Phân thức đại số và tính chất cơ bản
Viết đúng điều kiện xác định, tính giá trị, rút gọn và quy đồng mẫu thức các phân thức đại số bằng tính chất cơ bản.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 21, Bài 22
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phân thức AB: A, B là đa thức, B khác đa thức 0; A là tử thức, B là mẫu thức. Mọi đa thức là phân thức có mẫu 1.
- 2AB = CD khi A · D = B · C (nhân chéo). Ví dụ x + 1x² − 1 = 1x − 1 vì (x + 1)(x − 1) = (x² − 1) · 1.
- 3Điều kiện xác định: mẫu khác 0. x − 3x + 2 có ĐKXĐ x ≠ −2; tìm ĐKXĐ theo mẫu ban đầu, trước khi rút gọn.
- 4Tính chất cơ bản: nhân (hoặc chia) cả tử và mẫu với cùng một đa thức khác 0 (nhân tử chung). Đổi dấu: AB = −A−B.
- 5Rút gọn: phân tích tử, mẫu thành nhân tử rồi chia cho nhân tử chung. Quy đồng: phân tích mẫu → MTC → nhân tử phụ = MTC : mẫu.
- 6⚠️ Chỉ gạch nhân tử, không gạch số hạng: x + 2x + 3 ≠ 23. Thử lại bằng cách thay một số vào hai vế.
👀 Nhìn là hiểu
Chọn một phân thức rồi kéo điểm x trên trục: hai ô tính giá trị phân thức gốc và phân thức đã rút gọn luôn bằng nhau, trừ chỗ mẫu ban đầu bằng 0 (lỗ trên đồ thị). Nút "Gạch số hạng (sai)" cho thấy hai giá trị lệch nhau ngay.
P = x² − 4x − 2 = (x − 2)(x + 2)x − 2 = x + 2
ĐKXĐ (theo mẫu ban đầu): x ≠ 2
x = 3
Phân thức gốc P
51 = 5
Sau rút gọn Q
5
✓ P = Q = 5
Rút gọn đúng ⇒ hai phân thức bằng nhau tại mọi x thoả ĐKXĐ (x ≠ 2). Đây cũng là cách thử lại một phép rút gọn.
P(3) = 5/1 = 5 và Q(3) = 3 + 2 = 5: bằng nhau.
1 ➗ Phân thức đại số, hai phân thức bằng nhau
Cần nhớ
- ✦Phân thức có dạng AB với A, B là đa thức, B khác đa thức 0. Ví dụ 2x − 13x + 1, x² − x + 12x + 1.
- ✦Mọi đa thức là phân thức có mẫu bằng 1: x² − 3 = x² − 31. Số 0 và số 1 cũng là phân thức. Còn y + z0 không phải phân thức.
- ✦Mẫu phải là đa thức: 3 − 2x3 + 1x không phải phân thức vì 3 + 1/x không là đa thức.
- ✦Hai phân thức bằng nhau: AB = CD nếu A · D = B · C. Giống quy tắc hai phân số bằng nhau ở lớp 6.
Dạng bài
Kiểm hai phân thức có bằng nhau không
- 1 Viết hai tích chéo: A · D và B · C.
- 2 Khai triển (hoặc dùng hằng đẳng thức) cho gọn từng tích.
- 3 Hai tích là cùng một đa thức ⇒ bằng nhau; khác ⇒ không bằng nhau.
- 4 Thử lại: thay một số (làm mẫu khác 0) vào hai phân thức, phải ra cùng giá trị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: x + 2x + 3 và 23: tích chéo 3(x + 2) = 3x + 6 còn 2(x + 3) = 2x + 6 — khác nhau, nên hai phân thức không bằng nhau (thử x = 1: 34 ≠ 23).
Giải thích vì sao x + 2x² − 4 = 1x − 2.
