Mối liên hệ giữa xác suất thực nghiệm và xác suất
Tính xác suất thực nghiệm từ bảng số liệu, dùng nó để ước lượng xác suất của biến cố và dự đoán số lần biến cố xảy ra trong những lần tới.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 32
⚡ Nhớ nhanh
- 1Làm n lần thực nghiệm (hoặc theo dõi n lần), biến cố E xảy ra k lần ⇒ xác suất thực nghiệm của E là kn.
- 2Khi không tính được bằng tỉ số (kết quả không đồng khả năng): P(E) ≈ kn. Ví dụ 400 bóng đèn có 6 bóng hỏng ⇒ P ≈ 6400 = 1,5%.
- 3Dự đoán: trong N lần tới, E xảy ra khoảng N · kn lần. 100 sản phẩm có 70 không lỗi ⇒ 140 sản phẩm có khoảng 140 · 0,7 = 98 không lỗi.
- 4n càng lớn thì xác suất thực nghiệm càng gần xác suất. n nhỏ mà lệch nhiều là bình thường.
- 5Đọc bảng cẩn thận: "ít nhất 3" có lấy 3, "nhiều hơn 3" không lấy 3. Cộng cả hàng để ra đúng n trước khi chia.
👀 Nhìn là hiểu
Hộp kín có 10 viên bi đỏ và trắng. Chạm hộp để rút từng viên (rút xong bỏ lại), hoặc rút nhanh 10 → 100 → 1000 lần; trước mỗi lượt kéo chấm đoán số bi đỏ. Tỉ lệ đỏ k/n càng về sau càng đứng yên, và 10 · k/n cho ra số bi đỏ thật khi mở hộp.
Tỉ lệ đỏ k/n sau mỗi lần rút
━ thực nghiệm · ┄ bạn đoán 5/10
Đã rút 0 lần · ra đỏ 0 lần
Tỉ lệ đỏ k/n = —
Kéo chấm cam: hộp có mấy bi đỏ?
Chưa rút lần nào
Hộp có 10 viên bi đỏ và trắng, không nhìn được bên trong. Đoán thử, rồi rút nhanh 10 lần để có số liệu.
Hộp mẫu mở sẵn: 3 bi đỏ, 7 bi trắng ⇒ xác suất đỏ là 3/10 = 0,3.
⚠️ Rút xong phải bỏ lại viên bi (có hoàn lại) thì mỗi lần hộp vẫn như cũ. Số đoán chỉ là ước lượng: ít lần thì lệch nhiều là bình thường.
1 📋 Xác suất thực nghiệm từ số liệu
Cần nhớ
- ✦Thực hiện n lần thực nghiệm hoặc theo dõi n lần một hiện tượng, thấy E xảy ra k lần ⇒ xác suất thực nghiệm của E là kn.
- ✦Lớp 6 đã gặp với trò chơi, thí nghiệm đơn giản; lớp 8 dùng cho tình huống thực tế: số cuộc gọi mỗi ngày, sản phẩm lỗi, tắc đường.
- ✦Từ bảng tần số: n = tổng hàng "số ngày/số lần", k = tổng các cột làm E xảy ra.
Ví dụ: số khách mỗi ngày của một quầy sách trong 40 ngày
| Số khách | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Số ngày | 4 | 7 | 12 | 9 | 5 | 3 |
Dạng bài
Tính xác suất thực nghiệm từ bảng
- 1 Cộng hàng số ngày (số lần) để có n.
- 2 Gạch chân các cột thoả biến cố: "ít nhất" có lấy mốc, "nhiều hơn" thì không.
- 3 Cộng các cột đó được k; xác suất thực nghiệm là k/n (rút gọn hoặc đổi ra thập phân nếu cần).
- 4 Thử lại: k ≤ n và kết quả nằm giữa 0 và 1 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: "Ít nhất 3 khách" mà chỉ cộng 4 và 5 khách (5 + 3 = 8 ngày) là bỏ sót cột 3. Ngược lại "nhiều hơn 3 khách" mới là 840.
Theo bảng trên, tính xác suất thực nghiệm của biến cố E: "Trong một ngày quầy có ít nhất 3 khách".
Hướng dẫn giải
2 🎯 Ước lượng xác suất bằng thực nghiệm
Cần nhớ
- ✦Công thức tỉ số (bài trước) chỉ dùng khi các kết quả đồng khả năng. Nhiều tình huống không như vậy: tắc đường, sản phẩm lỗi, thời tiết.
- ✦Khi đó ước lượng: P(E) ≈ kn, n là số lần thực nghiệm/theo dõi, k là số lần E xảy ra.
- ✦Hay đổi ra phần trăm: 6400 = 0,015 = 1,5%.
- ✦Biến cố "không …" hoặc "bé gái" khi đề cho "bé trai": lấy n trừ số đã cho rồi mới chia.
