Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 2 · Học kỳ 1

Vẻ đẹp cổ điển — thơ Đường luật

Nhận ra bố cục, luật bằng trắc, niêm, vần, nhịp, đối của thơ thất ngôn bát cú và tứ tuyệt Đường luật, nêu tác dụng của từ tượng hình, từ tượng thanh, đảo ngữ và viết bài văn phân tích một bài thơ Đường luật.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ Đường luật có khuôn chặt, gồm hai thể chính: thất ngôn bát cú (8 câu, mỗi câu 7 chữ) và tứ tuyệt (4 câu, mỗi câu 5 hoặc 7 chữ). Lời thơ cô đọng, hay tả cảnh để gửi tình.
  • 2Bố cục bát cú: đề – thực – luận – kết (mỗi phần 2 câu). Tứ tuyệt: khai – thừa – chuyển – hợp, mỗi câu một bước.
  • 3Luật: chữ 2 câu 1 bằng ⇒ luật bằng, trắc ⇒ luật trắc. Chữ 2-4-6 luân phiên B/T; hai câu trong một cặp ngược nhau, hai câu liền cặp thì dính nhau ở chữ 2 (niêm).
  • 4Vần và đối: một vần bằng ở cuối câu 1, 2, 4, 6, 8; nhịp thường 43. Hai câu thực và hai câu luận đối nhau từng cụm; tứ tuyệt không bắt buộc đối.
  • 5Tiếng Việt: từ tượng hình gợi dáng vẻ, từ tượng thanh mô phỏng âm thanh; đảo ngữ đổi chỗ từ ngữ để nhấn mạnh điều được đưa lên trước.
  • 6Viết: phân tích một bài thơ Đường luật — giới thiệu → phân tích nội dung (cảnh, người, tâm trạng, chủ đề) → phân tích nghệ thuật (thi luật, tả cảnh ngụ tình, ngôn ngữ) → khẳng định giá trị.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Thu điếu

Nguyễn Khuyến · Bài thơ Nôm thất ngôn bát cú của Nguyễn Khuyến (1835 – 1909), một trong chùm ba bài thơ thu nổi tiếng (Thu vịnh, Thu điếu, Thu ẩm), tả mùa thu làng quê đồng bằng Bắc Bộ.

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu chỉ được dùng ba hình ảnh để vẽ mùa thu ở quê bạn (hoặc nơi bạn sống), bạn sẽ chọn những gì?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Nhan đề, hai câu đề

    Nhan đề nghĩa là gì? Hai câu đầu giới thiệu những hình ảnh nào, liên quan gì tới nhan đề?

  2. 📍 Hai câu thực (câu 3 – 4)

    Sóng và lá chuyển động thế nào? Chúng mang màu gì?

  3. 📍 Hai câu luận (câu 5 – 6)

    Tầm nhìn của nhà thơ đi lên đâu rồi trở về đâu?

  4. 📍 Hai câu kết (câu 7 – 8)

    Người câu cá ngồi thế nào? Âm thanh nào xuất hiện?

  5. 📍 Chữ cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8

    Những chữ ấy chung vần gì? Chúng là thanh bằng hay trắc?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem trình diễn luật thất ngôn bát cú (8 × 7, bố cục, bằng – trắc, vần, đối) trên một bài tự viết, rồi kéo câu thơ vào ô trống câu 4, 6, 8 của bài "Tết quê" và bấm "Kiểm tra": máy soát chữ, thanh, vần, còn bạn phải chọn câu đối được.

Thất ngôn bát cú: 8 câu, mỗi câu 7 chữ.

