Hàm số bậc nhất và đồ thị của hàm số bậc nhất
Nhận biết hàm số bậc nhất y = ax + b (a ≠ 0), lập bảng giá trị, vẽ đồ thị bằng hai điểm và dùng hàm số bậc nhất giải bài toán thực tế.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 28
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hàm số bậc nhất: y = ax + b, với a, b là các số cho trước và a ≠ 0. Ví dụ y = −2x + 3 có a = −2, b = 3; y = 5x có a = 5, b = 0.
- 2⚠️ y = 0x + 1 (a = 0) và y = 2x² + 3 không phải hàm số bậc nhất. Thu gọn trước khi xét: y = 3(x − 1) = 3x − 3 là bậc nhất.
- 3Đồ thị của y = ax + b (a ≠ 0) là một đường thẳng (gọi là đường thẳng y = ax + b) ⇒ chỉ cần hai điểm để vẽ.
- 4b ≠ 0: lấy hai giao điểm với hai trục, P(0; b) trên Oy và Q(−ba; 0) trên Ox. Ví dụ y = 2x + 4: P(0; 4), Q(−2; 0).
- 5b = 0: y = ax đi qua gốc O và A(1; a) — hai giao điểm với hai trục trùng nhau ở O nên phải lấy thêm A.
- 6Bài thực tế "phí cố định + giá mỗi đơn vị" cho hàm bậc nhất: 20 000 đồng thuê bao và 600 đồng mỗi phút ⇒ y = 600x + 20 000.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo điểm P trên trục tung để đổi b, kéo điểm A (cách P một bước sang phải) lên xuống để đổi a: đường thẳng y = ax + b, bảng giá trị và hai giao điểm (0; b), (−b/a; 0) đổi theo ngay; kéo a về 0 thì không còn là hàm số bậc nhất.
Kéo P (xanh lá) đổi b, kéo A (tím) đổi a. Chạm lưới để thử một điểm.
y = 2x − 2
| x | −2 | −1 | 0 | 1 | 2 |
|---|---|---|---|---|---|
| y | −6 | −4 | −2 | 0 | 2 |
✓ Hàm số bậc nhất: a = 2, b = −2
Cho x = 0 ⇒ y = −2: P(0; −2) trên trục tung.
Cho y = 0 ⇒ 2x + (−2) = 0 ⇒ x = 1: Q(1; 0) trên trục hoành.
Kẻ đường thẳng PQ là được đồ thị y = 2x − 2.
Từ P sang phải 1 đơn vị thì đường thẳng lên (hoặc xuống) đúng a đơn vị — điểm A(1; 0). Đổi b chỉ dời đường thẳng lên xuống.
1 📏 Hàm số bậc nhất là gì
Cần nhớ
- ✦Dạng y = ax + b, a ≠ 0. a là hệ số đi với x, b là số hạng tự do (kể cả dấu). y = 1 − 3x có a = −3, b = 1.
- ✦y tỉ lệ thuận với x (y = kx, k ≠ 0) cũng là hàm số bậc nhất, với a = k, b = 0.
- ✦Có x², 1x hoặc a = 0 thì không phải bậc nhất: y = 2x² + 1, y = 0 · x − 5.
- ✦Thu gọn trước: y = x + 12 = 12x + 12 là bậc nhất với a = b = 12.
Có phải hàm số bậc nhất?
| Hàm số | Bậc nhất? | a | b |
|---|---|---|---|
| y = 1 − 3x | Có | −3 | 1 |
| y = −0,6x | Có | −0,6 | 0 |
| y = 3(x − 1) | Có (= 3x − 3) | 3 | −3 |
| y = 0 · x − 5 | Không (a = 0) | — | — |
| y = 2x² + 1 | Không (có x²) | — | — |
Dạng bài
Nhận biết và đọc hệ số a, b
- 1 Thu gọn về dạng ax + b: phá ngoặc, tách phân số.
- 2 Đọc a là hệ số của x, b là số hạng không chứa x, giữ nguyên dấu.
- 3 a ≠ 0 ⇒ bậc nhất; a = 0 hoặc có x², 1x ⇒ không.
- 4 Thử lại: thay x = 0 vào công thức ban đầu phải ra đúng b.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc y = 1 − 3x thành a = 1, b = −3 là sai: a là số đi với x nên a = −3, còn b = 1.
Hàm số y = 5 − 2(x + 1) có phải hàm số bậc nhất không? Nếu có, chỉ ra a và b.
