Thu thập, phân loại và biểu diễn dữ liệu
Chọn được cách thu thập dữ liệu, phân loại đúng số liệu rời rạc / liên tục và dữ liệu không là số, rồi chọn biểu đồ hợp với dữ liệu và mục đích.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 18, Bài 19
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thu thập trực tiếp: quan sát, làm thí nghiệm, lập bảng hỏi, phỏng vấn. Gián tiếp: lấy từ nguồn có sẵn (sách, báo, Internet).
- 2Dữ liệu phải đại diện cho cả nhóm cần tìm hiểu: muốn biết cả trường thì không chỉ hỏi một đội bóng.
- 3Số liệu liên tục nhận giá trị tuỳ ý trong một khoảng (thường do đo: chiều cao, cân nặng, thời gian). Còn lại là số liệu rời rạc (thường do đếm).
- 4Dữ liệu không là số chia hai: sắp thứ tự được (Tốt, Khá, Đạt) và không sắp thứ tự được (tên môn, màu áo).
- 5Chọn biểu đồ theo mục đích: so số lượng → cột (ít đối tượng thì tranh); thay đổi theo thời gian → đoạn thẳng; so hai tập dữ liệu → cột kép; tỉ lệ các phần trong tổng thể → quạt tròn.
- 6⚠️ Thói quen: soát giá trị không hợp lí (nhà có 52 ti vi) trước khi vẽ, và quạt tròn thì các phần phải cộng đúng 100%.
👀 Nhìn là hiểu
Phần ①: kéo từng thẻ dữ liệu vào đúng một trong bốn rổ (rời rạc, liên tục, không là số có / không sắp thứ tự). Phần ②: chọn mục đích, bấm từng loại biểu đồ để thấy loại nào hợp; kéo đỉnh cột thì bảng số liệu đổi theo.
Thẻ 1/8 · ✋ kéo vào rổ đúng
Cân nặng (kg) của tổ 1: 42,5; 47,1; 39,8
Kéo thẻ vào rổ (hoặc chạm thẻ rồi chạm rổ).
Là số → đo (cm, kg, °C, giây) thường liên tục; đếm (bạn, bàn thắng) là rời rạc.
Không là số → xếp hơn kém được (Dễ < Khó) là có thể sắp thứ tự; tên, loại là không thể.
1 📋 Thu thập dữ liệu
Cần nhớ
- ✦Trực tiếp: tự quan sát, đo, làm thí nghiệm, phát phiếu hỏi, phỏng vấn. Ví dụ: đứng ở cổng trường đếm số bạn đội mũ bảo hiểm.
- ✦Gián tiếp: lấy từ nguồn có sẵn. Ví dụ: vào website của Cục Thống kê ghi lại dân số các tỉnh.
- ✦Tính đại diện: mẫu phải phủ đều nhóm cần tìm hiểu. Hỏi 30 bạn trong CLB bóng rổ không nói được cả trường thích môn gì.
- ✦Giá trị không hợp lí: con số không thể xảy ra trong thực tế. Ví dụ "cân nặng 145 kg" giữa các bạn 46–51 kg, "đi bộ tới trường 300 phút".
Dạng bài
Nhận xét một cách thu thập dữ liệu
- 1 Hỏi: dữ liệu lấy tận nơi (quan sát, đo, hỏi) hay lấy từ nguồn có sẵn? ⇒ trực tiếp hay gián tiếp.
- 2 Hỏi: ai được hỏi/đo có phủ đều cả nhóm cần kết luận không? ⇒ có đại diện không.
- 3 Soát kết quả: có con số nào không thể xảy ra không? ⇒ loại hoặc hỏi lại.
- 4 Thử lại: đọc lại câu kết luận, xem nó nói về đúng nhóm đã được hỏi chưa ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tưởng mẫu đông là đủ: hỏi 300 bạn mà toàn là bạn đang xếp hàng ở căng-tin thì vẫn lệch y như hỏi 40 bạn — lệch nhóm không sửa được bằng cách hỏi thêm người cùng nhóm.