1 🏯 Nhận ra thơ Đường luật

Cần nhớ

  • ✦Hai thể chính: thất ngôn bát cú — 8 câu × 7 chữ (dạng cơ bản nhất); tứ tuyệt — 4 câu, mỗi câu 5 chữ (ngũ ngôn) hoặc 7 chữ (thất ngôn).
  • ✦Bố cục bát cú: 2 câu đề (mở ý của nhan đề) – 2 câu thực (tả, kể cụ thể) – 2 câu luận (bàn rộng, suy nghĩ) – 2 câu kết (khép lại, có thể mở ý mới). Cũng có thể chia 44 hoặc 62.
  • ✦Luật bằng trắc: nhìn chữ 2 của câu 1 — bằng ⇒ luật bằng, trắc ⇒ luật trắc. Trong một câu, chữ 2-4-6 luân phiên (B – T – B hoặc T – B – T). Chữ 1, 3, 5 thường tự do ("nhất tam ngũ bất luận").
  • ✦Niêm: hai câu trong một cặp (liên) có thanh ngược nhau; chữ 2 của câu chẵn cùng thanh với chữ 2 của câu lẻ ngay sau nó (2 – 3, 4 – 5, 6 – 7, và 8 – 1). Nhờ vậy cả bài "dính" vào nhau.
  • ✦Vần, nhịp: chỉ một vần, là vần bằng, ở cuối câu 1, 2, 4, 6, 8 (câu 1 có thể không vần). Nhịp thường 43.
  • ✦Đối: hai câu thực đối nhau, hai câu luận đối nhau — từng cụm đối từng cụm về nghĩa và từ loại. Tứ tuyệt: khai – thừa – chuyển – hợp, theo luật như bát cú nhưng không bắt buộc đối.

Soi luật trên bài "Chiều thu về quê" (Học liệu STEAM viết, dùng trong trò chơi)

Yếu tốỞ bài thơNhận xét
Số câu, chữ8 câu, mỗi câu 7 chữThất ngôn bát cú
LuậtCâu 1: Chiều thu nắng nhạt trải mênh mang — "thu" thanh bằngLuật bằng
Chữ 2-4-6Câu 1: thu (B) – nhạt (T) – mênh (B); câu 2: chín (T) – bờ (B) – sắc (T)Luân phiên trong câu, hai câu một cặp ngược nhau
Niêmchín (câu 2) – nước (câu 3) cùng T; tre (câu 4) – già (câu 5) cùng BĐúng niêm
Vầnmang – vàng – màng – ràng – làngMột vần bằng "ang" ở câu 1, 2, 4, 6, 8
ĐốiMặt nước ↔ Bờ tre, cánh cò ↔ làn khói; Ông già ↔ Lũ trẻ, thong thả ↔ rộn ràngCâu 3 – 4 và 5 – 6 đối từng cụm

Dạng bài

Nêu tác dụng của phép đối trong thơ Đường luật

  1. 1 Xác định cặp câu đối (thường câu 3 – 4, 5 – 6) và ghép từng cặp cụm đối nhau.
  2. 2 Gọi tên quan hệ: tương đồng (cùng tả một cảnh) hay tương phản (già – trẻ, tĩnh – động, cao – thấp).
  3. 3 Nói cặp đối làm hiện lên điều gì: cảnh cân đối, toàn vẹn; hai mặt của một đối tượng; nhịp thơ cân xứng.
  4. 4 Nối với cảm xúc: cảnh ấy gợi tâm trạng gì của nhà thơ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ liệt kê "câu 3 đối câu 4" mà không ghép từng cụm và không nói tác dụng. Đề hỏi tác dụng thì phải có câu "làm nổi bật…, gợi…".

🍂
Làm mẫu

Nêu tác dụng của phép đối ở hai câu thực bài Thu điếu (Nguyễn Khuyến).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔔 Từ tượng hình và từ tượng thanh

Cần nhớ

  • ✦Từ tượng hình gợi tả dáng vẻ, trạng thái của sự vật: lênh khênh, lả tả, khẳng khiu, lấp ló, chót vót.
  • ✦Từ tượng thanh mô phỏng âm thanh của tự nhiên, con người: tí tách, ầm ầm, khúc khích, róc rách, sột soạt.
  • ✦Phần lớn là từ láy. Tác dụng: làm sự vật hiện lên cụ thể, sinh động, có hình, có tiếng, và bộc lộ cảm xúc của người viết.
  • ✦Nêu tác dụng: từ ấy gợi hình ảnh / âm thanh gì → làm nổi bật đặc điểm gì của đối tượng → gợi cảm xúc gì.

Ví dụ tự soạn

CâuTừLoại · gợi gì
Cây sào phơi đồ đứng lênh khênh giữa sân.lênh khênhTượng hình · dáng cao, gầy, chông chênh
Lá bàng rơi lả tả trên vỉa hè.lả tảTượng hình · lá rơi nhiều, rải rác, nối nhau
Mưa tí tách bên hiên suốt đêm.tí táchTượng thanh · tiếng mưa nhỏ, thưa, đều
Đám trẻ cười khúc khích sau cánh cửa.khúc khíchTượng thanh · tiếng cười nhỏ, nén lại, tinh nghịch
Con suối chảy róc rách qua khe đá lởm chởm.róc rách · lởm chởmTượng thanh (tiếng nước) · tượng hình (đá nhô lên không đều)
Tượng hình — nhìn thấy

Nhắm mắt thì mất: "lom khom", "lênh khênh", "khẳng khiu" chỉ thấy được bằng mắt.

