Toán lớp 8
Chủ điểm 7 · Học kỳ 1 ⭐ Hay ra kiểm tra

Phân tích đa thức thành nhân tử

Phân tích một đa thức thành tích bằng ba cách — đặt nhân tử chung, dùng hằng đẳng thức, nhóm hạng tử — rồi dùng kết quả để tìm x và tính nhanh.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Phân tích thành nhân tử = viết đa thức thành một tích của những đa thức. Ví dụ x² − 2x = x(x − 2).
  • 2Thử theo thứ tự: đặt nhân tử chung → hằng đẳng thức → nhóm hạng tử. Rút nhân tử chung trước thường làm lộ ra hằng đẳng thức.
  • 3Đếm hạng tử để đoán: 2 hạng tử → hiệu hai bình phương, tổng/hiệu hai lập phương; 3 → bình phương của tổng/hiệu (hoặc tách); 4 → nhóm.
  • 4Phân tích tới cùng: x³ − 4x = x(x² − 4) là chưa xong, phải viết tiếp x(x − 2)(x + 2).
  • 5Tìm x: A·B = 0 ⇔ A = 0 hoặc B = 0. Phân tích xong luôn nhân ngược lại để thử.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo các thanh x sang phải hoặc xuống dưới ô x²; góc còn trống phải lấp vừa khít bằng các ô 1. Khi cả mảng thành hình chữ nhật thì hai cạnh của nó chính là hai nhân tử.

thả phảithả dướix²xx
⠿ 5 thanh x
6 ô 1

Kéo thanh x lên hình (hoặc chạm khay rồi chạm vùng thả). Chạm thanh trên hình để lấy lại. x vẽ dài cố định cho dễ nhìn, thật ra x là số bất kì.

Đề x² + 5x + 6: một ô x², 5 thanh x, 6 ô 1.

Đề: phân tích x² + 5x + 6

Còn 5 thanh x trong khay

Xếp hết 5 thanh x quanh ô x²: p thanh bên phải, q thanh phía dưới (p + q = 5). Góc còn trống có p · q chỗ cho ô 1.

Quy tắc rút ra: x² + bx + c = (x + p)(x + q) khi p + q = b và p · q = c.

1 🧲 Đặt nhân tử chung

Cần nhớ

  • ✦AB + AC = A(B + C). Nhân tử chung có thể là đơn thức (3x) hay cả một đa thức: 2(x + y) − 5y(x + y) = (x + y)(2 − 5y).
  • ✦Lấy nhân tử chung lớn nhất: hệ số là ƯCLN của các hệ số, mỗi biến lấy số mũ nhỏ nhất. 12x³ − 8x² = 4x²(3x − 2).
  • ✦Hạng tử bị rút hết thì để lại 1: x³ + x = x(x² + 1).
  • ✦Đổi dấu để lộ nhân tử chung: 2 − x = −(x − 2), nên 5(x − 2) + y(2 − x) = (x − 2)(5 − y).

Dạng bài

Đặt nhân tử chung

  1. 1 Tìm ƯCLN của các hệ số và phần biến chung (số mũ nhỏ nhất).
  2. 2 Chia từng hạng tử cho nhân tử chung, viết thương vào trong ngoặc.
  3. 3 Xem ngoặc còn phân tích tiếp được không.
  4. 4 Thử lại: nhân phá ngoặc phải ra đúng đa thức đề cho.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên số 1 khi cả hạng tử bị rút ra: 6x³ − 9x² + 3x = 3x(2x² − 3x) là sai, nhân lại chỉ được 6x³ − 9x², mất hạng tử 3x.

