Giải bài toán bằng cách lập phương trình
Giải bài toán thực tế bằng cách lập phương trình bậc nhất: chọn ẩn kèm điều kiện, biểu diễn các đại lượng theo ẩn, giải rồi đối chiếu điều kiện trước khi trả lời.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 26
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ba bước: Bước 1 lập phương trình (chọn ẩn, đặt điều kiện; biểu diễn đại lượng chưa biết theo ẩn; lập phương trình) → Bước 2 giải → Bước 3 trả lời: nghiệm nào thoả điều kiện mới nhận.
- 2Ẩn thường là chính cái đề hỏi, ghi đơn vị và điều kiện ngay: số người, số sản phẩm → nguyên dương; độ dài, vận tốc, thời gian → dương; một phần của 500 triệu → 0 ≤ x ≤ 500.
- 3Chuyển động: s = v · t, t = sv. Vận tốc tính bằng km/h thì đổi mọi thời gian ra giờ: 20 phút = 13 giờ.
- 4Phần trăm: lãi 8% của x là 0,08x; giảm giá 20% còn 0,8x; m gam dung dịch nồng độ 30% chứa 0,3m gam chất tan.
- 5Đuổi kịp (cùng chỗ, cùng chiều): hai quãng đường bằng nhau. Ngược chiều gặp nhau: tổng hai quãng đường = cả đoạn.
- 6⚠️ Giải xong phải đối chiếu điều kiện và thử lại vào lời đề: ra 17,5 học sinh hay "−2 năm nữa" là nghiệm phải loại.
👀 Nhìn là hiểu
Chọn một bài rồi kéo ẩn x (chiếc ô tô, vạch chia tiền, mốc thời gian): hai vế của phương trình đổi theo và chỉ bằng nhau ở nghiệm; đèn thứ hai báo nghiệm đó có thoả điều kiện của ẩn không.
x = 0: ô tô chưa đi, xe máy đã đi trước 30 km.
Xe máy đi trước 1 giờ với vận tốc 30 km/h; ô tô xuất phát cùng chỗ, cùng chiều, vận tốc 50 km/h.
Gọi x (giờ) là thời gian ô tô đi tới lúc đuổi kịp; điều kiện x > 0.
✗ x = 0,5 chưa phải nghiệm
Vế trái 25 nhỏ hơn vế phải 45 (km). Kéo x để hai thanh dài bằng nhau. Ô tô đã đi 30 phút.
Nghiệm của phương trình chưa chắc là đáp số: bước 3 luôn phải đối chiếu điều kiện và thử lại vào lời đề.
1 🪜 Ba bước giải và điều kiện của ẩn
Cần nhớ
- ✦Bước 1 có ba việc: chọn ẩn + điều kiện; viết các đại lượng khác theo ẩn; dùng dữ kiện còn lại để lập phương trình. Ví dụ: nữ gấp đôi nam, gọi số nam là x thì số nữ là 2x, cả lớp 3x.
- ✦Bước 2 giải phương trình bậc nhất như chủ điểm trước: 3x = 36 ⇒ x = 12.
- ✦Bước 3 trả lời: so nghiệm với điều kiện, rồi trả lời đúng câu hỏi, có đơn vị. Đề hỏi số nữ mà ẩn là số nam thì còn phải tính 2x.
- ✦Đọc kĩ cái gì đổi, cái gì giữ nguyên: chuyển 3 bạn nam sang lớp khác thì số nữ vẫn là 2x, chỉ số nam thành x − 3.
Đặt điều kiện cho ẩn
| Ẩn là | Điều kiện | Nghiệm phải loại |
|---|---|---|
| Số học sinh, số sản phẩm | x nguyên dương | x = 17,5 hay x = −4 |
| Vận tốc, thời gian, độ dài | x > 0 | x = −45 |
| Một phần của tổng 300 triệu | 0 ≤ x ≤ 300 | x = 350 |
| Số năm nữa (tính từ nay) | x > 0 | x = −2 (đó là 2 năm trước) |
Dạng bài
Giải bài toán bằng cách lập phương trình
- 1 Chọn ẩn đúng cái đề hỏi, ghi đơn vị và điều kiện.
