Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 3 · Học kỳ 1

Lời sông núi — văn bản nghị luận

Nhận ra luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong văn bản nghị luận và phân biệt bằng chứng khách quan với ý kiến chủ quan, nhận ra bốn kiểu đoạn văn, rồi viết bài nghị luận về trách nhiệm của mình với cộng đồng, đất nước.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Luận đề là vấn đề được bàn xuyên suốt cả bài (thường chỉ một); luận điểm là từng ý triển khai một khía cạnh của luận đề.
  • 2Sơ đồ tầng bậc: luận đề → các luận điểm → mỗi luận điểm có lí lẽ → mỗi lí lẽ có bằng chứng.
  • 3Bằng chứng khách quan kiểm chứng được (người thật, việc thật, con số); ý kiến, đánh giá chủ quan là cảm xúc, thái độ của người viết — làm lời văn có lửa nhưng không thay được bằng chứng.
  • 4Ba văn bản của bài viết ở ba thời khác nhau mà cùng một mạch: lòng yêu nước, ý chí độc lập — thuyết phục bằng cả lí lẫn tình.
  • 5Tiếng Việt: bốn kiểu đoạn văn theo chỗ đặt câu chủ đề — diễn dịch (đầu đoạn), quy nạp (cuối đoạn), phối hợp (cả đầu lẫn cuối), song song (không có câu chủ đề).
  • 6Viết: nghị luận về một vấn đề đời sống = nêu vấn đề → vì sao, đúng đắn thế nào, liên hệ mở rộng (lí lẽ + bằng chứng) → ý nghĩa và hướng hành động.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Hịch tướng sĩ

Trần Quốc Tuấn · Bài hịch viết bằng chữ Hán, khoảng trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai (1285); SGK in bản dịch.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu phải nói để cả một đội quân đang mải vui chơi bỗng muốn đứng dậy luyện tập, bạn sẽ bắt đầu bằng điều gì?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Tác giả nhắc tên những nhân vật nào trong sử sách? Họ giống nhau ở điểm gì?

  2. 📍 Đoạn kể về sứ giặc

    Sứ giặc đã làm những gì ở nước ta?

  3. 📍 Đoạn chủ tướng nói về nỗi lòng mình

    Trần Quốc Tuấn bày tỏ nỗi lòng ra sao trước cảnh nước nhục?

  4. 📍 Đoạn nói về cách đối đãi với tì tướng

    Chủ tướng đã đối xử với các tì tướng thế nào?

  5. 📍 Đoạn phê phán

    Tì tướng bị phê phán vì những thú vui nào, và hậu quả được nói ra sao?

  6. 📍 Phần cuối

    Chủ tướng yêu cầu tì tướng làm gì? Ai không làm thì bị coi là gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Chọn bút 🧠 lí lẽ, 📌 bằng chứng hay 🔥 cảm xúc rồi chạm tô từng câu của một bài kêu gọi, bấm "Kiểm tra"; sau đó kéo các bằng chứng mới về đúng luận điểm của chúng.

Bước 1 · Chọn bút rồi chạm vào từng câu để tô:

Cổng trường an toàn bắt đầu từ chúng ta

(Bài kêu gọi do Học liệu STEAM viết để luyện; địa danh, con số là hư cấu.)

🎯 Luận đề: Giữ an toàn ở cổng trường giờ tan học là trách nhiệm của chính học sinh, không chỉ của bác bảo vệ hay các chú công an.

Đoạn 1

🏷️ Luận điểm A: Cổng trường lộn xộn trước hết là do chính chúng ta.

Đoạn 2

🏷️ Luận điểm B: Vì thế, chính học sinh cũng có thể làm cổng trường an toàn trở lại.