🧲
Làm mẫu

Phân tích 6x³ − 9x² + 3x thành nhân tử.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🪞 Dùng hằng đẳng thức

Đếm hạng tử để đoán hằng đẳng thức

Đa thức có dạngViết thànhVí dụ
A² − B²(A − B)(A + B)x² − 25 = (x − 5)(x + 5)
A² + 2AB + B²(A + B)²x² + 6x + 9 = (x + 3)²
A² − 2AB + B²(A − B)²4x² − 4x + 1 = (2x − 1)²
A³ + B³(A + B)(A² − AB + B²)x³ + 8 = (x + 2)(x² − 2x + 4)
A³ − B³(A − B)(A² + AB + B²)x³ − 1 = (x − 1)(x² + x + 1)
A³ ± 3A²B + 3AB² ± B³(A ± B)³x³ + 6x² + 12x + 8 = (x + 2)³

Dạng bài

Nhận dạng rồi viết hằng đẳng thức

  1. 1 Viết các hạng tử bình phương/lập phương thành dạng A², B² (hoặc A³, B³): 9x² = (3x)².
  2. 2 Với 3 hạng tử, kiểm hạng tử giữa có đúng bằng 2AB không.
  3. 3 Viết kết quả theo hằng đẳng thức tương ứng.
  4. 4 Thử lại: thay một giá trị x, hai vế phải bằng nhau.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lẫn hiệu hai bình phương với bình phương của hiệu: x² − 16 = (x − 4)(x + 4), không phải (x − 4)² — (x − 4)² = x² − 8x + 16.

🪞
Làm mẫu

Phân tích 9x² − 12x + 4 thành nhân tử.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Phối hợp: rút nhân tử chung trước, rồi mới dùng hằng đẳng thức

  1. 1 Rút nhân tử chung ra ngoài (nếu có).
  2. 2 Nhìn phần trong ngoặc: có phải hằng đẳng thức không.
  3. 3 Phân tích tiếp cho tới khi không còn ngoặc nào tách được.
  4. 4 Thử lại bằng thay số.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dừng ở 2x(x² − 25) là chưa phân tích tới cùng. Còn nếu bỏ qua bước rút 2x mà cố nhận dạng 2x³ − 50x thì bế tắc vì 2x³ không phải lập phương đúng.

🔗
Làm mẫu

Phân tích 2x³ − 50x thành nhân tử.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧩 Nhóm hạng tử (và tách hạng tử)

Cần nhớ

  • ✦Gom các hạng tử thành nhóm sao cho mỗi nhóm có nhân tử chung và sau khi rút ra thì các nhóm có chung một ngoặc.
  • ✦Có thể có nhiều cách nhóm cùng ra một kết quả: xy + 2x + 3y + 6 = x(y + 2) + 3(y + 2) = (x + 3)(y + 2).
  • ✦Đặt dấu trừ trước ngoặc thì đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc: − x + 2y = −(x − 2y).
  • ✦Tam thức x² + bx + c: tìm hai số p, q có p + q = b và p · q = c, tách bx = px + qx rồi nhóm ⇒ (x + p)(x + q). Hình kéo ở trên làm đúng việc này.

Dạng bài

Nhóm hạng tử

  1. 1 Chọn cách nhóm: các hạng tử trong một nhóm có nhân tử chung (thường nhóm 2 + 2).
  2. 2 Rút nhân tử chung từng nhóm; chú ý đổi dấu nếu đặt dấu trừ trước ngoặc.
  3. 3 Rút ngoặc chung của các nhóm.
  4. 4 Thử lại bằng nhân phá ngoặc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhóm có dấu trừ phía trước: 3x² − 6xy − x + 2y = 3x(x − 2y) − (x − 2y). Viết thành 3x(x − 2y) − (x + 2y) là quên đổi dấu, hai ngoặc không còn chung.

🧩
Làm mẫu

Phân tích x² − 2xy + 5x − 10y thành nhân tử.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tách hạng tử giữa của x² + bx + c

  1. 1 Liệt kê các cặp số có tích bằng c (c âm thì hai số trái dấu).
  2. 2 Chọn cặp có tổng bằng b.
  3. 3 Tách bx thành hai hạng tử rồi nhóm 2 + 2.
  4. 4 Thử lại: nhân hai ngoặc phải ra đúng tam thức.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn b và c làm hai số: x² + 5x + 6 = (x + 5)(x + 6) là sai — nhân lại được x² + 11x + 30. Hai số phải có tổng 5 và tích 6.

