Khái niệm hàm số và đồ thị của hàm số
Nhận ra khi nào y là hàm số của x, tính giá trị f(a), đọc và đặt điểm trên mặt phẳng toạ độ, vẽ đồ thị của hàm số cho bằng bảng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 27
⚡ Nhớ nhanh
- 1y là hàm số của x khi mỗi giá trị của x cho đúng một giá trị của y; x gọi là biến số. Hàm số có thể cho bằng công thức, bảng hoặc biểu đồ.
- 2Viết y = f(x); f(a) là giá trị của y khi x = a. Ví dụ f(x) = 3x − 1 thì f(2) = 3 · 2 − 1 = 5.
- 3⚠️ Hai x khác nhau cho cùng một y vẫn là hàm số (y = x²: f(2) = f(−2) = 4). Chỉ một x mà hai y mới không phải hàm số.
- 4Mặt phẳng toạ độ Oxy: trục hoành Ox nằm ngang, trục tung Oy thẳng đứng, gốc O(0; 0). Điểm M(x₀; y₀): hoành độ trước, tung độ sau.
- 5Hoành độ bằng 0 thì điểm nằm trên trục tung, tung độ bằng 0 thì nằm trên trục hoành. Hai trục chia mặt phẳng thành 4 góc phần tư I, II, III, IV.
- 6Đồ thị của y = f(x) là tập hợp mọi điểm (x; f(x)). Kiểm M(x₀; y₀) thuộc đồ thị: thay x₀ vào công thức, ra đúng y₀ là thuộc.
👀 Nhìn là hiểu
Chạm lưới để đặt điểm, kéo điểm để đổi toạ độ: bảng giá trị và góc phần tư cập nhật ngay. Kéo thước dọc qua từng cột x: chỗ nào thước chạm hai điểm thì y không phải hàm số của x.
Chạm lưới để thêm điểm, kéo điểm để đổi toạ độ, kéo ▲ ở dưới để dời thước dọc.
| Điểm | A | B | C | D | E |
|---|---|---|---|---|---|
| x | −2 | −1 | 0 | 1 | 2 |
| y | −5 | −3 | −1 | 1 | 3 |
✓ y là hàm số của x
Mỗi x trong bảng chỉ có một y. Đồ thị của hàm số này gồm đúng 5 điểm đã chấm.
Mọi điểm đều thoả y = 2x − 1: đây là đồ thị của hàm số y = 2x − 1 trên các x đã chọn.
1 ⚙️ Hàm số là gì
Cần nhớ
- ✦y phụ thuộc vào x mà mỗi x cho đúng một y thì y là hàm số của x. Ví dụ ô tô chạy 60 km/h: quãng đường S = 60t là hàm số của thời gian t.
- ✦Hàm số cho bằng bảng: dò từng cột, không có x nào lặp lại với hai y khác nhau. Ví dụ bảng nhiệt độ theo giờ trong ngày.
- ✦Hàm số cho bằng biểu đồ: mỗi tháng một cột số liệu ⇒ số liệu là hàm số của tháng.
- ✦Mọi x cùng một y (bảng toàn y = 4) vẫn là hàm số — gọi là hàm hằng.
Có phải hàm số không?
| Quy tắc hoặc bảng | Hàm số? | Vì sao |
|---|---|---|
| y = 2x + 1 | Có | thay mỗi x ra đúng một y |
| y = x² | Có | f(2) = f(−2) = 4: hai x một y là được phép |
| x: −1, 1, 3 ↦ y: 4, 4, 4 | Có | hàm hằng, mỗi x vẫn chỉ một y |
| x: 1, 2, 1 ↦ y: 3, 5, −3 | Không | x = 1 có hai giá trị 3 và −3 |
Dạng bài
Kiểm một bảng có cho y là hàm số của x không
- 1 Dò dòng x, tìm các giá trị x lặp lại.
- 2 Với mỗi x lặp lại, so các giá trị y đi kèm.
- 3 Có một x đi với hai y khác nhau ⇒ không phải hàm số; không có ⇒ là hàm số.
- 4 Thử lại bằng hình: điểm của hai cột cùng x nằm trên một đường thẳng đứng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy y = 4 lặp ở x = 1 và x = 0 rồi kết luận "không phải hàm số" là sai: hai x cùng một y vẫn được phép, chỉ cấm một x hai y.
Bảng giá trị: x lần lượt là 3; 1; 0; 3; 5, y tương ứng là 2; 4; 4; −2; 1. Đại lượng y có phải hàm số của x không?
