Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 10 · Học kỳ 2

Hôm nay và ngày mai — văn bản thông tin

Nhận ra đặc điểm của văn bản giải thích một hiện tượng tự nhiên và văn bản giới thiệu một bộ phim, phân biệt thông tin khách quan với ý kiến chủ quan, nhận biết các kiểu câu theo mục đích nói, câu phủ định – khẳng định, và viết được bài thuyết minh giải thích hiện tượng tự nhiên, văn bản kiến nghị.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản thông tin đưa đến thông tin xác thực, khách quan. Người viết có thể nêu ý kiến chủ quan (đánh giá), nhưng phải tách bạch với phần thông tin để người đọc không hiểu sai.
  • 2Văn bản giải thích một hiện tượng tự nhiên: tả biểu hiện → giải thích nguyên nhân bằng căn cứ khoa học → nêu tác động tới đời sống. Hay triển khai theo quan hệ nhân quả.
  • 3Văn bản giới thiệu một bộ phim: thông tin về nhà sản xuất, năm phát hành, người làm phim, nội dung, giá trị nổi bật; kết hợp đánh giá và phương tiện phi ngôn ngữ (ảnh, cảnh phim).
  • 4Hai văn bản thông tin trong bài cùng chủ đề với một văn bản nghị luận (diễn từ của Xi-át-tơn): đều bàn cách con người sống cùng thiên nhiên.
  • 5Tiếng Việt: câu hỏi, câu khiến, câu cảm, câu kể — nhận ra nhờ từ ngữ, dấu câu và ngữ cảnh; một kiểu câu có thể mượn hình thức của kiểu khác. Câu phủ định (miêu tả / bác bỏ) có *không, chẳng, chưa, không phải…*; câu không có chúng là câu khẳng định.
  • 6Viết: thuyết minh = hiện tượng → biểu hiện → giải thích → tác động; kiến nghị = người viết → vấn đề → biểu hiện, tác động → giải pháp → mong được giải quyết.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ

Lê Anh Tuấn · Bài đăng trên tạp chí Kinh tế Sài Gòn Online (tháng 2-2022) của một chuyên gia nghiên cứu môi trường, biến đổi khí hậu. Văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên, có sa-pô và ảnh do tác giả chụp.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nhắc tới lũ, bạn nghĩ ngay tới điều gì: nhà ngập, mất mùa… hay còn điều gì khác? Thử đoán vì sao có người lại "mong" lũ về.

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Sa-pô và đoạn đầu

    Người nông dân miền Tây gọi mùa lũ bằng tên gì? Tác giả muốn thay cách nghĩ nào bằng cách nghĩ nào?

  2. 📍 Các đoạn giải thích sự hình thành đồng bằng

    Theo tác giả, dòng nước đã tạo nên đồng bằng như thế nào?

  3. 📍 Đoạn về đồng bằng sông Cửu Long và đoạn có số liệu sản lượng

    Đồng bằng sông Cửu Long thiếu gì, nhưng bù lại giàu gì? Những con số nào cho thấy vùng đất trù phú?

  4. 📍 Đoạn về lời các lão nông và đoạn "ba kết nối"

    Vì sao năm lũ lớn lại được mong đợi? Lũ tạo nên những kết nối nào?

  5. 📍 Đoạn về những hòn đá tròn và đoạn gần cuối

    Những hòn đá tròn người dân đào được có nguồn gốc thế nào? Gần đây lũ ở đồng bằng có gì thay đổi?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu, rồi kéo từng mắt xích vào chuỗi nguyên nhân → diễn biến → tác động → giải pháp của ba hiện tượng (sạt lở bờ sông, xâm nhập mặn, sương mù); thẻ sai khoa học bỏ thùng 🗑️, bấm "Kiểm tra" để soát.

❓ Vì sao bờ sông bị sạt lở?

(Các mắt xích do Học liệu STEAM viết để luyện đọc văn bản giải thích hiện tượng tự nhiên)

Thẻ mẫu

Cát dưới lòng sông bị hút lên quá nhiều.

Bờ sông sạt lở. Bắt đầu từ đâu?