- 2 Viết các đại lượng còn lại theo ẩn, rồi lập phương trình từ dữ kiện chưa dùng.
- 3 Giải phương trình, so nghiệm với điều kiện.
- 4 Thử lại vào lời đề rồi trả lời có đơn vị.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 12x + 1,5 = 189 là sai: thưởng bằng 1,5 tháng lương nên là 1,5x, không phải 1,5 triệu (giải ra x ≈ 15,6 không khớp đề).
Anh Nam được thưởng Tết bằng 1,5 tháng lương. Tổng thu nhập một năm (12 tháng lương và thưởng Tết) là 189 triệu đồng. Lương mỗi tháng của anh Nam là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 🚗 Toán chuyển động
Cần nhớ
- ✦Ba đại lượng: s = v · t, t = sv, v = st. Ví dụ 150 km đi với vận tốc x km/h mất 150x giờ.
- ✦Đổi đơn vị trước khi lập phương trình: 30 phút = 12 giờ, 24 phút = 25 giờ.
- ✦Đuổi kịp (cùng chỗ xuất phát, cùng chiều): quãng đường hai xe bằng nhau; xe đi trước có thời gian dài hơn.
- ✦Ngược chiều gặp nhau: quãng xe này + quãng xe kia = cả đoạn đường.
Dạng bài
Bài đuổi kịp
- 1 Gọi x (giờ) là thời gian xe đi sau đã chạy tới lúc đuổi kịp, x > 0.
- 2 Thời gian xe đi trước = x + (thời gian đi trước, đã đổi ra giờ); viết hai quãng đường theo x.
- 3 Cho hai quãng đường bằng nhau, giải tìm x rồi đổi ra giờ phút.
- 4 Thử lại: tính hai quãng đường, phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Để nguyên 20 phút: 36x = 12(x + 20) ⇒ x = 10 giờ — vô lí. Vận tốc tính theo km/h thì 20 phút phải đổi thành 13 giờ.
Lúc 7 giờ, Hà đạp xe rời nhà với vận tốc 12 km/h. Lúc 7 giờ 20 phút, anh của Hà đi xe máy đuổi theo trên cùng con đường với vận tốc 36 km/h. Hỏi mấy giờ anh đuổi kịp Hà?
Hướng dẫn giải
A và B cách 150 km, hai xe đi ngược chiều cùng lúc, 40 km/h và 60 km/h. Gọi x (giờ) là thời gian tới lúc gặp: 40x + 60x = 150 ⇒ x = 1,5. Gọn khi đề hỏi bao lâu.
Cùng đề, gọi x (km) là quãng từ A tới chỗ gặp: x40 = 150 − x60 ⇒ x = 60. Gọn khi đề hỏi gặp ở đâu. Hai cách khớp nhau: 40 · 1,5 = 60 ✓.
3 💰 Phần trăm: lãi suất, giảm giá
Cần nhớ
- ✦Lãi a% một năm của x đồng là a100 · x: lãi 7% của x là 0,07x.
- ✦Chia số tiền T vào hai khoản: khoản này x thì khoản kia T − x, điều kiện 0 ≤ x ≤ T.
- ✦Giảm a% thì còn (100 − a)%: giảm 25% của x còn 0,75x.
- ✦Giảm liên tiếp thì nhân: giảm 20% rồi giảm thêm 10% trên giá đã giảm còn 0,8 · 0,9 · x = 0,72x, không phải 0,7x.
Dạng bài
Chia tiền vào hai khoản có lãi suất khác nhau
- 1 Gọi x là số tiền ở một khoản (ghi rõ khoản nào), 0 ≤ x ≤ tổng.
- 2 Khoản kia là tổng − x; viết tiền lãi từng khoản.
- 3 Tổng tiền lãi bằng số đề cho ⇒ phương trình; giải tìm x.
- 4 Thử lại: cộng hai khoản lãi phải đúng số đề cho.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết lãi khoản B là 0,05 · 300 − x (thiếu ngoặc) thì phương trình thành 0,07x + 15 − x = 19, ra x âm. Phải là 0,05(300 − x).