✂️
Làm mẫu

Phân tích x² + 5x + 6 thành nhân tử.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🎯 Dùng phân tích để tìm x, tính nhanh

Cần nhớ

  • ✦A · B = 0 ⇔ A = 0 hoặc B = 0. Vì vậy muốn giải đa thức = 0 thì phân tích vế trái thành tích.
  • ✦Nghiệm của nhân tử (x + 3) là x = −3: nhớ đổi dấu.
  • ✦Tính nhanh: phân tích trước rồi mới thay số. x² + 4x + 4 tại x = 98: (x + 2)² = 100² = 10 000.

Dạng bài

Tìm x bằng phân tích nhân tử

  1. 1 Chuyển hết về một vế, vế kia bằng 0.
  2. 2 Phân tích vế trái thành tích (tới cùng).
  3. 3 Cho từng nhân tử bằng 0, giải ra x.
  4. 4 Thử lại từng nghiệm vào đề bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia hai vế cho x: x³ = 9x ⇒ x² = 9 ⇒ x = ±3 là mất nghiệm x = 0. Đừng chia cho biểu thức chứa ẩn — chuyển vế rồi phân tích.

🎯
Làm mẫu

Tìm x biết x³ = 9x.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧲

Đặt nhân tử chung

  1. 1
    Nhận biết

    Phân tích đa thức thành nhân tử là

  2. 2
    Nhận biết

    Đặt nhân tử chung lớn nhất: 5x² + 10x =

  3. 3
    Thông hiểu 6y³ + 2y = 2y()
  4. 4
    Thông hiểu 4(x − y) − 3x(x − y) = (x − y)()
  5. 5
    Thông hiểu

    3y(x − 2) + z²(2 − x) =

🪞

Dùng hằng đẳng thức

  1. 1
    Nhận biết

    x² − 16 phân tích thành

  2. 2
    Thông hiểu x² − 10x + 25 = (x − )²
  3. 3
    Thông hiểu

    9x² + 12x + 4 =

  4. 4
    Thông hiểu

    8x³ − 27 =

  5. 5
    Thông hiểu

    x³ − 9x phân tích tới cùng thành

  6. 6
    Vận dụng

    (x + 1)² − y² =

🧩

Nhóm hạng tử

  1. 1
    Thông hiểu

    x² − xy + 3x − 3y =

  2. 2
    Thông hiểu xy + 2x + 3y + 6 = (x + )(y + )
  3. 3
    Vận dụng

    3x² − 6xy − x + 2y =

✂️

Tam thức x² + bx + c

  1. 1
    Nhận biết

    Để phân tích x² + 5x + 6, cần tìm hai số có

  2. 2
    Thông hiểu x² + 7x + 12 = (x + 3)(x + )
  3. 3
    Thông hiểu

    x² − 7x + 10 =

  4. 4
    Vận dụng

    x² + 2x − 8 =

🎯

Tìm x, tính nhanh

  1. 1
    Thông hiểu

    Phương trình x² − 4x = 0 có các nghiệm

  2. 2
    Vận dụng Biết 2x³ − 18x = 0. Nghiệm dương của nó là x = .
  3. 3
    Vận dụng Tính nhanh A = x² − xy + 3x − 3y tại x = 47, y = 37: A = .
  4. 4
    Vận dụng Tính nhanh x² + 6x + 9 tại x = 97: kết quả là .
  5. 5
    Vận dụng Vườn hình vuông cạnh 46 m, bao quanh (phía ngoài) là lối đi rộng 2 m. Diện tích lối đi là m².

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I hay có câu "phân tích thành nhân tử" với 2–3 ý tăng dần: nhân tử chung, hằng đẳng thức, rồi nhóm hoặc phối hợp; thường kèm một câu tìm x bằng A·B = 0.
  • •Câu tính nhanh giá trị (thay số lớn như 97, 2022) cũng thường dùng phân tích nhân tử hoặc hằng đẳng thức.
  • •Đây là nền của rút gọn phân thức (HK2 lớp 8), phương trình tích lớp 9, và câu rút gọn biểu thức chứa căn trong đề thi vào 10 — phân tích nhanh thì rút gọn mới nhanh.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Tứ giác