Phân tích số liệu thống kê dựa vào biểu đồ
Đọc đúng và phân tích số liệu từ biểu đồ, nhận ra biểu đồ gây hiểu lầm (gốc trục khác 0, trục ngang chia không đều) và dữ liệu không hợp lí.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 20
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đọc trục trước, kết luận sau: gốc trục đứng có phải 0 không, đơn vị là gì, các mốc trục ngang có cách đều không.
- 2Biểu đồ cột có gốc trục đứng khác 0 thì tỉ lệ chiều cao các cột không bằng tỉ lệ số liệu: 76% và 78% vẽ từ gốc 74 trông như gấp đôi.
- 3Biểu đồ đoạn thẳng có các mốc thời gian không đều nhau thì không dựa vào độ dốc để nói tăng nhanh hay chậm.
- 4Mức tăng = sau − trước; tỉ lệ tăng = mức tăng : giá trị ban đầu. Từ 120 lên 150: tăng 30, tức 30120 = 25%.
- 5Từ quạt tròn ra số lượng: tổng × tỉ lệ. Quạt tròn mà các phần không cộng đủ 100% là không hợp lí.
- 6⚠️ Biểu đồ cho biết cái gì đã xảy ra, không cho biết vì sao — câu bắt đầu bằng "vì" cần thêm dữ liệu khác.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo núm đỏ bên trái trục đứng lên xuống để đổi gốc trục: cột cao nhất trông gấp mấy lần cột thấp nhất trong khi số liệu không đổi. Chuyển sang biểu đồ đoạn thẳng, bật "chia trục ngang đúng theo năm" và chạm từng đoạn để thấy tốc độ tăng thật.
Tỉ lệ học sinh khá, giỏi (%)
✓ Gốc 0: hình nói đúng tỉ lệ
Trên hình, cột Năm học 2 cao gấp 1 lần cột Năm học 1. Số liệu: 78 : 76 ≈ 1,03 lần (chỉ hơn 2,6%).
Gốc khác 0 vẫn giữ đúng thứ tự cao – thấp; chỉ tỉ lệ chiều cao là sai. ✋ Kéo núm đỏ ⇕ bên trái trục.
Gốc trục đứng là 0: cột 78 chỉ nhỉnh hơn cột 76.
1 📏 Gốc trục đứng khác 0
Cần nhớ
- ✦Gốc trục đứng là 0: tỉ lệ chiều cao hai cột = tỉ lệ hai số liệu. Cột 40 cao gấp đôi cột 20 và 40 đúng là gấp đôi 20.
- ✦Gốc trục đứng là a ≠ 0: chiều cao cột chỉ biểu diễn phần vượt a. Gốc 90, cột 96 và 92 vẽ cao 6 và 2 ⇒ trông gấp 3, thật ra 96 : 92 ≈ 1,04.
- ✦Dù gốc khác 0, cột cao hơn vẫn là số lớn hơn, hai cột bằng nhau vẫn là hai số bằng nhau — chỉ tỉ lệ là sai.
Dạng bài
Kiểm một biểu đồ cột có gây hiểu lầm không
- 1 Nhìn số nhỏ nhất trên trục đứng: có phải 0 không?
- 2 Nếu là a ≠ 0, tính chiều cao vẽ = số liệu − a cho các cột cần so.
- 3 So tỉ lệ chiều cao vẽ với tỉ lệ số liệu thật. Lệch nhau ⇒ biểu đồ dễ gây hiểu lầm.
- 4 Thử lại: vẽ lại trong đầu với gốc 0, tỉ lệ hai cột phải bằng tỉ lệ hai số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy chiều cao vẽ làm số liệu: gốc 950, cột Bánh mì cao 8 vạch không có nghĩa là "8 lượt bình chọn" — số liệu vẫn là 958.