Chị Lan gửi 300 triệu đồng vào hai khoản: khoản A lãi 7% một năm, khoản B lãi 5% một năm. Cuối năm chị nhận 19 triệu đồng tiền lãi. Mỗi khoản bao nhiêu tiền?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm giá ban đầu khi biết giá sau giảm
- 1 Gọi x là giá ban đầu, x > 0.
- 2 Viết giá phải trả theo x: mỗi lần giảm a% thì nhân thêm (100 − a)%.
- 3 Cho bằng số tiền đã trả, giải tìm x.
- 4 Thử lại: giảm lần lượt từ x phải ra đúng số tiền đã trả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng hai lần giảm thành 30%: 0,7x = 360 ⇒ x ≈ 514,3 — sai, vì lần giảm thứ hai tính trên giá đã giảm chứ không trên giá gốc.
Một đôi giày giảm giá 20%, khách quen được giảm thêm 10% trên giá đã giảm nên chỉ trả 360 nghìn đồng. Giá ban đầu của đôi giày là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Pha trộn, năng suất và các dạng khác
Cần nhớ
- ✦Pha trộn: cộng khối lượng chất tan và cộng khối lượng dung dịch, không cộng nồng độ. 200 g dung dịch 15% có 0,15 · 200 = 30 g chất tan.
- ✦Năng suất: tổng công việc = năng suất một ngày × số ngày. Kế hoạch x sản phẩm, mỗi ngày 30 thì cần x30 ngày.
- ✦Phí cố định + giá mỗi đơn vị: thuê xe 900 nghìn đồng một ngày và 10 nghìn đồng mỗi km, hai ngày đi x km trả 10x + 1 800 (nghìn đồng).
- ✦Hình học: chu vi hình chữ nhật 2(dài + rộng); "rộng ngắn hơn dài 3 m" ⇒ rộng = x − 3.
Dạng bài
Pha hai dung dịch cùng loại
- 1 Gọi x (g) là khối lượng một dung dịch, đặt điều kiện 0 < x < tổng.
- 2 Dung dịch kia là tổng − x; viết lượng chất tan của từng phần.
- 3 Tổng chất tan = nồng độ cần có × tổng khối lượng ⇒ phương trình.
- 4 Thử lại: chất tan chia khối lượng phải ra đúng nồng độ cần có.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng nồng độ kiểu 20% + 5% = 25% rồi chia đôi là sai: nồng độ không cộng được, chỉ cộng lượng muối (40 + 20 = 60 g) và khối lượng dung dịch.
Cần trộn bao nhiêu gam nước muối 20% với bao nhiêu gam nước muối 5% để được 600 g nước muối 10%?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Chọn ẩn, lập và kiểm
- 1Nhận biết
Việc đầu tiên khi giải bài toán bằng cách lập phương trình là
- 2Nhận biết
Đề hỏi "lớp có bao nhiêu học sinh". Gọi x là số học sinh thì điều kiện thích hợp là
- 3Thông hiểu Chị Mai được thưởng Tết bằng 2 tháng lương. Tổng 12 tháng lương và thưởng Tết là 238 triệu đồng. Lương mỗi tháng là triệu đồng.
- 4Thông hiểu
Một lớp có số nữ gấp đôi số nam. Nếu chuyển 4 bạn nam sang lớp khác thì số nữ gấp 6 lần số nam. Gọi x là số nam lúc đầu, phương trình đúng là
- 5Thông hiểu
Bố 34 tuổi, con 10 tuổi. Gọi x là số năm nữa để tuổi bố gấp 4 lần tuổi con (x > 0). Xét các khẳng định:
a)Phương trình là 34 + x = 4(10 + x).
b)Phương trình có nghiệm x = −2.
c)Vậy 2 năm nữa tuổi bố gấp 4 lần tuổi con.
- 6Vận dụng
Lớp 8A có 40 học sinh, số nam nhiều hơn số nữ 5 bạn. Gọi x là số nữ. Kết luận đúng là
Chuyển động
- 1Nhận biết
Đi quãng đường 150 km với vận tốc x km/h thì thời gian đi là
- 2Thông hiểu
Xe máy đi trước ô tô 30 phút với vận tốc 40 km/h; ô tô xuất phát cùng chỗ, cùng chiều, vận tốc 60 km/h. Gọi x (giờ) là thời gian ô tô đi tới lúc đuổi kịp. Phương trình là
- 3Thông hiểu (Tiếp bài trên) Ô tô đuổi kịp xe máy sau giờ, tại chỗ cách nơi xuất phát km.