1 🌏 Văn bản thông tin: giải thích hiện tượng, giới thiệu bộ phim

Cần nhớ

  • ✦Mục đích chính của văn bản thông tin là cung cấp thông tin đúng sự thật. Muốn vậy người viết phải tra cứu tài liệu, quan sát tận nơi, ghi chép cẩn thận.
  • ✦Thông tin khách quan kiểm chứng được (con số, tên người, năm, địa điểm). Ý kiến chủ quan là đánh giá của người viết (*đẹp choáng ngợp*, *đáng lo*). Có thể có cả hai, nhưng đừng để ý kiến làm méo thông tin.
  • ✦Giải thích một hiện tượng tự nhiên: tả biểu hiện điển hình → nêu nguyên nhân bằng căn cứ khoa học (có thể dẫn ý chuyên gia) → nói tác động tốt / xấu tới con người.
  • ✦Giới thiệu một bộ phim: nhà sản xuất, năm phát hành, người làm phim, nội dung, giá trị nổi bật; ảnh, cảnh phim đi kèm; lời giới thiệu hấp dẫn để người đọc muốn xem.

Hai văn bản thông tin trong bài

Miền châu thổ sông Cửu Long… (Lê Anh Tuấn)Choáng ngợp và đau đớn… (Lâm Lê)
Kiểu văn bảnGiải thích một hiện tượng tự nhiên (lũ)Giới thiệu một bộ phim tài liệu
Cách triển khaiTheo quan hệ nhân quả: lũ → bồi đắp đồng bằng → trù phúTheo hai đề mục: cảnh báo → vẫn còn hi vọng
Thông tin khách quanThời gian trầm tích, sản lượng lúa, cá tômSố tập, người dẫn chuyện, % rừng bị phá, năm cấm săn cá voi
Ý kiến chủ quanCần "chào đón" lũ"Choáng ngợp", "đau lòng"; trân trọng đoàn làm phim
Phi ngôn ngữẢnh đồng lũ của tác giảẢnh trong phim

Dạng bài

Chỉ ra cách giải thích một hiện tượng tự nhiên trong văn bản

  1. 1 Gọi tên hiện tượng và tìm đoạn tả biểu hiện của nó.
  2. 2 Tìm nguyên nhân / cơ chế: từ nối (do, vì, nên, khiến, dẫn đến…), thuật ngữ, ý kiến chuyên gia.
  3. 3 Nối thành chuỗi nhân quả, chỉ ra căn cứ khiến lời giải thích đáng tin (quy luật, số liệu, quan sát).
  4. 4 Nêu tác động của hiện tượng tới đời sống và tác dụng của cách giải thích với mục đích văn bản.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ chép lại số liệu ("7–8 triệu tấn lúa") mà không nói con số ấy chứng minh điều gì. Mỗi số liệu phải gắn với ý nó làm rõ.

🌊
Làm mẫu

Chỉ ra cách tác giả Lê Anh Tuấn giải thích sự hình thành đồng bằng trong văn bản "Miền châu thổ sông Cửu Long…".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ❓ Các kiểu câu phân loại theo mục đích nói

Cần nhớ

  • ✦Câu hỏi (nghi vấn): dùng để hỏi; hay có *ai, gì, nào, sao, tại sao, đâu, bao giờ, bao nhiêu, à, ư, hả, (có)… không, (đã)… chưa, hay*; viết thì cuối câu có dấu chấm hỏi.
  • ✦Câu khiến (cầu khiến): ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, khuyên bảo; hay có *hãy, đừng, chớ, đi, thôi, nào*; cuối câu dấu chấm than hoặc dấu chấm.
  • ✦Câu cảm (cảm thán): bộc lộ cảm xúc; hay có *ôi, than ôi, trời ơi, thay, biết bao, quá*; cuối câu thường có dấu chấm than.
  • ✦Câu kể (trần thuật): kể, nhận định, thông báo, miêu tả — kiểu câu phổ biến nhất, cũng là kiểu chính của văn bản thông tin.
  • ✦Nhận ra kiểu câu nhờ ba căn cứ: từ ngữ đặc thù, dấu kết thúc câu, nội dung + ngữ cảnh. Một kiểu câu có thể mượn hình thức của kiểu khác: câu có dấu hỏi mà mục đích là đề nghị.