Biểu đồ "Món ăn được bình chọn": Phở 964, Nem 982, Bánh mì 958 lượt, trục đứng bắt đầu từ 950. Cột Nem trông cao gấp mấy lần cột Bánh mì? Thật ra gấp bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 📈 Trục ngang chia không đều, thang chia khác nhau
Cần nhớ
- ✦Biểu đồ đoạn thẳng vẽ các mốc cách đều trên hình nhưng thời gian không đều (2014, 2015, 2016, 2020) thì đoạn cuối dốc hơn hẳn dù mỗi năm tăng như cũ.
- ✦Khi đó không dùng độ dốc để kết luận tăng nhanh hay chậm; phải tính mức tăng trung bình mỗi năm = mức tăng : số năm.
- ✦Cùng một dãy số, trục đứng chia thưa (0–40) hay dày (30–38) làm đường gấp khúc thoải hay dốc khác nhau — dữ liệu không đổi.
Dạng bài
So tốc độ tăng khi mốc thời gian không đều
- 1 Ghi các mốc thời gian và giá trị tương ứng ra bảng.
- 2 Tính mức tăng của mỗi giai đoạn và số năm (tháng) của giai đoạn đó.
- 3 Chia: mức tăng : số năm = tăng trung bình mỗi năm; so các số này, không so độ dốc trên hình.
- 4 Thử lại: cộng các mức tăng phải bằng giá trị cuối − giá trị đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy ba đoạn dốc như nhau rồi kết luận "tăng đều": thời gian ba giai đoạn là 3, 8, 6 tháng nên tốc độ khác hẳn nhau.
Số người thất nghiệp (nghìn người) của một thành phố: tháng 1 năm thứ nhất 7; tháng 4 cùng năm 9; tháng 12 cùng năm 11; tháng 6 năm sau 13. Biểu đồ vẽ bốn mốc cách đều. Giai đoạn nào tăng nhanh nhất?
Hướng dẫn giải
3 🔎 Đọc và phân tích số liệu
Cần nhớ
- ✦Lập bảng từ biểu đồ trước, rồi mới nhận xét: lớn nhất, nhỏ nhất, xu thế tăng / giảm, chỗ đổi chiều.
- ✦Mức tăng và tỉ lệ tăng có thể xếp hạng khác nhau: 200 → 240 tăng 40 (20%), 50 → 70 tăng 20 (40%).
- ✦Quạt tròn + tổng ⇒ số lượng từng phần: dân số 8 000 người, nhóm 0–14 tuổi 22,5% ⇒ 8 000 × 0,225 = 1 800 người.
- ✦Hai đường trên cùng một biểu đồ: so được ngay đường nào nằm trên, chỗ hai đường cắt nhau là lúc hai đại lượng gần bằng nhau. Có thể kết hợp nhiều biểu đồ (hai quạt tròn hai năm) để thấy thay đổi.
Dạng bài
Phân tích một biểu đồ theo thời gian
- 1 Lập bảng: mốc thời gian | giá trị.
- 2 Tìm lớn nhất, nhỏ nhất và xu thế chung (tăng, giảm, tăng rồi giảm).
- 3 Tính mức tăng, tỉ lệ tăng cho giai đoạn đề hỏi (chia cho giá trị ban đầu).
- 4 Thử lại: tỉ lệ tăng × giá trị ban đầu phải ra đúng mức tăng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho giá trị sau: 30150 = 20% là sai — tỉ lệ tăng luôn so với giá trị ban đầu 120, đúng là 25%.
Số khách của một quán qua 4 tháng: 120; 150; 140; 196. Nhận xét xu thế, tính tỉ lệ tăng từ tháng 1 sang tháng 2 và từ tháng 3 sang tháng 4.
Hướng dẫn giải
4 🧐 Dữ liệu và kết luận có hợp lí không
Cần nhớ
- ✦Quạt tròn: các phần phải cộng đúng 100%. Ghi 35%, 40%, 30% (tổng 105%) là không hợp lí.
