = CD và AD = BC (cả hai cặp).
AB ∥ CD và AD = BC: có thể là hình thang cân. Kéo thử nút "Bẫy" ở hình phía trên.
3 🧮 Bài tính có tam giác cân, tìm đỉnh thứ tư
Cần nhớ
- ✦Tia phân giác của góc A cắt cạnh CD tại E thì tam giác ADE cân tại D (DÊA = BÂE so le trong, mà BÂE = DÂE) ⇒ DE = AD.
- ✦Ví dụ AB = 7 cm, AD = 4 cm: DE = 4 cm, EC = 7 − 4 = 3 cm.
- ✦Cho ba điểm không thẳng hàng A, B, C: có ba điểm D để bốn điểm là đỉnh một hình bình hành (mỗi cạnh của tam giác ABC làm đường chéo một lần).
Dạng bài
Tia phân giác cắt cạnh đối
- 1 Vẽ tia phân giác, ghi hai góc bằng nhau ở đỉnh.
- 2 Dùng góc so le trong (do AB ∥ CD) để thấy thêm một cặp góc bằng nhau ⇒ một tam giác cân.
- 3 Từ tam giác cân suy ra một đoạn bằng cạnh kề, rồi trừ để ra đoạn còn lại.
- 4 Thử lại: hai đoạn cộng lại phải bằng cả cạnh.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tam giác cân tại D (hai góc bằng nhau ở A và E), nên cạnh bằng nhau là DA = DE — không phải AE = AD.
Hình bình hành ABCD có AB = 9 cm, AD = 5 cm. Tia phân giác của góc A cắt cạnh CD tại E. Tính DE và EC.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tính chất của hình bình hành
- 1Nhận biết
Hình bình hành là tứ giác có
- 2Nhận biết
Trong hình bình hành, hai đường chéo
- 3Nhận biết Hình bình hành ABCD có AB = 7 cm, AD = 4 cm. Khi đó CD = cm.
- 4Thông hiểu Hình bình hành ABCD có Â = 65°. Khi đó B̂ = ° và Ĉ = °.
- 5Thông hiểu Hình bình hành ABCD có hai đường chéo cắt nhau tại O, AC = 14 cm, BD = 9 cm. Khi đó OA = cm và OD = cm.
- 6Thông hiểu
Cho hình bình hành ABCD, hai đường chéo cắt nhau tại O. Xét các khẳng định:
a)AD = BC.
b)Â + Ĉ = 180°.
c)Â + D̂ = 180°.
d)OA = OB.
Tính góc, độ dài
- 1Thông hiểu Hình bình hành ABCD có AB = 9 cm, BC = 5 cm. Chu vi của nó bằng cm.
- 2Thông hiểu Hình bình hành có chu vi 30 cm, một cạnh dài 9 cm. Cạnh kề với cạnh đó dài cm.
- 3Thông hiểu
Hình bình hành ABCD có B̂ = 2Â. Số đo của  là
- 4Thông hiểu Hình bình hành ABCD có O là giao điểm hai đường chéo, OA = 5 cm, OB = 3 cm. Tổng AC + BD = cm.
- 5Vận dụng Hình bình hành MNPQ có M̂ − N̂ = 50°. Khi đó M̂ = °.
- 6Vận dụng
Hình bình hành ABCD có AB = 8 cm, AD = 5 cm. Tia phân giác của góc A cắt cạnh CD tại E. Độ dài EC là
Nhận ra hình bình hành
- 1Nhận biết
Tứ giác nào dưới đây chắc chắn là hình bình hành?
- 2Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Hình thang có hai cạnh bên song song là hình bình hành.
b)Hình thang có hai cạnh bên bằng nhau là hình bình hành.
c)Tứ giác có một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau là hình bình hành.
d)Tứ giác có một cặp góc đối bằng nhau là hình bình hành.
- 3Thông hiểu
Tứ giác ABCD có Â = 110°, B̂ = 70°, Ĉ = 110°. Tứ giác đó
- 4Vận dụng
Tứ giác EFGH có Ê = 100°, F̂ = 80°, Ĝ = 95°. Tứ giác đó
- 5Vận dụng
Tứ giác ABCD có AB ∥ CD và AD = BC. Kết luận nào chắc chắn đúng?
Chứng minh là hình bình hành
- 1Thông hiểu
Hình bình hành ABCD có O là giao điểm hai đường chéo. Trên AC lấy E, F sao cho AE = CF (E, F khác O). Để chứng minh BEDF là hình bình hành, dấu hiệu gọn nhất là
- 2Thông hiểu
Tứ giác ABCD có AB = CD = 6 cm và AD = BC = 4 cm. ABCD là
- 3Vận dụng
Hình bình hành ABCD có M là trung điểm của AB, N là trung điểm của CD. Tứ giác AMCN là
- 4Vận dụng Cho ba điểm A, B, C không thẳng hàng. Có tất cả điểm D để A, B, C, D là bốn đỉnh của một hình bình hành.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I hay có câu tự luận: chứng minh một tứ giác là hình bình hành, rồi suy ra hai đoạn bằng nhau, một điểm là trung điểm hoặc ba điểm thẳng hàng.
- •Trắc nghiệm thường hỏi dấu hiệu nào đủ, bẫy "một cặp song song + cặp kia bằng nhau" và tính góc theo luật đối bằng, kề bù.
- •Hình bình hành là gốc của hình chữ nhật, hình thoi, hình vuông ngay sau; câu hình của đề thi vào 10 (đường tròn lớp 9) cũng hay có một ý chứng minh tứ giác đặc biệt bằng các dấu hiệu này.
11. Hình chữ nhật