Muốn biết học sinh cả trường có hài lòng với căng-tin không, Hùng phát phiếu cho 40 bạn đang xếp hàng mua đồ ở căng-tin. Nhận xét cách làm.
Hướng dẫn giải
2 🗂️ Phân loại dữ liệu
Cần nhớ
- ✦Câu hỏi 1: dữ liệu là số hay không là số? Tên môn, ý kiến "Khó, Dễ" là không là số.
- ✦Là số: nhận được mọi giá trị trong một khoảng ⇒ liên tục (chiều cao 128,1 cm; 132,9 cm…). Không thế ⇒ rời rạc (số môn thể thao biết chơi: 2; 1; 5 — không có 2,5 môn).
- ✦Không là số: sắp được thứ tự (Rất khó > Khó > Trung bình > Dễ) hay không (Bóng đá, Cờ vua, Bơi).
- ✦Mẹo: số do đo (cm, kg, °C, giây, giờ) thường liên tục; số do đếm (bạn, quyển, bàn thắng) thường rời rạc.
Sơ đồ bốn loại (theo SGK)
| Dữ liệu | Loại | Ví dụ |
|---|---|---|
| Là số, đếm được từng cái | Số liệu rời rạc | Số bạn nữ mỗi lớp: 18; 21; 19 |
| Là số, giá trị tuỳ ý trong khoảng | Số liệu liên tục | Nhiệt độ (°C): 23,2; 25,7; 31,4 |
| Không là số, không sắp thứ tự | Không là số, không thể sắp thứ tự | Mạng điện thoại đang dùng |
| Không là số, sắp được thứ tự | Không là số, có thể sắp thứ tự | Đánh giá: Tốt, Khá, Đạt |
Dạng bài
Phân loại một dãy dữ liệu
- 1 Xem dữ liệu là số hay chữ.
- 2 Là số: hỏi "giữa hai giá trị có giá trị nào cũng được không?" — được thì liên tục, không thì rời rạc.
- 3 Là chữ: hỏi "xếp hơn kém được không?" — được thì có thể sắp thứ tự, không thì không thể sắp thứ tự.
- 4 Thử lại: chỉ ra một giá trị trung gian (liên tục) hoặc một thứ tự (sắp được) để chắc chắn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy số có dấu phẩy mới gọi là liên tục: chiều cao ghi tròn 152 cm; 148 cm vẫn là liên tục vì chiều cao nhận mọi giá trị, ghi tròn chỉ là làm tròn khi đo.
Phân loại: (a) thời gian làm bài tập về nhà (giờ): 1,5; 2,3; 1,9; (b) số ti vi trong nhà: 3; 2; 1; (c) kết quả đánh giá tiết học: Rất hay, Hay, Bình thường.
Hướng dẫn giải
3 📊 Chọn biểu đồ phù hợp
Mục đích → biểu đồ
| Muốn | Dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| So số lượng các loại, ít biểu tượng | Biểu đồ tranh | Mỗi ☺ ứng với 3 bạn, 3 CLB |
| So số lượng các loại, số lớn hoặc lẻ | Biểu đồ cột | Học sinh 3 trường: 15; 52; 196 |
| Thấy thay đổi theo thời gian | Biểu đồ đoạn thẳng | Nhiệt độ theo giờ trong ngày |
| So hai tập dữ liệu trên cùng các loại | Biểu đồ cột kép | Cỡ áo L, M, S của nam và nữ |
| Tỉ lệ các phần trong tổng thể | Biểu đồ quạt tròn | 35% không đọc sách, 50% đọc 1–2 cuốn, 15% trên 2 |
Cần nhớ
- ✦Biểu đồ tranh mà phải vẽ quá nhiều biểu tượng (22 300 vé, mỗi biểu tượng 1 000 vé là 22,3 biểu tượng) ⇒ chuyển sang cột.
- ✦Đoạn thẳng chỉ dùng khi trục ngang là thời gian. Tuổi thọ của 5 nước là so giữa các nước ⇒ dùng cột, không nối đoạn thẳng.
- ✦Quạt tròn chỉ dùng khi các phần cộng lại đúng 100%. Câu hỏi được chọn nhiều đáp án (tổng 178%) ⇒ dùng cột.