Dạng bài
Ước lượng xác suất từ số liệu thống kê
- 1 Xác định n (tổng số lần theo dõi) và k (số lần E xảy ra) — nếu đề cho phần ngược lại thì k = n − phần đó.
- 2 Tính k/n.
- 3 Đổi ra số thập phân hoặc phần trăm, ghi "P(E) ≈ …".
- 4 Thử lại: nhân ngược n · (kết quả) phải ra lại k ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn 5151 000 = 51,5% là xác suất của bé trai, không phải bé gái — đọc kĩ biến cố đề hỏi.
Trong 1 000 trẻ sơ sinh ở một bệnh viện có 515 bé trai. Hãy ước lượng xác suất của biến cố "Trẻ sơ sinh là bé gái".
Hướng dẫn giải
3 🔮 Dự đoán số lần xảy ra
Cần nhớ
- ✦Trong N lần tới, gọi m là số lần E xảy ra: mN ≈ kn ⇒ m ≈ N · kn.
- ✦Kết quả là số dự đoán, ghi "khoảng"; làm tròn về số tự nhiên gần nhất: 250 · 1740 = 106,25 ⇒ khoảng 106.
- ✦Dự đoán cho nhiều loại thì tổng các dự đoán nên bằng N: 98 + 35 + 7 = 140.
Ví dụ: kiểm tra 100 sản phẩm của một xưởng
| Số lỗi | 0 | 1 | Hơn 1 |
|---|---|---|---|
| Số sản phẩm | 70 | 25 | 5 |
Dạng bài
Dự đoán số lần từ xác suất thực nghiệm
- 1 Tính xác suất thực nghiệm k/n từ số liệu cũ.
- 2 Nhân với số lần mới N: m ≈ N · kn.
- 3 Làm tròn về số tự nhiên, trả lời "khoảng m".
- 4 Thử lại: cộng các dự đoán của mọi loại phải ra N (hoặc rất gần N) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "có đúng 98 sản phẩm không lỗi" là sai ý: đây chỉ là dự đoán. Và nhân với n cũ (100 · 0,7 = 70) thay vì N mới 140 là nhầm đối tượng.
Theo bảng trên, nếu kiểm tra 140 sản phẩm khác thì dự đoán có khoảng bao nhiêu sản phẩm không lỗi, có đúng 1 lỗi, có hơn 1 lỗi?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Thực nghiệm và xác suất: n lớn thì sát nhau
Tính bằng suy luận: số kết quả thuận lợitổng số kết quả có thể, cần đồng khả năng. Đồng xu: P(ngửa) = 12.
Tính bằng số liệu đã làm: kn. Tung 10 lần ra 7 ngửa ⇒ 710 — mỗi lần làm lại ra số khác.
Cần nhớ
- ✦Số lần thử n càng lớn, xác suất thực nghiệm càng gần xác suất. Tung đồng xu 10 lần ra 70% ngửa là chuyện thường; 1 000 lần thì thường quanh 50%.
- ✦Đồng xu không có trí nhớ: đã ra sấp 5 lần liền, lần sau vẫn có xác suất ngửa là 12.
- ✦Ước lượng thứ không nhìn thấy: hộp kín 10 bi đỏ và trắng, rút có hoàn lại nhiều lần, P(đỏ) ≈ k/n ⇒ số bi đỏ ≈ 10 · kn.
- ✦Em có biết (SGK tr. 73): Buffon tung kim 2 212 lần để ước lượng số π ≈ 3,14 — cũng là dùng xác suất thực nghiệm.
Dạng bài
Ước lượng số bi trong hộp kín
- 1 Rút một viên, ghi màu, bỏ lại vào hộp, lắc đều; làm nhiều lần (n lần), đếm k lần ra màu cần tìm.
- 2 Ước lượng xác suất: P ≈ k/n.
- 3 Số bi màu đó ≈ (tổng số bi) · k/n, làm tròn về số tự nhiên.
- 4 Thử lại: với số bi vừa tìm, tính xác suất bằng tỉ số phải sát k/n ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Rút không bỏ lại thì sau mỗi lần hộp đã khác đi, và rút quá 10 lần là hết bi — phải rút có hoàn lại mới làm được 200 lần.
Hộp kín có 10 viên bi đỏ và trắng giống hệt nhau. Rút có hoàn lại 200 lần thì 62 lần ra bi đỏ. Ước lượng số bi đỏ trong hộp.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tính xác suất thực nghiệm
- 1Nhận biết
Thực hiện n lần thực nghiệm thì biến cố E xảy ra k lần. Xác suất thực nghiệm của E là
- 2Nhận biết
Tung một đồng xu 50 lần thấy 28 lần ngửa. Xác suất thực nghiệm của biến cố "Mặt ngửa" là
- 3Thông hiểu Theo dõi 30 ngày, số ngày có 0; 1; 2; 3; 4 cuộc gọi lần lượt là 6; 9; 8; 4; 3. Xác suất thực nghiệm của biến cố "Một ngày có ít nhất 2 cuộc gọi" là .
