Đơn thức và đa thức
Nhận ra đơn thức, đa thức nhiều biến; thu gọn chúng, tìm hệ số và bậc, gộp các đơn thức đồng dạng và tính giá trị của đa thức.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1, Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đơn thức: một số, một biến, hoặc tích của các số và biến (không có phép cộng, trừ, chia cho biến). Ví dụ −5x²y, 7, x là đơn thức; x + 2y thì không.
- 2Đơn thức thu gọn: hệ số viết trước, mỗi biến xuất hiện một lần. 2xy·(−3)x² = −6x³y có hệ số −6, phần biến x³y.
- 3Bậc của đơn thức = tổng số mũ các biến: −6x³y bậc 4. Số khác 0 có bậc 0; số 0 không có bậc.
- 4Đồng dạng: hệ số khác 0, phần biến giống hệt. Cộng (trừ) đơn thức đồng dạng: cộng (trừ) hệ số, giữ phần biến: 3xy² − 5xy² = −2xy².
- 5Đa thức là tổng các đơn thức (mỗi đơn thức là một hạng tử). Bậc của đa thức = bậc cao nhất của các hạng tử trong dạng thu gọn.
- 6Thói quen: thu gọn trước rồi mới tìm bậc hay thay số; thay số âm thì đóng ngoặc.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng thẻ đơn thức thả vào nhóm có cùng phần biến (hoặc chạm thẻ rồi chạm nhóm): thẻ khác phần biến bị trả lại. Đủ thẻ thì mỗi nhóm cộng hệ số, ra đa thức thu gọn và bậc của nó; chạm thẻ ở khay để xem hệ số, phần biến, bậc.
P = 3x²y − 2xy² + 4 + 5x²y + xy² − 1 − x²y
Kéo thẻ vào nhóm cùng phần biến (hoặc chạm thẻ, rồi chạm nhóm).
Mỗi thẻ là một đơn thức: nhìn phần biến của nó.
Còn 7 thẻ chưa vào nhóm
Hai đơn thức đồng dạng khi phần biến giống hệt — cả biến lẫn số mũ. Hệ số khác nhau không sao.
Bậc của đơn thức là tổng số mũ (x²y bậc 3); bậc của đa thức là bậc lớn nhất của các hạng tử. Chạm một thẻ ở khay để xem hệ số, phần biến, bậc của nó.
1 🔤 Đơn thức, hệ số, bậc
Cần nhớ
- ✦Đơn thức là một số, một biến, hoặc tích của các số và biến. Ví dụ −5x²y, 7, x, (2 + 3)xy là đơn thức; x + 2y (có phép cộng) và 3x (chia cho biến) thì không.
- ✦Đơn thức thu gọn: chỉ một số đứng trước, mỗi biến xuất hiện một lần với số mũ nguyên dương. Ví dụ 2xy·(−3)x² chưa thu gọn; thu gọn thành −6x³y.
- ✦Trong đơn thức thu gọn, phần số là hệ số (lấy cả dấu), phần chữ là phần biến. Hệ số 1 hay −1 không viết số 1: −x²y² có hệ số −1.
- ✦Bậc (hệ số khác 0) = tổng số mũ các biến: 5x²y³z có bậc 2 + 3 + 1 = 6. Số khác 0 có bậc 0; số 0 không có bậc.
Đơn thức một biến: 3x², −x⁵. Bậc là số mũ của x.
Đơn thức nhiều biến: 3x²y, −xyz. Bậc là tổng số mũ của mọi biến: −xyz bậc 3.
Dạng bài
Thu gọn đơn thức, tìm hệ số và bậc
- 1 Nhân các số với nhau (kể cả dấu) → hệ số.
- 2 Nhân các luỹ thừa cùng biến bằng cách cộng số mũ (x²·x = x³); viết biến theo thứ tự x, y, z.
- 3 Đọc hệ số, phần biến; cộng các số mũ được bậc.
- 4 Thử lại: thay x = y = z = 1 vào đơn thức đã cho và đơn thức thu gọn, hai giá trị phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên số mũ 1 của biến không ghi số mũ: nói −6x³y³z có bậc 6 là sai — z có số mũ 1 nên bậc là 7. Cũng đừng bỏ dấu: hệ số là −6, không phải 6.