- ✦Cùng một bảng, mục đích khác thì biểu đồ khác: so cỡ áo nam với nữ → cột kép; tỉ lệ từng cỡ trong cả lớp → quạt tròn.
Dạng bài
Chọn biểu đồ cho một bảng số liệu
- 1 Đọc câu hỏi: muốn so sánh, xem xu thế theo thời gian, hay xem tỉ lệ trong tổng thể?
- 2 Đếm số tập dữ liệu: một dãy hay hai dãy cùng các loại (cột kép)?
- 3 Soát điều kiện: quạt tròn cần tổng 100%; đoạn thẳng cần trục thời gian; tranh cần số biểu tượng vừa phải.
- 4 Thử lại: đọc lại mục đích, biểu đồ đã chọn có trả lời đúng câu hỏi đó không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Câu "Bạn thích những môn nào? (chọn nhiều)" với 50 bạn: Toán 30, Văn 25, Anh 20 ⇒ 60% + 50% + 40% = 150% > 100% — vẽ quạt tròn là sai, phải dùng biểu đồ cột.
Lớp 8A: nam mặc cỡ L 10 bạn, M 8 bạn, S 4 bạn; nữ L 5, M 12, S 6. (a) So sánh số áo từng cỡ của nam và nữ. (b) Xem tỉ lệ từng cỡ áo trong cả lớp.
Hướng dẫn giải
4 🔁 Chuyển bảng ↔ biểu đồ
Cần nhớ
- ✦Đọc biểu đồ ra bảng: mỗi cột / mỗi điểm / mỗi phần quạt là một ô trong bảng. Biểu đồ tranh: số biểu tượng × số ứng với mỗi biểu tượng (5 × 4 = 20 bạn).
- ✦Bảng ra quạt tròn: tỉ lệ = số lượng : tổng. Ví dụ 350 trong 1 000 người ⇒ 3501000 = 35%.
- ✦Quạt tròn ra số lượng: số lượng = tổng × tỉ lệ. Ví dụ 30% của 200 kg = 60 kg.
- ✦Cột kép cần chú thích màu cho từng tập dữ liệu, cùng một trục đứng, cùng đơn vị.
Dạng bài
Lập bảng cho biểu đồ quạt tròn
- 1 Tính tổng các số lượng.
- 2 Tính tỉ lệ từng phần: số lượng : tổng, đổi ra %.
- 3 Ghi bảng tỉ lệ rồi vẽ quạt: phần lớn hơn thì quạt rộng hơn, có chú thích.
- 4 Thử lại: các tỉ lệ cộng lại bằng 100% ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho số lớn nhất thay vì chia cho tổng: 60220 ≈ 27% là sai — tỉ lệ trong tổng thể luôn chia cho tổng 400.
Hỏi 400 bạn về số cuốn sách đọc trong tháng: 0 cuốn 60 bạn; 1–2 cuốn 220 bạn; trên 2 cuốn 120 bạn. Lập bảng tỉ lệ để vẽ quạt tròn.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Thu thập dữ liệu
- 1Nhận biết
Lan vào website của Cục Thống kê và ghi lại dân số các tỉnh miền Trung. Đây là cách thu thập dữ liệu
- 2Nhận biết
Bình đứng ở cổng trường lúc tan học và đếm số bạn đội mũ bảo hiểm khi ngồi xe máy. Phương pháp Bình dùng là
- 3Thông hiểu
Muốn biết thời gian ngủ mỗi đêm của học sinh khối 8 cả trường, cách chọn người hỏi hợp lí nhất là
- 4Thông hiểu
Minh hỏi 5 bạn: "Bạn đi bộ từ nhà tới trường mất bao nhiêu phút?" Kết quả: 12; 8; 15; 300; 10. Giá trị không hợp lí là
- 5Vận dụng
Để biết học sinh cả trường thích câu lạc bộ nào nhất, Hà phát phiếu hỏi cho 25 bạn trong câu lạc bộ bóng rổ. Xét các khẳng định:
a)Hà thu thập dữ liệu trực tiếp.
b)Dữ liệu Hà thu được là số liệu.
c)Kết quả đại diện được cho cả trường.