Kết

0/7 câu đã tô

1 🏛️ Luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng

Cần nhớ

  • ✦Luận đề = vấn đề được bàn trong cả bài, bao trùm và xuyên suốt; thường chỉ có một. Có thể nằm ở nhan đề, ở vài câu, hoặc phải tự khái quát từ toàn bài.
  • ✦Luận điểm = từng ý triển khai một khía cạnh của luận đề. Đọc các luận điểm là biết ý kiến cụ thể của người viết.
  • ✦Quan hệ tầng bậc: luận đề chia thành các luận điểm; mỗi luận điểm được làm rõ bằng lí lẽ (giải thích vì sao); mỗi lí lẽ được chứng minh bằng bằng chứng (việc cụ thể).
  • ✦Phân biệt: bằng chứng khách quan kiểm chứng được (tên người, sự kiện, con số); ý kiến, đánh giá chủ quan là cảm xúc, thái độ riêng của người viết ("thật đáng buồn", "tôi tin rằng").
  • ✦Nghị luận yêu nước thường thuyết phục bằng cả lí và tình: lí lẽ, bằng chứng cho người đọc hiểu; cảm xúc cho người đọc muốn hành động.

Ba văn bản đọc chính

Văn bảnLuận đềBằng chứng tiêu biểuGiọng điệu
Hịch tướng sĩTướng sĩ phải rửa nhục cho nước, luyện quân, học binh thưGương trung thần trong sử sách; sứ giặc ngang ngược trước mắtThống thiết, có lúc nghiêm khắc
Tinh thần yêu nước của nhân dân taLòng yêu nước nồng nàn là truyền thống quý báuCác anh hùng dân tộc; mọi tầng lớp đồng bào trong kháng chiếnHào hứng, tin tưởng
Nam quốc sơn hàNước Nam có chủ, không ai được xâm phạmLẽ tự nhiên ghi ở "sách trời"Đanh thép

Dạng bài

Tìm luận đề – luận điểm – lí lẽ – bằng chứng trong một bài nghị luận

  1. 1 Đọc nhan đề và đoạn mở: người viết bàn về vấn đề gì? ⇒ luận đề.
  2. 2 Tìm câu đầu (hoặc cuối) mỗi đoạn lớn: đoạn này nói khía cạnh nào? ⇒ luận điểm.
  3. 3 Trong từng đoạn, tách câu giải thích "vì sao" (lí lẽ) với câu nêu người, việc, số cụ thể (bằng chứng); đánh dấu riêng câu chỉ bộc lộ cảm xúc, thái độ.
  4. 4 Vẽ sơ đồ tầng bậc rồi tự hỏi: mỗi bằng chứng có đỡ đúng luận điểm của nó không?

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy câu bộc lộ cảm xúc làm bằng chứng. "Lòng em tràn đầy tự hào" không chứng minh được gì; bằng chứng phải là người, việc, số liệu mà người khác kiểm lại được.

🌊
Làm mẫu

Tìm các yếu tố trong "Tinh thần yêu nước của nhân dân ta" (Hồ Chí Minh).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔽 Đoạn văn diễn dịch và quy nạp

Cần nhớ

  • ✦Câu chủ đề là câu nêu nội dung bao quát của cả đoạn. Kiểu đoạn văn phân biệt theo chỗ đặt câu chủ đề.
  • ✦Diễn dịch: câu chủ đề ở đầu đoạn, các câu sau triển khai, làm rõ. Người đọc nắm ý chính ngay từ đầu.
  • ✦Quy nạp: các câu cụ thể đi trước, câu chủ đề khái quát ở cuối đoạn. Người đọc đi dần tới kết luận nên dễ đồng tình.
  • ✦Cả hai kiểu đều làm rõ chủ đề, nên rất hợp với văn bản nghị luận.
KiểuCâu chủ đềVí dụ tự soạn (câu chủ đề in đậm)
🔽 Diễn dịchĐầu đoạnSân trường em xanh hơn nhờ chính học sinh. Mỗi lớp nhận chăm hai bồn cây. Giờ ra chơi, các bạn thay nhau tưới nước. Cuối tháng, đội Sao Đỏ chấm điểm bồn cây đẹp nhất.
🔼 Quy nạpCuối đoạnMỗi lớp nhận chăm hai bồn cây. Giờ ra chơi, các bạn thay nhau tưới nước. Cuối tháng, đội Sao Đỏ chấm điểm bồn cây đẹp nhất. Sân trường em xanh hơn là nhờ chính học sinh.
Đoán kiểu đoạn nhanh