Thu gọn đơn thức −3x²y·2xy²z rồi cho biết hệ số, phần biến và bậc.
Hướng dẫn giải
2 👯 Đơn thức đồng dạng
Cần nhớ
- ✦Hai đơn thức đồng dạng: hệ số khác 0 và phần biến giống hệt (cả biến lẫn số mũ). Ví dụ 2x²y³ và −7x²y³ đồng dạng; x²y³ và x³y² thì không.
- ✦Đồng dạng thì cùng bậc; nhưng cùng bậc chưa chắc đồng dạng (x²y và xy² cùng bậc 3). Hai số khác 0 cũng coi là đồng dạng.
- ✦Cộng (trừ) hai đơn thức đồng dạng: cộng (trừ) hệ số, giữ nguyên phần biến: 4xy² − (−2)xy² = 6xy².
Đồng dạng hay không?
| Cặp đơn thức | Phần biến | Đồng dạng? |
|---|---|---|
| 5x²y và −x²y | x²y và x²y | Có |
| 3x²y và 3xy² | x²y và xy² | Không (cùng hệ số vẫn không) |
| x³y và 2xy³ | x³y và xy³ | Không |
| −7 và 0,5 | chỉ là số | Có |
| 4xyz và 4xy | xyz và xy | Không |
Dạng bài
Cộng, trừ các đơn thức đồng dạng
- 1 Kiểm phần biến của các đơn thức giống hệt nhau.
- 2 Cộng (trừ) các hệ số; hệ số âm thì đặt trong ngoặc.
- 3 Giữ nguyên phần biến, viết kết quả; tổng hệ số bằng 0 thì kết quả là 0.
- 4 Thử lại: thay x = y = 1 vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng luôn cả số mũ: 2x²y + 3x²y = 5x⁴y² là sai — cộng đơn thức đồng dạng chỉ cộng hệ số, phần biến giữ nguyên: 5x²y.
Tính 6x²y³ + (−9)x²y³ + 2x²y³.
Hướng dẫn giải
3 🧩 Đa thức, thu gọn và bậc
Cần nhớ
- ✦Đa thức là tổng của những đơn thức; mỗi đơn thức là một hạng tử (mang theo dấu đứng trước). x³ − 3x²y + 2y − 1 có 4 hạng tử: x³, −3x²y, 2y, −1. Mỗi đơn thức cũng là một đa thức.
- ✦Đa thức thu gọn: không có hai hạng tử nào đồng dạng. Thu gọn = nhóm các hạng tử đồng dạng rồi cộng: 2x² − 3xy + x² + 5xy = 3x² + 2xy.
- ✦Bậc của đa thức = bậc của hạng tử bậc cao nhất trong dạng thu gọn. x²y³ + 4x⁴ − 1 có bậc 5 (hạng tử x²y³), không phải 4.
- ✦Một số khác 0 là đa thức bậc 0; số 0 là đa thức không, không có bậc.
Hai chữ "bậc" — hai cách tính
| Đơn thức | Đa thức | |
|---|---|---|
| Bậc là | Tổng số mũ các biến | Bậc cao nhất của các hạng tử |
| Ví dụ | x²y³ có bậc 5 | x²y³ + x⁴ có bậc 5 |
| Trước khi xét | Thu gọn đơn thức | Thu gọn cả đa thức |
Dạng bài
Thu gọn và tìm bậc của đa thức
- 1 Đánh dấu các hạng tử đồng dạng (mỗi nhóm một kiểu gạch).
- 2 Nhóm chúng vào ngoặc, cộng hệ số từng nhóm; nhóm nào bằng 0 thì bỏ.
- 3 Tìm bậc từng hạng tử còn lại, lấy bậc lớn nhất.
- 4 Thử lại: thay x = y = 1 vào đa thức gốc và dạng thu gọn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Xét bậc trước khi thu gọn: thấy 4x³y (bậc 4) rồi kết luận P có bậc 4 là sai — 4x³y và −4x³y triệt tiêu, P chỉ có bậc 2.
Thu gọn rồi tìm bậc của P = 4x³y − 2xy + 5 − 4x³y + 7xy + x².
Hướng dẫn giải
4 🔢 Tính giá trị của đa thức
Cần nhớ
- ✦Thu gọn trước, rồi thay số vào dạng thu gọn — ít phép tính, ít sai.