Phân loại dữ liệu
- 1Nhận biết
Dữ liệu nào sau đây là số liệu liên tục?
- 2Nhận biết
Kết quả "Rất thích, Thích, Bình thường, Không thích" thuộc loại
- 3Thông hiểu
Số bàn thắng mỗi đội ghi được trong một giải bóng đá là
- 4Thông hiểu
Thời gian chạy 100 m của các bạn (giây): 14,2; 15,8; 13,9; 16,4 là
- 5Thông hiểu
Câu trả lời cho câu hỏi "Mạng điện thoại bạn đang dùng là gì?" thuộc loại
- 6Vận dụng
An đo chiều cao (cm) của 5 cây đậu cùng gieo một ngày: 12,4; 13,1; 12,8; 130; 12,9. Xét các khẳng định:
a)Dãy dữ liệu này là số liệu liên tục.
b)Giá trị 130 không hợp lí.
c)Nếu ghi chiều cao làm tròn đến cm thì dãy trở thành số liệu rời rạc.
Chọn biểu đồ
- 1Nhận biết
Để biểu diễn sự thay đổi nhiệt độ trong một ngày theo từng giờ, nên dùng
- 2Nhận biết
Để biểu diễn tỉ lệ của các phần trong tổng thể, nên dùng
- 3Thông hiểu
Muốn so sánh số bạn nam và số bạn nữ thích từng môn: bóng đá, cầu lông, bơi. Nên dùng
- 4Thông hiểu
Số học sinh đăng kí giải chạy của ba trường lần lượt là 15; 52; 196. Nên dùng biểu đồ nào?
- 5Vận dụng
Hỏi 50 bạn "Bạn thích những môn nào? (được chọn nhiều môn)": Toán 30, Ngữ văn 25, Tiếng Anh 20. Biểu diễn tỉ lệ bạn chọn mỗi môn bằng
- 6Vận dụng
Bảng tuổi thọ trung bình năm 2020 của năm nước Đông Nam Á. Bạn Tú vẽ biểu đồ đoạn thẳng nối các nước. Nhận xét đúng là
Chuyển bảng ↔ biểu đồ
- 1Thông hiểu Khảo sát 40 bạn, có 14 bạn đi xe đạp tới trường. Tỉ lệ bạn đi xe đạp là %.
- 2Thông hiểu Biểu đồ tranh: mỗi biểu tượng ☺ ứng với 4 bạn. Câu lạc bộ Cờ vua có 5 biểu tượng, vậy có bạn.
- 3Thông hiểu Một cửa hàng bán được 200 kg quả, biểu đồ quạt tròn cho thấy táo chiếm 30%. Cửa hàng bán được kg táo.
- 4Vận dụng
Một cửa hàng bán 500 kg gạo gồm ba loại: gạo tẻ 45%, gạo nếp 20%, còn lại là gạo thơm. Số gạo thơm bán được là
- 5Thông hiểu Lớp 8B: nam mặc cỡ L 9 bạn, M 7 bạn, S 4 bạn; nữ mặc cỡ L 3 bạn, M 11 bạn, S 6 bạn. Cả lớp có bạn mặc cỡ M.
- 6Vận dụng Với lớp 8B ở câu trên, trong số các bạn nữ, tỉ lệ bạn mặc cỡ M là %.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa và cuối học kì I thường có câu trắc nghiệm phân loại dữ liệu (rời rạc hay liên tục), chọn cách thu thập và chọn biểu đồ cho một mục đích.
- •Câu tự luận hay cho một bảng số liệu, yêu cầu chọn và vẽ biểu đồ (cột, cột kép, quạt tròn) có giải thích vì sao chọn — nhớ ghi chú thích và tính tỉ lệ % trước khi vẽ quạt.
- •Đây là nền cho bảng tần số, tần số tương đối và biểu đồ ở lớp 9; đọc và lập bảng từ biểu đồ là kỹ năng dùng lại suốt phần thống kê lớp 9.
17. Phân tích số liệu thống kê dựa vào biểu đồ