Hướng dẫn giải
2 🚧 Điều kiện xác định và giá trị của phân thức
Cần nhớ
- ✦ĐKXĐ của AB là điều kiện để mẫu B khác 0. x − 3x + 2: x + 2 ≠ 0 hay x ≠ −2.
- ✦Mẫu là tích thì mỗi nhân tử khác 0: 3x² − 9 = 3(x − 3)(x + 3) có ĐKXĐ x ≠ 3 và x ≠ −3.
- ✦Mẫu không bao giờ bằng 0 thì xác định với mọi x: x² + 1 ≥ 1 nên xx² + 1 xác định với mọi x.
- ✦Giá trị phân thức: thay số thoả ĐKXĐ vào rồi tính. Nếu rút gọn được thì rút gọn trước rồi thay cho nhẹ.
Dạng bài
Viết ĐKXĐ rồi tính giá trị
- 1 Phân tích mẫu thành nhân tử.
- 2 Cho từng nhân tử khác 0 ⇒ ghi ĐKXĐ (đủ mọi giá trị phải loại).
- 3 Giá trị x đề cho thoả ĐKXĐ thì thay vào tính; không thoả thì kết luận "không xác định".
- 4 Thử lại: mẫu tại x đã thay phải khác 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi ĐKXĐ của x + 1x(x − 2) là "x ≠ 2" là thiếu: nhân tử x cũng phải khác 0, đủ là x ≠ 0 và x ≠ 2.
Viết ĐKXĐ của x² − 1x² − 2x rồi tính giá trị tại x = 3 và tại x = 2.
Hướng dẫn giải
3 ✂️ Tính chất cơ bản, đổi dấu, rút gọn
Cần nhớ
- ✦AB = A · MB · M với M là đa thức khác 0. Ví dụ x + yx − y = 2x(x + y)2x(x − y).
- ✦AB = A : NB : N với N là nhân tử chung. Ví dụ 2x + 2x² − 1 = 2(x + 1)(x − 1)(x + 1) = 2x − 1.
- ✦Đổi dấu cả tử và mẫu thì phân thức không đổi: −x1 − x = xx − 1. Đổi dấu đa thức là đổi dấu mọi hạng tử.
- ✦Rút gọn: phân tích tử và mẫu thành nhân tử (đặt nhân tử chung, hằng đẳng thức) rồi chia cho nhân tử chung.
Dạng bài
Rút gọn một phân thức
- 1 Phân tích tử thành nhân tử.
- 2 Phân tích mẫu thành nhân tử (cần thì đổi dấu để lộ nhân tử giống tử).
- 3 Chia cả tử và mẫu cho nhân tử chung.
- 4 Thử lại: thay một số thoả ĐKXĐ vào phân thức gốc và phân thức mới, phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gạch số hạng: x² + 5x² + 7 = 57 là sai — x² ở đây cộng chứ không nhân. Thử x = 1: 68 = 0,75 còn 57 ≈ 0,71.
Rút gọn 2x² + 4xx² − 4.
Hướng dẫn giải
4 🤝 Quy đồng mẫu thức
Cần nhớ
- ✦Phân tích các mẫu thành nhân tử trước. MTC: phần số là BCNN các hệ số; mỗi luỹ thừa lấy số mũ cao nhất.
- ✦Ví dụ 14xy² và 56x²y: BCNN(4; 6) = 12, lấy x², y² ⇒ MTC = 12x²y².
- ✦Nhân tử phụ = MTC : mẫu. Nhân cả tử và mẫu với nhân tử phụ: 14xy² = 3x12x²y².
- ✦Mẫu đối nhau (x − 2 và 2 − x) thì đổi dấu một phân thức trước, MTC chỉ là x − 2.
Dạng bài
Quy đồng mẫu hai phân thức
- 1 Phân tích các mẫu thành nhân tử.
- 2 Chọn MTC: lấy đủ các nhân tử, mỗi nhân tử với số mũ cao nhất.