Tượng thanh — nghe thấy

Nhắm mắt vẫn nghe: "tí tách", "rì rào", "văng vẳng" là âm thanh, nghe được bằng tai.

3 🔄 Biện pháp tu từ đảo ngữ

Cần nhớ

  • ✦Đảo ngữ là đổi vị trí thông thường của từ ngữ trong câu để nhấn mạnh đặc điểm, hoạt động, trạng thái được đưa lên trước, hoặc bộc lộ cảm xúc.
  • ✦Hai kiểu hay gặp: đảo trong cụm từ (từ bổ nghĩa lên trước từ chính) và đảo thành phần câu (vị ngữ lên trước chủ ngữ).
  • ✦Cách nhận ra: thử viết lại câu theo trật tự thường (ai/cái gì – làm gì/thế nào). Viết lại được mà câu "phẳng" đi ⇒ câu gốc có đảo ngữ.
  • ✦Trong thơ Đường luật, đảo ngữ hay đưa từ láy tượng hình, tượng thanh lên đầu câu để tô đậm cảnh.

Ví dụ tự soạn

Câu đảo ngữTrật tự thườngNhấn mạnh
Xanh mướt một màu những ruộng lúa non.Những ruộng lúa non xanh mướt một màu.Màu xanh tươi trải rộng
Vút lên giữa trời xanh, cánh diều no gió.Cánh diều no gió vút lên giữa trời xanh.Dáng bay mạnh, cao
Rộn ràng khắp sân trường tiếng trống khai giảng.Tiếng trống khai giảng rộn ràng khắp sân trường.Không khí vui, náo nức
Lững thững trên đê, đàn trâu về chuồng.Đàn trâu lững thững trên đê về chuồng.Dáng đi chậm, thong thả
Câu thường

"Những cánh hoa gạo đỏ rực bên sông." — thông tin đủ, giọng kể bình thường.

Câu đảo ngữ

"Đỏ rực bên sông, những cánh hoa gạo." — màu đỏ được đẩy lên đầu, đập vào mắt người đọc trước tiên.

4 ✍️ Viết: phân tích một bài thơ Đường luật

Dạng bài

Dàn ý bài văn phân tích bài thơ thất ngôn bát cú / tứ tuyệt

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tác giả, bài thơ (nhan đề, đề tài, thể thơ) và ý kiến chung của bạn về bài thơ.
  2. 2 Thân bài – nội dung: phân tích hình ảnh thiên nhiên, con người; tâm trạng nhà thơ; khái quát chủ đề. Đi theo bố cục (đề – thực – luận – kết) hoặc theo mạch ý.
  3. 3 Thân bài – nghệ thuật: thi luật (luật, vần, đối, mẫu mực hay có sáng tạo), cách tả cảnh ngụ tình, từ ngữ, biện pháp tu từ. Mỗi nhận xét đi kèm dẫn chứng.
  4. 4 Kết bài: khẳng định vị trí, ý nghĩa của bài thơ và điều bạn mang theo.

⚠️ Bẫy hay gặp: Diễn xuôi từng câu thơ ("câu 1 nói…, câu 2 nói…") mà không nhận xét. Mỗi đoạn phải có câu đánh giá: cái hay ở đâu, gợi được gì. Và đừng nhầm với bài ghi cảm xúc: bài phân tích cần dẫn chứng, lí giải cả thi luật.

⛰️
Làm mẫu

Lập dàn ý ngắn cho bài phân tích Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trình bày ý kiến về một sản phẩm văn hoá truyền thống trong cuộc sống hôm nay (ca Huế, áo dài, phở, múa rối nước, một lễ hội ở quê bạn…): mở đầu nêu tên và ý kiến chung; triển khai nêu vài thông tin cơ bản rồi đánh giá (hiện trạng, giá trị, cách giữ gìn) bằng lí lẽ, bằng chứng; kết luận khẳng định ý nghĩa. Người nghe hỏi lại, đồng tình hoặc phản biện một cách tôn trọng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏯

Thơ Đường luật

  1. 1
    Nhận biết

    Thơ thất ngôn bát cú Đường luật có đặc điểm nào về số câu, số chữ?