- 4Thông hiểu Hai thành phố cách nhau 180 km. Hai xe khởi hành cùng lúc, đi ngược chiều với vận tốc 50 km/h và 40 km/h. Sau giờ hai xe gặp nhau.
- 5Vận dụng Một người đi từ A đến B với vận tốc 40 km/h, lúc về đi với vận tốc 50 km/h nên thời gian về ít hơn thời gian đi 24 phút. Quãng đường AB dài km.
- 6Vận dụng
Lúc 6 giờ, một xe tải rời A đi B với vận tốc 40 km/h. Lúc 7 giờ, một xe con rời B đi A với vận tốc 60 km/h. A cách B 200 km. Hai xe gặp nhau lúc
Lãi suất, giảm giá
- 1Nhận biết
Gửi x triệu đồng với lãi suất 6% một năm. Tiền lãi sau một năm là
- 2Thông hiểu Một chiếc áo sau khi giảm giá 25% được bán với giá 300 nghìn đồng. Giá ban đầu là nghìn đồng.
- 3Thông hiểu
Bác Hùng chia 500 triệu đồng vào hai khoản lãi 8% và 5% một năm, cuối năm được 34 triệu đồng tiền lãi. Gọi x là tiền ở khoản lãi 8%. Phương trình là
- 4Thông hiểu (Tiếp bài trên) Khoản lãi 8% là triệu đồng, khoản lãi 5% là triệu đồng.
- 5Vận dụng Một món hàng giảm giá 20%, sau đó giảm thêm 10% trên giá đã giảm, khách trả 432 nghìn đồng. Giá ban đầu là nghìn đồng.
- 6Vận dụng
Tổng giá niêm yết của một ti vi và một tủ lạnh là 32 triệu đồng. Ti vi giảm 20%, tủ lạnh giảm 10% nên mua cả hai hết 27,6 triệu đồng. Giá niêm yết của ti vi là
Pha trộn, năng suất, cước phí
- 1Nhận biết
200 g nước muối nồng độ 15% chứa bao nhiêu gam muối?
- 2Thông hiểu Trộn x gam dung dịch acid 40% với dung dịch acid 10% (cùng loại) để được 300 g dung dịch 20%. Khi đó x = .
- 3Thông hiểu Mảnh vườn hình chữ nhật có chu vi 50 m, chiều rộng ngắn hơn chiều dài 5 m. Chiều dài là m.
- 4Thông hiểu Một gói cước điện thoại thu 30 000 đồng mỗi tháng và 500 đồng mỗi phút gọi. Tháng trước nhà Lan trả 80 000 đồng, vậy đã gọi phút.
- 5Vận dụng Có 400 g nước đường nồng độ 15%. Cần đổ thêm g nước để được nước đường nồng độ 12%.
- 6Vận dụng
Một xưởng dự định mỗi ngày làm 30 sản phẩm. Thực tế mỗi ngày làm 40 sản phẩm nên xong sớm 2 ngày và còn làm thêm được 20 sản phẩm. Số sản phẩm theo kế hoạch là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Bài toán lập phương trình hay có trong kiểm tra giữa kì II và cuối kì II, thường là một câu tự luận: chuyển động, phần trăm (giảm giá, lãi suất), năng suất. Bài chấm theo ba bước — thiếu điều kiện của ẩn hoặc thiếu câu trả lời là bị trừ điểm.
- •Phần trắc nghiệm thường hỏi chọn phương trình đúng cho một đề, hoặc chọn biểu thức biểu diễn một đại lượng theo x (thời gian 120x, tiền lãi 0,06x).
- •Đây là nền trực tiếp cho giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình và lập phương trình bậc hai ở lớp 9 — dạng thường có trong đề thi vào 10.
23. Khái niệm hàm số và đồ thị của hàm số