Ví dụ tự soạn

CâuHình thứcMục đích
Vì sao mùa khô nước mặn lại vào sâu?Có *vì sao*, dấu chấm hỏiHỏi → câu hỏi
Hãy tắt vòi nước khi đánh răng.Có *hãy*Đề nghị → câu khiến
Ôi, cánh đồng sau lũ xanh quá!Có *ôi, quá*, dấu chấm thanBộc lộ cảm xúc → câu cảm
Phù sa làm đất ruộng màu mỡ hơn.Dấu chấm, không có từ đặc thùThông báo → câu kể
Bạn đóng giúp mình cửa sổ được không?Hình thức câu hỏiNhờ, đề nghị → mục đích khiến
Ai mà ngờ dòng sông hiền thế lại có ngày dữ dội như vậy?Hình thức câu hỏiBộc lộ ngạc nhiên → mục đích cảm
📐 Nhìn hình thức

"Cậu có định đi ngủ không đấy?" — có *có… không*, dấu chấm hỏi ⇒ hình thức câu hỏi.

🎯 Nhìn mục đích

Mẹ nói lúc 11 giờ đêm, con vẫn chơi điện thoại ⇒ mẹ không hỏi mà giục đi ngủ: mục đích cầu khiến.

3 🚫 Câu phủ định và câu khẳng định

Cần nhớ

  • ✦Câu phủ định có từ ngữ phủ định: *không, chẳng, chả, chưa, không phải (là), chẳng phải (là), đâu có phải (là), đâu (có)…*
  • ✦Phủ định miêu tả: thông báo, xác nhận không có sự vật, sự việc, tính chất nào đó (*Năm nay lũ không về.*).
  • ✦Phủ định bác bỏ: phản bác một ý kiến, nhận định của người khác (*Lũ đâu phải chỉ mang tai hoạ.*).
  • ✦Câu khẳng định không có phương tiện phủ định, xác nhận có sự vật, sự việc.
  • ✦Hai từ phủ định đi liền (*không phải không, chẳng phải không*) lại thành khẳng định, thường nhấn mạnh hơn: *Không phải không có lí khi người dân mong lũ.*

Ví dụ tự soạn

CâuLoạiVì sao
Mấy năm nay cánh đồng chưa có lũ lớn.Phủ định miêu tảCó *chưa*, thông báo không có sự việc
– Lũ chỉ toàn gây hại thôi. – Đâu có! Lũ còn mang phù sa về.Phủ định bác bỏ*Đâu có* phản bác ý người nói trước
Rừng ngập mặn giữ đất, chắn sóng.Khẳng địnhKhông có từ phủ định, xác nhận sự việc
Chẳng ai là không thích nhìn cầu vồng.Khẳng địnhHai phủ định *chẳng… không* ⇒ ai cũng thích
📋 Phủ định miêu tả

"Hôm nay trời không có sương mù." — chỉ báo tin, không cãi lại ai.

🗣️ Phủ định bác bỏ

"Sương mù không phải là khói đâu!" — nói để bác lại một người vừa bảo sương mù là khói.

4 ✍️ Viết: thuyết minh giải thích hiện tượng tự nhiên, văn bản kiến nghị

Dạng bài

Viết bài thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên

  1. 1 Chọn hiện tượng mình đã gặp hoặc tìm được tài liệu đáng tin (thiên văn, thuỷ văn, cảnh quan, khí hậu, sinh vật…).
  2. 2 Tìm ý theo ba nhóm: biểu hiện (là gì, ở đâu, khi nào, có gì lạ) · nguyên nhân (chuyên gia giải thích ra sao, con người có góp phần không) · tác động và thái độ, hành động của con người.
  3. 3 Dàn ý: Mở bài nêu hiện tượng + cái nhìn bao quát → Thân bài: biểu hiện → nguyên nhân (dẫn ý chuyên gia, ghi nguồn) → tác động, việc con người đã làm → Kết bài: đánh giá, ấn tượng chung.
  4. 4 Viết mỗi ý một đoạn; dùng câu kể là chính, tránh tả rườm rà, nhiều câu cảm; thêm hình, sơ đồ nếu cần; soát mạch: tên hiện tượng → biểu hiện → giải thích → tác động.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết thành bài cảm xúc ("Em vô cùng xót xa…") hoặc đưa con số không rõ nguồn. Bài thuyết minh cần căn cứ khoa học; không chắc số liệu thì nói định tính ("ngày càng nhiều", "rất lớn").