Hướng dẫn giải
2 🧾 Bảng giá trị và bài toán thực tế
Cần nhớ
- ✦Lập bảng: thay từng x vào công thức. y = −2x + 5: x = −2 ⇒ y = 9; x = 0 ⇒ y = 5; x = 2 ⇒ y = 1.
- ✦Biết y, tìm x: giải phương trình. −2x + 5 = 12 ⇒ x = −72.
- ✦Biết một cặp (x; y) thì tìm được hệ số còn thiếu: y = ax + 3, x = 1 thì y = 5 ⇒ a + 3 = 5 ⇒ a = 2.
- ✦Thực tế: b là phần cố định (thuê bao, phí mở cửa), a là giá của mỗi đơn vị x (mỗi phút, mỗi km, mỗi sản phẩm).
Dạng bài
Lập hàm số bậc nhất từ bài toán thực tế
- 1 Gọi x là đại lượng thay đổi (số km, số phút…), y là số tiền.
- 2 Viết y = (giá mỗi đơn vị) · x + (phần cố định).
- 3 Cho x hỏi y thì thay số; cho y hỏi x thì giải phương trình.
- 4 Thử lại: thay đáp số vào công thức ra đúng số tiền đề cho.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết y = 15x + 12 là đảo vai: số tiền cố định là b, còn giá mỗi km mới nhân với x. Thử: đi 0 km phải trả đúng phí lên xe 15.
Một hãng taxi tính 15 nghìn đồng khi lên xe và 12 nghìn đồng cho mỗi km. a) Viết y (nghìn đồng) theo số km x. b) Đi 8 km trả bao nhiêu? c) Trả 159 nghìn đồng thì đã đi bao nhiêu km?
Hướng dẫn giải
3 📈 Vẽ đồ thị hàm số bậc nhất
Cần nhớ
- ✦Đồ thị y = ax + b (a ≠ 0) là đường thẳng ⇒ xác định hai điểm phân biệt thuộc nó rồi kẻ đường thẳng qua hai điểm.
- ✦b ≠ 0: cho x = 0 được P(0; b); cho y = 0 được Q(−ba; 0). Ví dụ y = 3x − 6: P(0; −6), Q(2; 0).
- ✦b = 0: đồ thị y = ax qua O(0; 0) và A(1; a). Ví dụ y = −3x qua O và A(1; −3).
- ✦Muốn chắc tay, lấy thêm điểm thứ ba: nó phải nằm thẳng hàng với hai điểm kia.
Dạng bài
Vẽ đồ thị y = ax + b với b ≠ 0
- 1 Cho x = 0 ⇒ y = b: điểm P(0; b) trên trục tung.
- 2 Cho y = 0 ⇒ ax + b = 0 ⇒ x = −ba: điểm Q trên trục hoành.
- 3 Kẻ đường thẳng PQ, ghi tên y = ax + b lên đường thẳng.
- 4 Thử lại: lấy một x khác, điểm tính được phải nằm trên PQ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên dấu trừ trong −ba rồi lấy Q(−2; 0): thay x = −2 được y = 8 ≠ 0, nên Q sai. Luôn thay lại giao điểm vào công thức.
Vẽ đồ thị hàm số y = −2x + 4.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Vẽ đồ thị y = ax (b = 0)
- 1 Đồ thị đi qua gốc O(0; 0).
- 2 Cho x = 1 ⇒ y = a: điểm A(1; a).
- 3 Kẻ đường thẳng OA.
- 4 Thử lại: lấy x = −1 ⇒ y = −a, điểm đó phải nằm trên đường thẳng OA kéo dài.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với y = −3x mà chỉ lấy hai giao điểm với hai trục thì cả hai đều là O — một điểm không xác định được đường thẳng nào.
Vẽ đồ thị hàm số y = −3x.
Hướng dẫn giải
4 🎯 Điểm thuộc đường thẳng, tìm a và b
Cần nhớ
- ✦M(x₀; y₀) thuộc đường thẳng y = ax + b ⇔ y₀ = a · x₀ + b. Ví dụ (1; −1) thuộc y = −3x + 2 vì −3 + 2 = −1.
- ✦Đường thẳng đi qua điểm (0; k) trên trục tung thì b = k ngay.
- ✦Biết b và một điểm khác: thay vào, giải phương trình bậc nhất ẩn a.