Che câu đầu: đoạn còn hiểu được ý chung không? Nếu câu đầu nói ý chung mà các câu sau là chi tiết ⇒ diễn dịch. Nếu chi tiết đi trước, câu cuối có từ khái quát như "Như vậy", "Tóm lại", "Bởi thế" ⇒ thường là quy nạp.

Câu đầu chưa chắc là câu chủ đề

"Sáng nay trời mưa to." mở đoạn, nhưng nếu cả đoạn nói về việc các bạn che áo mưa cho nhau và câu cuối là "Mưa làm lộ ra những tấm lòng tốt." thì câu chủ đề ở cuối ⇒ quy nạp.

3 🟰 Đoạn văn song song và phối hợp

Cần nhớ

  • ✦Song song: không có câu chủ đề; các câu nêu những nội dung khác nhau nhưng cùng hướng tới một chủ đề. Hợp với việc trình bày thông tin khách quan; kết luận để người đọc tự rút ra.
  • ✦Phối hợp: câu chủ đề ở cả đầu và cuối đoạn (tổng hợp – phân tích – tổng hợp). Câu cuối thường nói lại ý đầu ở mức sâu hơn. Hợp với việc khẳng định chắc chắn một điều.
  • ✦Một bài nghị luận hay thường đan nhiều kiểu đoạn; khi viết, chọn kiểu đoạn theo việc mình muốn làm: nêu ngay, dẫn dắt, liệt kê hay khẳng định.
KiểuCâu chủ đềVí dụ tự soạn
🟰 Song songKhông cóThư viện xã mở thêm buổi tối thứ Năm. Câu lạc bộ cờ tướng của các ông có thêm hai bàn mới. Sân bóng cạnh nhà văn hoá vừa được lắp đèn. Nhóm múa của các cô tập mỗi sáng Chủ nhật.
🔁 Phối hợpĐầu và cuốiNhà văn hoá xã đang trở thành nơi của mọi người. Thư viện mở thêm buổi tối, sân bóng có đèn, câu lạc bộ cờ có bàn mới, các cô tập múa mỗi sáng. Như vậy, chỉ cần được chăm chút, một nơi chung sẽ kéo cả cộng đồng xích lại gần nhau.
Song song ≠ thiếu ý

Đoạn song song không có câu chủ đề nhưng các câu vẫn cùng một hướng (ở ví dụ trên: nhà văn hoá xã nhộn nhịp). Nếu có một câu lạc sang chuyện khác ⇒ đoạn bị lạc ý, không phải song song.

Phối hợp ≠ lặp lại

Câu chủ đề cuối đoạn phối hợp không chép lại câu đầu mà nâng ý lên: câu đầu nêu hiện tượng, câu cuối rút ra ý nghĩa.

4 ✍️ Viết: nghị luận về một vấn đề đời sống

Dạng bài

Dàn ý bài nghị luận về con người trong quan hệ với cộng đồng, đất nước

  1. 1 Mở bài: nêu vấn đề nghị luận (trực tiếp, hoặc dẫn dắt từ một chuyện, một hình ảnh) và cho biết vì sao nó quan trọng.
  2. 2 Thân bài: mỗi luận điểm một đoạn, mỗi đoạn có câu chủ đề rõ — vì sao có ý kiến ấy, ý kiến ấy đúng đắn thế nào, liên hệ mở rộng; luôn kèm lí lẽ và bằng chứng đa dạng.
  3. 3 Có thể nêu một ý kiến khác hoặc một thực trạng chưa tốt, rồi phân tích hậu quả và bàn lại.
  4. 4 Kết bài: nêu ý nghĩa của vấn đề và hướng hành động cụ thể — đi từ nhận thức tới việc làm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kết bài chỉ hô khẩu hiệu ("Hãy yêu quê hương!") mà không có hành động cụ thể; hoặc thân bài toàn câu cảm xúc, không có bằng chứng.