Hướng dẫn giải
2 🧮 Giá trị của hàm số
Cần nhớ
- ✦Tính f(a): thay x = a vào công thức. f(x) = 2x − 3 thì f(4) = 2 · 4 − 3 = 5.
- ✦x âm thì đặt trong ngoặc: f(−1) = 2 · (−1) − 3 = −5.
- ✦Tìm x khi biết f(x) = b: lập phương trình rồi giải. 2x − 3 = 7 ⇒ x = 5.
- ✦Công thức có phân thức: f(x) = 12x thì f(3) = 4, f(−4) = −3; x = 0 không thay được.
Dạng bài
Tính f(a) và tìm x biết f(x)
- 1 Đọc đề: cho x hỏi y (thay số) hay cho y hỏi x (giải phương trình).
- 2 Thay số: viết công thức, thay x bằng số trong ngoặc, tính.
- 3 Tìm x: đặt công thức bằng số đã cho, giải phương trình bậc nhất.
- 4 Thử lại: thay x tìm được vào công thức phải ra đúng giá trị đã cho.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc khi thay số âm: viết 3 · −2 − 5 rồi tính thành 3 − 2 − 5 = −4 là sai; đúng là 3 · (−2) − 5 = −11.
Cho hàm số y = f(x) = 3x − 5. Tính f(−2) và tìm x để f(x) = 10.
Hướng dẫn giải
3 📍 Mặt phẳng toạ độ
Cần nhớ
- ✦Hai trục số Ox (trục hoành, nằm ngang) và Oy (trục tung, thẳng đứng) vuông góc tại gốc O; đơn vị hai trục thường bằng nhau.
- ✦Mỗi điểm M ứng với đúng một cặp số (x₀; y₀) và ngược lại. Ví dụ A(2; −3): sang phải 2, xuống 3.
- ✦Điểm C(0; −2) nằm trên trục tung; điểm D(−1; 0) nằm trên trục hoành; gốc là O(0; 0).
- ✦Góc phần tư I: x > 0, y > 0; II: x < 0, y > 0; III: x < 0, y < 0; IV: x > 0, y < 0. Điểm trên trục không thuộc góc phần tư nào.
Dấu toạ độ theo góc phần tư
| Góc phần tư | Hoành độ | Tung độ | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| I (trên, phải) | + | + | (2; 3) |
| II (trên, trái) | − | + | (−2; 3) |
| III (dưới, trái) | − | − | (−2; −3) |
| IV (dưới, phải) | + | − | (2; −3) |
Dạng bài
Đọc toạ độ một điểm trên hình
- 1 Từ điểm kẻ đường vuông góc xuống trục hoành, đọc số ⇒ hoành độ.
- 2 Từ điểm kẻ đường vuông góc sang trục tung, đọc số ⇒ tung độ.
- 3 Viết (hoành độ; tung độ) — hoành độ đứng trước.
- 4 Thử lại: dấu hai toạ độ phải khớp góc phần tư điểm đang nằm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết P(−2; −3) (đảo thứ tự) là một điểm khác hẳn: trái 2, xuống 3. Luôn viết hoành độ trước.
Điểm P nằm bên trái trục tung 3 đơn vị và bên dưới trục hoành 2 đơn vị. Viết toạ độ của P; P thuộc góc phần tư nào?
Hướng dẫn giải
4 📈 Đồ thị của hàm số
Cần nhớ
- ✦Đồ thị của y = f(x) là tập hợp mọi điểm (x; y) với y = f(x) trên mặt phẳng toạ độ.
- ✦Hàm số cho bằng bảng có 5 cột thì đồ thị gồm đúng 5 điểm đó, không nối thành đường.
- ✦M(x₀; y₀) thuộc đồ thị khi y₀ = f(x₀). Với y = 2x + 1: A(2; 5) thuộc vì 2 · 2 + 1 = 5.
- ✦Đồ thị là hình biểu diễn: đọc được f(a) bằng cách đi từ x = a thẳng lên gặp đồ thị rồi sang trục tung.
Dạng bài
Vẽ đồ thị hàm số cho bằng bảng
- 1 Viết tập các cặp (x; y) từ từng cột của bảng.
- 2 Vẽ hệ trục Oxy, đơn vị hai trục bằng nhau.
- 3 Biểu diễn từng điểm; đồ thị là tập các điểm đó.
- 4 Thử lại: điểm có x = 0 phải nằm trên trục tung, điểm có y = 0 nằm trên trục hoành.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nối 5 điểm thành đường liền là vẽ thừa: hàm số chỉ cho tại 5 giá trị của x nên đồ thị chỉ có 5 điểm.