🏞️
Làm mẫu

Lập dàn ý bài "Vì sao bờ sông bị sạt lở?".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Viết văn bản kiến nghị về một vấn đề đời sống

  1. 1 Chọn vấn đề mình hiểu rõ, thường ở trường lớp (thư viện, nhà vệ sinh, cổng trường…); xác định gửi ai — người, đơn vị có thẩm quyền giải quyết.
  2. 2 Phần mở đầu: (nếu viết dạng đơn) quốc hiệu, tiêu ngữ, nơi viết, ngày tháng, tên văn bản, *Kính gửi*; nêu rõ người kiến nghị (cá nhân hay tập thể) và vấn đề.
  3. 3 Phần nội dung: biểu hiện cụ thể của vấn đề → tác động tới mọi người → vì sao cần giải quyết → giải pháp cụ thể, có thể gạch đầu dòng, chia việc làm ngay / làm lâu dài.
  4. 4 Phần kết thúc: bày tỏ mong muốn kiến nghị được xem xét, giải quyết; kí tên (cá nhân hoặc đại diện).

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết như lời than ("Khu để xe tệ quá!") hoặc gửi sai nơi, không nêu giải pháp. Kiến nghị phải khách quan, cụ thể, gửi đúng người lo được việc.

🚲
Làm mẫu

Dàn ý kiến nghị "Về việc làm mái che khu để xe học sinh".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Thảo luận về tổ chức hợp lí nề nếp sinh hoạt của bản thân (thời gian biểu, việc nhà, chơi bao nhiêu là vừa…). Người nói đưa ý kiến mới, không lặp lại người trước, có lí lẽ và ví dụ từ trải nghiệm; người nghe ghi nhanh, đặt câu hỏi, tôn trọng cách sắp xếp khác của bạn.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌏

Văn bản thông tin

  1. 1
    Nhận biết

    Mục đích chính của văn bản thông tin là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là ý kiến chủ quan, không phải thông tin khách quan?

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp các mắt xích theo đúng cách văn bản của Lê Anh Tuấn giải thích sự hình thành đồng bằng.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao văn bản "Miền châu thổ sông Cửu Long…" hầu như không nói về tác hại của lũ?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn viết bài giới thiệu một phim tài liệu về rạn san hô. Cách làm nào hợp nhất?

❓

Kiểu câu theo mục đích nói

  1. 1
    Nhận biết

    Câu "Bạn đã tắt quạt trước khi ra khỏi lớp chưa?" thuộc kiểu câu nào (xét hình thức)?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn các từ cầu khiến trong câu.

    , , !

  3. 3
    Thông hiểu

    Ở cuối giờ, cô giáo nói: "Sao các em không thử tắt điện trước khi ra về?". Mục đích thật của câu là gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Khi viết bài thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên, kiểu câu nào nên chiếm phần lớn?

🚫

Câu phủ định, câu khẳng định

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào là câu phủ định?

  2. 2
    Thông hiểu

    A nói: "Sương mù chỉ là khói bụi thôi." B đáp: "Không phải đâu, sương mù là những giọt nước rất nhỏ." Câu của B là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu "Không phải không có lí khi người dân mong lũ về." là câu gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu khẳng định nào giữ đúng nghĩa của câu "Rừng ngập mặn không thể sống nếu thiếu phù sa."?

✍️

Thuyết minh và kiến nghị

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp dàn ý bài thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào KHÔNG hợp đặt trong bài thuyết minh "Vì sao có sương mù?"

  3. 3
    Vận dụng

    Muốn giải thích vì sao ruộng bị nhiễm mặn, căn cứ nào đáng tin nhất để dẫn vào bài?

  4. 4
    Thông hiểu

    Văn bản kiến nghị nên gửi tới ai?

  5. 5
    Thông hiểu

    Xếp các phần của một văn bản kiến nghị viết theo hình thức lá đơn.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Vận dụng

    Lớp bạn kiến nghị về tình trạng thiếu thùng rác ở sân trường. Giải pháp nào cụ thể, làm được nhất?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết văn bản kiến nghị (khoảng 150–200 chữ) gửi thầy / cô hiệu trưởng về một vấn đề ở trường bạn (thiếu chỗ uống nước, sân trường thiếu bóng mát, thư viện đóng cửa giờ ra chơi…).