- ✦Thay số âm thì đóng ngoặc: x = −2 thì x² = (−2)² = 4, còn −3x = −3·(−2) = 6.
- ✦Hạng tử chứa một biến mà triệt tiêu hết thì không cần dùng giá trị của biến đó nữa.
Dạng bài
Thu gọn rồi tính giá trị
- 1 Thu gọn đa thức.
- 2 Thay giá trị các biến, số âm đặt trong ngoặc.
- 3 Tính luỹ thừa trước, rồi nhân, cuối cùng cộng trừ.
- 4 Thử lại: thay vào đa thức gốc (chưa thu gọn) phải ra cùng kết quả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không đóng ngoặc số âm: tính −xy tại x = −1, y = 2 thành −1·2 = −2 là sai; đúng là −(−1)·2 = 2.
Tính giá trị của Q = 3x²y − xy + 2x²y + 4xy − 6 tại x = −1, y = 2.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đơn thức, hệ số, bậc
- 1Nhận biết
Biểu thức nào là đơn thức?
- 2Nhận biết
Đơn thức −7x³y có
- 3Thông hiểu Bậc của đơn thức −2x³y²z là .
- 4Thông hiểu
Thu gọn đơn thức 3x²y·(−2)xy³ được
- 5Thông hiểu Đơn thức 1,5x²y·4xy³ sau khi thu gọn có hệ số và bậc .
- 6Vận dụng
Xét các khẳng định về đơn thức:
a)Số 0 là đơn thức bậc 0.
b)−x²y có hệ số −1.
c)(2 + 3)x²y là đơn thức.
d)x²y + 1 là đơn thức bậc 3.
Đồng dạng và cộng trừ đơn thức
- 1Nhận biết
Đơn thức nào đồng dạng với 4xy²?
- 2Thông hiểu
5x²y − 8x²y bằng
- 3Thông hiểu Tổng 2xy³ + (−7xy³) + 4xy³ là một đơn thức có hệ số .
- 4Vận dụng
Hai đơn thức 3x²y và 3xy² có đồng dạng không?
- 5Vận dụng Cho A = 2x²y, B = −5x²y, C = x²y. Giá trị của A + B + C tại x = −1, y = 3 là .
Thu gọn và tìm bậc đa thức
- 1Nhận biết
Đa thức 3x²y − xy + 5y³ − 2 có bao nhiêu hạng tử?
- 2Nhận biết
Bậc của đa thức thu gọn x⁴ − 3x²y³ + 2xy + 1 là
- 3Thông hiểu
Thu gọn 3x² − 2xy + x² + 5xy − y² được
- 4Thông hiểu Đa thức 2x³y − 5xy + 4 − 2x³y + x² có bậc .
- 5Thông hiểu
Đa thức nào là đa thức thu gọn?
- 6Vận dụng Đa thức 5x²y³ − mx²y³ + 2xy có bậc 2 khi m = .
- 7Vận dụng
Một mảnh vườn gồm hình chữ nhật dài 3x, rộng 2y ghép với hình vuông cạnh x (cùng đơn vị). Đa thức biểu thị diện tích cả mảnh vườn là
Tính giá trị
- 1Thông hiểu Giá trị của x² − 2xy + 3 tại x = −1, y = 2 là .
- 2Thông hiểu
Giá trị của 2x²y − 5xy + x²y + 5xy tại x = 2, y = −1 là
- 3Thông hiểu
Tại x = −3, y = −1, đơn thức 2x²y có giá trị
- 4Vận dụng Giá trị của P = 4xy² − 3x + xy² − 5xy² + 2 tại x = 3, y = 100 là .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay có trắc nghiệm nhận biết đơn thức, đọc hệ số và bậc, chọn đơn thức đồng dạng; tự luận thường là "thu gọn rồi tìm bậc" hoặc "thu gọn rồi tính giá trị".
- •Lỗi mất điểm thường gặp: tìm bậc trước khi thu gọn, bỏ dấu của hệ số, quên số mũ 1 của biến không ghi số mũ.
- •Đây là nền của cả chương đa thức lớp 8 (cộng trừ, nhân, hằng đẳng thức, phân tích nhân tử, phân thức) và của câu rút gọn biểu thức trong đề thi vào 10.
2. Phép cộng và phép trừ đa thức