- 4Thông hiểu
Cùng số liệu trên (30 ngày; 6; 9; 8; 4; 3 ngày có 0; 1; 2; 3; 4 cuộc gọi). Xác suất thực nghiệm của biến cố "Một ngày có nhiều hơn 2 cuộc gọi" là
- 5Thông hiểu Tung một chiếc kẹp giấy 120 lần xuống sàn lát gạch, có 90 lần kẹp nằm hoàn toàn trong một viên gạch. Xác suất thực nghiệm của biến cố đó là .
- 6Vận dụng
Trong 25 ngày, số ngày xưởng có 0; 1; 2; từ 3 phế phẩm trở lên lần lượt là 15; 6; 2; 2. Xác suất thực nghiệm của biến cố "Một ngày có ít nhất 2 phế phẩm" là
Ước lượng xác suất
- 1Nhận biết
Kiểm tra ngẫu nhiên 400 bóng đèn thì có 6 bóng hỏng. Xác suất một bóng đèn bị hỏng được ước lượng là
- 2Thông hiểu Trong 1 000 trẻ sơ sinh có 515 bé trai. Xác suất "Trẻ sơ sinh là bé gái" được ước lượng khoảng %.
- 3Thông hiểu
Hỏi ngẫu nhiên 250 học sinh thì có 90 bạn đi học bằng xe buýt. Ước lượng xác suất một học sinh được chọn ngẫu nhiên đi học bằng xe buýt là
- 4Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Xác suất thực nghiệm luôn bằng xác suất.
b)Không tính được xác suất tắc đường bằng tỉ số, nhưng ước lượng được bằng số ngày tắc đường đã theo dõi.
c)Hai bạn cùng tung một đồng xu 20 lần có thể ra hai xác suất thực nghiệm khác nhau.
- 5Vận dụng
Một đợt bệnh có 2 500 ca nhiễm, trong đó 75 ca tử vong. Ước lượng xác suất một người nhiễm bệnh bị tử vong là
Dự đoán số lần
- 1Thông hiểu Kiểm tra 100 sản phẩm thấy 70 sản phẩm không lỗi. Nếu kiểm tra 140 sản phẩm khác, dự đoán có khoảng sản phẩm không lỗi.
- 2Thông hiểu
Kiểm tra 600 chiếc quạt thấy 5 chiếc lỗi. Trong một lô 1 200 chiếc, dự đoán có khoảng bao nhiêu chiếc không lỗi?
- 3Thông hiểu Mai gieo hai con xúc xắc 100 lần thì có 16 lần tổng số chấm bằng 7. Nếu Việt gieo 150 lần, dự đoán có khoảng lần tổng số chấm bằng 7.
- 4Vận dụng Số lượt khách tham quan một bảo tàng năm qua theo từng hai tháng là: tháng 1–2: 120; 3–4: 150; 5–6: 130; 7–8: 100; 9–10: 110; 11–12: 90. Nếu năm tới có 1 400 lượt khách, dự đoán tháng 7 và tháng 8 có khoảng lượt.
- 5Vận dụng
Trong 40 ngày theo dõi có 17 ngày quầy sách có ít nhất 3 khách. Dự đoán trong 250 ngày tới có bao nhiêu ngày như vậy?
n lớn thì sát, ước lượng hộp kín
- 1Nhận biết
Khi số lần thực nghiệm n càng lớn thì xác suất thực nghiệm của một biến cố
- 2Thông hiểu
Tung một đồng xu cân đối, đã ra mặt sấp 5 lần liên tiếp. Xác suất lần tung tiếp theo ra mặt ngửa là
- 3Thông hiểu Hộp kín có 10 viên bi đỏ và trắng. Rút có hoàn lại 200 lần thì 62 lần ra bi đỏ. Ước lượng trong hộp có khoảng viên bi đỏ.
- 4Vận dụng Hộp kín có 20 viên bi xanh và vàng. Rút có hoàn lại 500 lần thì 124 lần ra bi xanh. Ước lượng trong hộp có khoảng viên bi xanh.
- 5Vận dụng
Gieo một con xúc xắc 600 lần thì mặt 6 chấm xuất hiện 150 lần. Nhận xét nào hợp lí nhất?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kỳ II hay có câu cho bảng số liệu (số ngày, số sản phẩm…), hỏi xác suất thực nghiệm của một biến cố "ít nhất / nhiều nhất" và dự đoán số lần trong N lần tới.
- •Mất điểm thường do đọc sai "ít nhất" / "nhiều hơn", quên cộng đủ hàng để ra n, hoặc ghi dự đoán là số thập phân thay vì "khoảng" một số tự nhiên.
- •Đây là nền cho xác suất và thống kê lớp 9 (tần số tương đối, xác suất của biến cố trong phép thử) — đề thi vào 10 ở một số nơi có câu đọc bảng rồi ước lượng xác suất.
28. Hai tam giác đồng dạng