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

❄️

Sương muối có phải là muối?

Sương muối có phải là muối? (văn bản thông tin do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Có những buổi sáng mùa đông, người dân vùng núi phía Bắc thức dậy thấy lá rau, mái nhà, ngọn cỏ phủ một lớp hạt trắng li ti như ai vừa rắc muối. Đó là sương muối. Nó từ đâu đến, và vì sao bà con lại lo lắng mỗi khi nó xuất hiện? Lớp "muối" trắng trên lá Sương muối thường xuất hiện vào những đêm cuối đông, ở vùng núi cao như Sa Pa (Lào Cai), Mẫu Sơn (Lạng Sơn). Sáng sớm, lớp hạt trắng bám dày trên mặt lá, nhìn xa như một tấm khăn bạc phủ lên đồi. Chạm tay vào, ta thấy lạnh buốt và hạt trắng tan ngay thành nước. Dù mang tên "muối", nó không hề mặn: đó là những hạt băng rất nhỏ. Vì sao có sương muối? Vào những đêm mùa đông trời quang mây, lặng gió, mặt đất toả nhiệt lên cao rất nhanh mà không có lớp mây nào giữ lại. Lớp không khí sát mặt đất vì thế lạnh đi nhiều. Khi nhiệt độ ở sát mặt đất xuống tới khoảng 0°C hoặc thấp hơn, hơi nước trong không khí không kịp đọng thành giọt mà kết ngay thành những hạt băng nhỏ, bám vào lá cây, cành cỏ. Người ta gọi là sương "muối" chỉ vì các hạt băng trắng, nhỏ, giống hạt muối. Đẹp nhưng gây hại Sương muối làm cảnh núi rừng đẹp lạ, thu hút nhiều du khách lên ngắm. Nhưng với người trồng trọt, chăn nuôi, nó là nỗi lo. Hạt băng bám lâu trên lá làm lá rau, chè, cây ăn quả bị tổn thương, héo rồi cháy đen. Trâu, bò thả ngoài trời trong những đêm như vậy có thể bị rét, ốm, thậm chí chết. Bà con ứng phó thế nào? Khi bản tin thời tiết báo có rét đậm, sương muối, người dân che phủ luống rau, vườn ươm bằng ni lông, rơm rạ; sáng sớm tưới nước rửa sạch lớp sương bám trên lá trước khi nắng lên; lùa trâu bò vào chuồng kín gió, chuẩn bị thêm thức ăn. Hiểu được vì sao có sương muối, con người mới chủ động bảo vệ mùa màng của mình.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc kiểu văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo văn bản, sương muối thực chất là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp lại chuỗi nhân quả trong phần "Vì sao có sương muối?".

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Nhan đề "Sương muối có phải là muối?" là kiểu câu gì và có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Dù mang tên "muối", nó không hề mặn." là câu gì?

  6. 6
    Vận dụng

    So với văn bản "Miền châu thổ sông Cửu Long…" (Lê Anh Tuấn), văn bản về sương muối giống ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ: từ văn bản về sương muối và văn bản "Miền châu thổ sông Cửu Long…", bạn nghĩ con người nên ứng xử thế nào trước các hiện tượng tự nhiên?

    0 chữ / tối thiểu 110

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một văn bản thông tin ngoài SGK cùng kiểu: bài báo giải thích một hiện tượng tự nhiên (thời tiết, sông ngòi, sinh vật) hoặc giới thiệu một bộ phim. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định kiểu văn bản và căn cứ; chỉ ra cách triển khai (nhân quả, đề mục); phân biệt thông tin khách quan – ý kiến chủ quan; tác dụng của số liệu, ảnh; nhận ra kiểu câu theo mục đích nói, câu phủ định / khẳng định.
  • •Phần viết có thể là đoạn văn nêu suy nghĩ về một vấn đề môi trường, bài thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên, hoặc văn bản kiến nghị đúng thể thức.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
11. Sách – người bạn đồng hành — dự án đọc