  2. 2
    Nhận biết Bài thất ngôn bát cú gieo một vần bằng ở chữ cuối các câu 1, 2, 4, 6 và .
  3. 3
    Thông hiểu

    Câu mở đầu "Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà" (Bà Huyện Thanh Quan) cho biết bài Qua Đèo Ngang theo luật nào?

  4. 4
    Thông hiểu Chọn hai chữ gieo vần trong hai câu đề bài Thu điếu (Nguyễn Khuyến).

    , .

  5. 5
    Thông hiểu

    Cặp câu thơ tự soạn nào ĐỐI nhau chỉnh nhất?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu 1 một bài luật bằng là "Chiều về gió thổi khắp đồng xa". Câu 2 nào đúng luật (chữ 2-4-6 là T – B – T) và hiệp vần?

🔔

Từ tượng hình, từ tượng thanh

  1. 1
    Nhận biết

    Từ tượng thanh là từ thế nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Từ nào là từ TƯỢNG HÌNH?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các từ tượng thanh trong câu.

    , , , .

  4. 4
    Thông hiểu

    "Chiếc lá vàng chao nghiêng rồi rơi lả tả xuống mặt hồ." Từ "lả tả" gợi điều gì?

  5. 5
    Vận dụng

    "Đêm khuya, tiếng mưa tí tách bên hiên làm căn phòng càng thêm vắng lặng." Từ "tí tách" có tác dụng gì?

🔄

Đảo ngữ

  1. 1
    Nhận biết

    Đảo ngữ là biện pháp tu từ thế nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào có dùng đảo ngữ?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn cụm từ được đảo lên trước để nhấn mạnh.

    , .

  4. 4
    Vận dụng

    "Vút lên giữa trời xanh, cánh diều no gió." Việc đưa "vút lên" lên đầu câu có tác dụng gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Muốn nhấn mạnh hoa sen nở rất nhiều, nên viết lại câu "Những bông sen hồng thắm nở đầy đầm" thế nào?

✍️

Phân tích bài thơ Đường luật

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp các phần của bài văn phân tích một bài thơ Đường luật theo thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là câu PHÂN TÍCH (không chỉ kể lại) về hai câu thực bài Thu điếu?

  3. 3
    Vận dụng

    Khi phân tích hai câu kết bài Thu điếu, ý nào đi sâu nhất?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích bức tranh thu trong bốn câu giữa (hai câu thực, hai câu luận) bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến.

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌙

Đêm trăng bến cũ

Đêm trăng bến cũ (bài thơ thất ngôn bát cú do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Trăng mọc đầu non sáng mặt sông, Thuyền ai lặng lẽ lướt mênh mông. Lăn tăn sóng gợn vờn bờ cát, Lấp lánh sao sa đậu ruộng đồng. Văng vẳng xóm xa câu hát cũ, Rì rào cuối bãi gió ngàn thông. Đêm khuya ngồi lặng nghe lòng nhớ, Bến cũ quê xưa vẫn đợi trông.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết Chọn hai chữ gieo vần ở hai câu đầu.

    , .

  3. 3
    Thông hiểu

    Bài thơ theo luật bằng hay luật trắc? Vì sao?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hai câu thực đưa "Lăn tăn", "Lấp lánh" lên đầu câu. Đó là biện pháp gì, có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Hai câu luận dùng từ "văng vẳng", "rì rào". Chúng gợi điều gì về đêm trăng?

  6. 6
    Vận dụng

    Tâm trạng ở hai câu kết gần với tâm trạng trong bài thơ nào đã học?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích bức tranh đêm trăng trong bốn câu giữa (câu 3 – 6) của bài thơ.

    0 chữ / tối thiểu 120

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài thơ Đường luật ngoài SGK (bát cú hoặc tứ tuyệt, có thể là thơ Nôm hay bản dịch thơ chữ Hán) — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định thể thơ và dấu hiệu, chỉ ra luật, vần, đối, bố cục, tìm và nêu tác dụng của từ tượng hình, tượng thanh, đảo ngữ, nêu cảm xúc, tâm trạng của nhà thơ qua cảnh.
  • •Phần viết hay có đoạn văn hoặc bài văn phân tích một bài thơ, hai câu thơ: nêu ý chính → dẫn chứng, phân tích nội dung và nghệ thuật → khái quát.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
3. Lời sông núi — văn bản nghị luận