- 3 Tìm nhân tử phụ của từng mẫu (MTC : mẫu), nhân cả tử và mẫu với nó.
- 4 Thử lại: rút gọn từng phân thức mới phải ra lại phân thức đã cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy MTC là tích hai mẫu x(x − 3)(x − 3)(x + 3): vẫn là mẫu chung nhưng thừa một nhân tử x − 3, cuối bài lại phải rút gọn — đề hỏi MTC thì chọn cái gọn nhất x(x − 3)(x + 3).
Quy đồng mẫu thức 1x² − 3x và 2x² − 9.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Phân thức, hai phân thức bằng nhau
- 1Nhận biết
Cách viết nào không cho một phân thức?
- 2Nhận biết
Mẫu thức của phân thức 3x − 1x² + 2 là
- 3Thông hiểu
Cặp phân thức nào bằng nhau?
- 4Thông hiểu
Dùng nhân chéo, xét các khẳng định:
a)3x6 = x2
b)x − 11 − x = 1
c)x + 1x² − 1 = 1x − 1
- 5Vận dụng Đa thức A thoả 5 − x3 − x = Ax − 3 là A = .
ĐKXĐ và giá trị
- 1Nhận biết
Điều kiện xác định của x + 4x − 5 là
- 2Thông hiểu
Điều kiện xác định của 2xx² − 16 là
- 3Thông hiểu
Phân thức nào xác định với mọi giá trị của x?
- 4Thông hiểu Giá trị của x² − 1x + 3 tại x = 5 là .
- 5Thông hiểu Giá trị của 2x + 1x − 1 tại x = −2 là .
- 6Thông hiểu Ô tô đi 150 km với vận tốc x (km/h) thì mất 150x giờ. Khi x = 60, thời gian là giờ.
- 7Vận dụng
Cho P = x² + x − 2x + 2. Giá trị của P tại x = −2 là
- 8Vận dụng Chi phí để loại bỏ x% chất thải của một nhà máy là 2x100 − x (tỉ đồng). Muốn loại bỏ 80% thì cần tỉ đồng.
Rút gọn, đổi dấu
- 1Nhận biết
6x²9x rút gọn thành
- 2Thông hiểu
x² − 43x + 6 rút gọn thành
- 3Thông hiểu
Phép rút gọn nào sai?
- 4Thông hiểu
−x2 − x bằng phân thức nào?
- 5Vận dụng
x² − 2x + 1x² − 1 rút gọn thành
- 6Vận dụng Cho P = x² + 3xx² − 9. Rút gọn rồi tính: giá trị của P tại x = 1 là .
Quy đồng mẫu thức
- 1Nhận biết
Mẫu thức chung gọn nhất của 12x và 35x² là
- 2Thông hiểu
Mẫu thức chung gọn nhất của 1x − 3 và 2x² − 9 là
- 3Thông hiểu
Quy đồng 2x + 1 với MTC là (x + 1)(x − 1). Nhân tử phụ của mẫu x + 1 là
- 4Vận dụng
Mẫu thức chung gọn nhất của 1x² − 2x và 3x² − 4 là
- 5Vận dụng
Quy đồng 5x − 2 và x2 − x. Cách làm gọn nhất là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa học kì II thường có câu trắc nghiệm viết ĐKXĐ, chọn phân thức bằng nhau, rút gọn nhanh; tự luận hay ra bài "cho P: viết ĐKXĐ, rút gọn P, tính P tại x = …".
- •Câu tính giá trị hay có bẫy: x đề cho không thoả ĐKXĐ (làm mẫu ban đầu bằng 0) — phải kết luận "không xác định" dù biểu thức rút gọn vẫn tính được.
- •Đây là nền trực tiếp cho câu rút gọn biểu thức chứa căn ở lớp 9 và đề thi vào 10: vẫn là ĐKXĐ → phân tích nhân tử → quy đồng → rút gọn → tính giá trị.
19. Phép cộng và phép trừ phân thức đại số