- ✦Câu hỏi chọn được nhiều đáp án: 200 bạn chọn tổng cộng 356 lựa chọn ⇒ tỉ lệ cộng lại hơn 100% ⇒ dùng biểu đồ cột, không dùng quạt tròn.
- ✦Số liệu lạc hẳn khỏi nhóm (cân nặng 4,9 kg giữa các bạn 45–52 kg) là không hợp lí, phải soát lại.
- ✦Kết luận chỉ nói cái đọc được (giá trị, tăng giảm, so sánh). "Kì 3 giảm vì học ít đi" là vượt quá dữ liệu.
Số người đến thư viện tăng dần qua 4 tháng; tháng 4 đông nhất; tháng 4 gấp đôi tháng 1.
Thư viện đông hơn vì có sách mới; tháng 5 chắc chắn còn đông hơn nữa.
Dạng bài
Soát một biểu đồ quạt tròn
- 1 Cộng các tỉ lệ ghi trên quạt.
- 2 Đọc lại câu hỏi khảo sát: mỗi người chọn một hay nhiều đáp án?
- 3 Tổng ≠ 100% hoặc chọn nhiều đáp án ⇒ quạt tròn không phù hợp, chuyển sang biểu đồ cột tỉ lệ.
- 4 Thử lại: với biểu đồ cột, mỗi cột là số chọn : số người được hỏi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy từng tỉ lệ tính đúng rồi cho là biểu đồ đúng: lỗi nằm ở loại biểu đồ, không nằm ở phép chia.
Hỏi 200 bạn "Bạn lo điều gì? (chọn nhiều)": 96 chọn A, 136 chọn B, 124 chọn C. Hùng vẽ quạt tròn ghi 48%, 68%, 62%. Nhận xét.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Gốc trục đứng
- 1Nhận biết
Biểu đồ cột có gốc trục đứng là 0, cột A cao gấp 3 lần cột B. Khi đó
- 2Thông hiểu
Biểu đồ cột có trục đứng bắt đầu từ 90, hai cột biểu diễn 92 và 96. Trên hình, cột 96 trông cao gấp mấy lần cột 92?
- 3Thông hiểu
Một biểu đồ cột có gốc trục đứng là 50. Xét các khẳng định:
a)Cột cao hơn biểu diễn số liệu lớn hơn.
b)Hai cột cao bằng nhau biểu diễn hai số liệu bằng nhau.
c)Tỉ lệ chiều cao hai cột bằng tỉ lệ hai số liệu.
- 4Vận dụng Biểu đồ "Tiền bán phế liệu" có trục đứng bắt đầu từ 200 (nghìn đồng). Cột của Hà cao gấp đôi cột của Lan, Lan được 260 nghìn đồng. Hà được nghìn đồng.
- 5Vận dụng
Một quảng cáo vẽ biểu đồ cột: ứng dụng X có 47 triệu lượt tải, ứng dụng Y có 45 triệu lượt tải, trục đứng bắt đầu từ 44. Nhận xét đúng là
Trục ngang, thang chia
- 1Nhận biết
Trong biểu đồ đoạn thẳng, các mốc thời gian trên trục ngang cách nhau không đều nhưng lại vẽ cách đều nhau. Khi đó
- 2Thông hiểu
Một đại lượng: năm 2016 là 20, năm 2018 là 24, năm 2019 là 26. Biểu đồ vẽ ba mốc cách đều nên đoạn 2016 → 2018 trông dốc hơn đoạn 2018 → 2019. Thật ra, trung bình mỗi năm của giai đoạn 2016 → 2018 tăng
- 3Thông hiểu
Cùng dãy doanh thu 30; 33; 34; 35; 38 (tỉ đồng), biểu đồ a) chia trục đứng từ 30 đến 38, biểu đồ b) chia từ 0 đến 40. Đường ở a) dốc hơn hẳn vì
- 4Vận dụng
Số thành viên một câu lạc bộ ghi ở các tháng 1, 2, 3, 6, 12 lần lượt là 10; 12; 14; 20; 26, vẽ năm mốc cách đều trên trục ngang. Xét các khẳng định:
a)Từ tháng 3 đến tháng 6 câu lạc bộ có thêm 6 thành viên.