- ✦Thử lại cả hai điểm vào công thức vừa tìm.
Dạng bài
Tìm a, b khi đồ thị đi qua một điểm trên trục tung và một điểm khác
- 1 Điểm có hoành độ 0 cho ngay b.
- 2 Thay điểm còn lại và b vào y = ax + b.
- 3 Giải phương trình tìm a, kiểm a ≠ 0.
- 4 Thử lại: thay cả hai điểm vào công thức.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc (0; −2) thành a = −2 là sai: điểm trên trục tung cho b. Với a = −2 thì (2; 4) không thuộc đường thẳng.
Tìm a, b biết đồ thị hàm số y = ax + b đi qua (0; −2) và (2; 4).
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận biết hàm số bậc nhất
- 1Nhận biết
Hàm số nào là hàm số bậc nhất?
- 2Nhận biết
Hàm số y = 1 − 4x có
- 3Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)y = 0 · x + 2 là hàm số bậc nhất.
b)y = 2(x + 3) là hàm số bậc nhất với a = 2, b = 6.
c)y = −0,5x là hàm số bậc nhất với b = 0.
- 4Thông hiểu
Hàm số y = x − 42 có
- 5Vận dụng
Hàm số y = (m − 3)x + 1 là hàm số bậc nhất khi
- 6Vận dụng Cho hàm số bậc nhất y = ax + 3, biết khi x = 2 thì y = 11. Khi đó a = .
Bảng giá trị và bài thực tế
- 1Nhận biết Cho y = −2x + 5. Khi x = 3 thì y = .
- 2Thông hiểu Bảng giá trị của y = 3x − 1: x = −1 thì y = ; x = 0 thì y = ; x = 2 thì y = .
- 3Thông hiểu Cho y = −2x + 5. Giá trị x để y = 13 là x = .
- 4Thông hiểu Một gói cước thu 25 000 đồng thuê bao mỗi tháng và 700 đồng mỗi phút gọi. Gọi 80 phút thì trả đồng.
- 5Vận dụng (Tiếp bài trên) Tháng trả 102 000 đồng thì đã gọi phút.
- 6Vận dụng
Một xưởng có chi phí cố định 40 triệu đồng mỗi ngày, mỗi xe đạp làm ra tốn thêm 2 triệu đồng. Gọi y (triệu đồng) là chi phí làm x xe trong một ngày. Công thức và số xe làm được khi chi phí là 90 triệu đồng:
Đồ thị và giao điểm với hai trục
- 1Nhận biết
Đồ thị của hàm số y = ax + b (a ≠ 0) là
- 2Thông hiểu
Đồ thị hàm số y = −4x + 3 cắt trục tung tại điểm
- 3Thông hiểu Đồ thị hàm số y = 2x − 6 cắt trục hoành tại điểm Q(; ).
- 4Thông hiểu
Đồ thị hàm số nào đi qua gốc toạ độ O?
- 5Thông hiểu Vẽ đồ thị y = 4x: ngoài gốc O, lấy thêm điểm A(1; ).
- 6Vận dụng
Đồ thị hàm số y = 32x + 3 cắt trục hoành tại điểm
Điểm thuộc đường thẳng, tìm a và b
- 1Nhận biết
Điểm M(x₀; y₀) thuộc đường thẳng y = ax + b khi
- 2Thông hiểu
Điểm nào thuộc đường thẳng y = −3x + 2?
- 3Thông hiểu Đường thẳng y = ax + b đi qua điểm (0; 5). Khi đó b = .
- 4Vận dụng Đồ thị y = ax + b đi qua (0; −2) và (1; 1). Khi đó a = , b = .
- 5Vận dụng Đường thẳng y = ax − 4 đi qua A(2; 6). Khi đó a = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối kì II hay có câu nhận biết hàm số bậc nhất, đọc a và b, tính giá trị, tìm giao điểm của đồ thị với hai trục — thường ở trắc nghiệm.
- •Tự luận thường là vẽ đồ thị y = ax + b (ghi rõ hai điểm đã lấy) hoặc một bài thực tế "phí cố định + giá mỗi đơn vị": lập công thức, tính y, tìm x.
- •Đường thẳng y = ax + b là nền cho hệ số góc (chủ điểm sau), cho hệ hai phương trình bậc nhất hai ẩn và bài giao điểm của parabol với đường thẳng ở lớp 9 — dạng quen của đề thi vào 10.
25. Hệ số góc của đường thẳng