Vẽ đồ thị hàm số y = f(x) cho bởi bảng: x lần lượt −2; −1; 0; 1; 2, y tương ứng 3; 2; 1; 0; −1.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Kiểm một điểm có thuộc đồ thị không
- 1 Lấy hoành độ của điểm thay vào công thức.
- 2 So kết quả với tung độ của điểm.
- 3 Bằng nhau ⇒ thuộc đồ thị; khác ⇒ không thuộc.
- 4 Thử lại: kiểm đúng thứ tự (x; y), không thay nhầm tung độ vào chỗ x.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thay nhầm tung độ: với B(2; 3) thay x = 3 được 7, rồi so với 2 — sai thứ tự nên kết luận vô nghĩa. Luôn thay hoành độ.
Điểm A(1; 1) và B(2; 3) có thuộc đồ thị hàm số y = 3x − 2 không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Có phải hàm số không
- 1Nhận biết
Đại lượng y là hàm số của đại lượng x khi
- 2Thông hiểu
Bảng nào không cho y là hàm số của x?
- 3Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)y = x² không phải hàm số vì f(1) = f(−1).
b)Bảng x: 0, 1, 2 ↦ y: 7, 7, 7 cho y là hàm số của x.
c)Quãng đường S = 45t (km) là hàm số của thời gian t (giờ).
- 4Thông hiểu
Ô tô đi quãng đường 120 km với vận tốc không đổi v (km/h). Thời gian đi t (giờ) là
- 5Vận dụng
Tuổi và cân nặng của bốn bạn (tuổi; kg): (13; 45), (14; 50), (12; 40), (14; 42). Cân nặng có phải hàm số của tuổi không?
Tính giá trị, tìm x
- 1Nhận biết Cho f(x) = 2x + 3. Khi đó f(1) = .
- 2Thông hiểu Cho f(x) = 3x − 5. Khi đó f(−2) = .
- 3Thông hiểu Cho f(x) = 12x. Khi đó f(−4) = và f(6) = .
- 4Thông hiểu Cho f(x) = 4x − 1. f(x) = 11 khi x = .
- 5Vận dụng Cho f(x) = ax + 2, biết f(3) = 11. Khi đó a = .
- 6Vận dụng
Cho f(x) = x² − 1. Các giá trị của x để f(x) = 3 là
Toạ độ và góc phần tư
- 1Nhận biết
Điểm M(−3; 5) có hoành độ là
- 2Nhận biết
Điểm nào nằm trên trục tung?
- 3Thông hiểu
Điểm có hoành độ và tung độ đều âm nằm ở góc phần tư
- 4Thông hiểu
Điểm Q(4; −1) thuộc góc phần tư
- 5Thông hiểu Điểm A nằm bên phải trục tung 2 đơn vị và bên dưới trục hoành 5 đơn vị. Toạ độ của A là (; ).
- 6Vận dụng
Hình chữ nhật ABCD có A(−2; 1), B(3; 1), C(3; −2). Toạ độ của D là
Đồ thị, điểm thuộc đồ thị
- 1Nhận biết
Đồ thị của hàm số y = f(x) là
- 2Thông hiểu
Điểm nào thuộc đồ thị hàm số y = 2x − 3?
- 3Thông hiểu
Cho hàm số y = −x + 4. Xét các khẳng định:
a)A(1; 3) thuộc đồ thị.
b)B(4; 0) thuộc đồ thị.
c)C(0; −4) thuộc đồ thị.
- 4Thông hiểu Đồ thị hàm số y = f(x) đi qua điểm M(2; 7). Khi đó f(2) = .
- 5Vận dụng Điểm A(a; 5) thuộc đồ thị hàm số y = 2x − 1. Khi đó a = .
- 6Vận dụng
Hàm số y = f(x) cho bởi bảng: x lần lượt −1; 0; 1; 2, y tương ứng 2; 0; 2; 8. Đồ thị của hàm số này là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kì và cuối kì II hay có câu tính f(a), đọc toạ độ điểm trên hình, xác định góc phần tư, kiểm một điểm có thuộc đồ thị không — phần lớn ở trắc nghiệm.
- •Tự luận thường gặp: cho bảng giá trị, hỏi y có phải hàm số của x không (phải chỉ ra x nào ứng với hai y), hoặc biểu diễn các điểm của đồ thị hàm số cho bằng bảng.
- •Đây là nền cho hàm số bậc nhất ngay sau đó và hàm số y = ax² ở lớp 9 — đề thi vào 10 thường có câu "điểm thuộc đồ thị" và tìm toạ độ giao điểm.
24. Hàm số bậc nhất và đồ thị của hàm số bậc nhất