b)Trung bình mỗi tháng, giai đoạn tháng 3 → 6 tăng nhanh hơn giai đoạn tháng 1 → 2.
c)Giai đoạn tháng 6 → 12 trung bình mỗi tháng chỉ tăng 1 thành viên.
Đọc và tính từ biểu đồ
- 1Nhận biết
Biểu đồ đoạn thẳng số khách của một quán qua 4 tháng: 120; 150; 140; 190. Tháng có nhiều khách nhất là
- 2Thông hiểu Với quán ở câu trên, từ tháng 3 sang tháng 4 số khách tăng người.
- 3Thông hiểu Cũng quán đó, tỉ lệ tăng số khách từ tháng 1 sang tháng 2 là %.
- 4Thông hiểu Một xã có 8 000 người. Biểu đồ quạt tròn cho thấy nhóm 0–14 tuổi chiếm 22,5%. Nhóm này có người.
- 5Thông hiểu
Số giờ tự học mỗi tuần của hai lớp qua 4 tuần — 8A: 6; 7; 9; 10 và 8B: 8; 8; 7; 6 — vẽ trên cùng một biểu đồ đoạn thẳng. Nhận xét đúng về xu thế là
- 6Vận dụng
Doanh thu cửa hàng A tăng từ 200 lên 240 triệu đồng; cửa hàng B tăng từ 50 lên 70 triệu đồng. Kết luận đúng là
- 7Vận dụng Chi tiêu tháng của một gia đình là 15 triệu đồng; biểu đồ quạt tròn cho thấy ăn uống chiếm 40%, học tập chiếm 18%. Tiền học tập ít hơn tiền ăn uống triệu đồng.
Hợp lí hay không
- 1Nhận biết
Trong một biểu đồ hình quạt tròn, tổng tỉ lệ của các phần bằng
- 2Thông hiểu
Một biểu đồ quạt tròn ghi ba phần 35%, 40%, 30%. Nhận xét đúng là
- 3Thông hiểu
Hỏi 100 bạn (được chọn nhiều đáp án): 55 bạn chọn A, 48 chọn B, 30 chọn C. Để biểu diễn tỉ lệ bạn chọn mỗi đáp án nên dùng
- 4Vận dụng
Biểu đồ cho thấy số người đến thư viện tăng đều qua 4 tháng. Kết luận nào không rút ra được chỉ từ biểu đồ này?
- 5Vận dụng
Bảng cân nặng (kg) của 5 bạn lớp 8: 45; 52; 48; 4,9; 50. Xét các khẳng định:
a)Giá trị 4,9 không hợp lí.
b)Đây là số liệu liên tục.
c)Nên dùng biểu đồ đoạn thẳng để biểu diễn cân nặng 5 bạn.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kì I hay có câu cho hai biểu đồ cùng dữ liệu (gốc trục khác nhau, trục ngang chia không đều) và hỏi vì sao chúng trông khác nhau, biểu đồ nào dễ gây hiểu lầm.
- •Câu tự luận thường cho một biểu đồ cột kép, đoạn thẳng hoặc quạt tròn, yêu cầu lập bảng, nhận xét xu thế và tính số lượng từ tỉ lệ % — trình bày đủ phép tính, đừng chỉ nhìn hình đoán số.
- •Đây là nền cho phần thống kê lớp 9 (tần số tương đối, biểu đồ tần số) — đọc đúng trục, đúng thang là bước đầu của mọi câu hỏi về biểu đồ.
18. Phân thức đại số và tính chất cơ bản