🌳
Làm mẫu

Đề: Trách nhiệm của học sinh với nơi mình sinh sống.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 3 có phần thảo luận về ý thức trách nhiệm với cộng đồng của học sinh: cả lớp chọn một vấn đề, cử người điều hành và thư kí; mỗi bạn phát biểu có lí lẽ, bằng chứng, có thể đồng tình hay phản bác người nói trước; cuối buổi nhắc lại được các ý chính nhóm đã trao đổi.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏛️

Luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng

  1. 1
    Nhận biết

    Luận đề trong văn bản nghị luận là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Trần Quốc Tuấn viết "Hịch tướng sĩ" chủ yếu nhằm mục đích gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào là bằng chứng khách quan, không phải ý kiến chủ quan?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Hịch tướng sĩ", việc kể ra hàng loạt thú vui của tì tướng (chọi gà, đánh bạc, săn bắn, rượu ngon…) nhằm điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Về bài thơ "Nam quốc sơn hà", ý nào đúng, ý nào sai?

    a)Bài thơ viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt bằng chữ Hán.

    b)Bài thơ có nhan đề do chính tác giả đặt.

    c)Hai câu đầu nêu căn cứ: đất có chủ, ranh giới đã định ở "sách trời".

    d)Câu cuối ca ngợi lòng tốt của quân giặc.

  6. 6
    Thông hiểu

    "Tinh thần yêu nước của nhân dân ta" sắp xếp ba luận điểm theo trình tự nào?

  7. 7
    Vận dụng

    "Chiếu dời đô" kết thúc bằng một câu hỏi ý kiến triều thần. Cách kết ấy có tác dụng gì?

🔽

Đoạn diễn dịch, quy nạp

  1. 1
    Nhận biết

    Đoạn văn diễn dịch đặt câu chủ đề ở đâu?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đọc đoạn: (1) Bà nội em ngoài bảy mươi vẫn ngày ngày quét con ngõ. (2) Chú hàng xóm sửa lại bóng đèn đầu xóm mà không nhận tiền. (3) Mấy bạn nhỏ góp tiền tiết kiệm mua sách cho tủ sách chung. (4) Tình làng nghĩa xóm hiện lên trong từng việc nhỏ như thế. — Đoạn này thuộc kiểu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Muốn đổi đoạn trên thành đoạn diễn dịch, bạn làm thế nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Xếp các câu thành một đoạn quy nạp.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🟰

Đoạn song song, phối hợp

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc điểm của đoạn văn song song là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đọc đoạn: Tiếng Việt cần được giữ gìn ngay trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. Có bạn nhắn tin toàn chữ viết tắt. Có bạn chen tiếng nước ngoài vào câu dù tiếng Việt có từ để nói. Có bạn đọc sai chính tả mà không biết. Bởi vậy, mỗi câu mình nói, mình viết đúng và hay hôm nay chính là cách giữ tiếng nói của dân tộc. — Đoạn này thuộc kiểu nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao đoạn văn phối hợp hợp với việc khẳng định chắc chắn một ý?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn giới thiệu khách quan các hoạt động của câu lạc bộ đọc sách, để người đọc tự đánh giá. Nên chọn kiểu đoạn nào?

✍️

Viết bài nghị luận về một vấn đề đời sống

  1. 1
    Thông hiểu

    Đề nào đúng kiểu "nghị luận về con người trong mối quan hệ với cộng đồng, đất nước"?

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo dàn ý của bài, kết bài cần làm gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Một bạn viết đoạn thân bài: "Giữ gìn di tích là rất quan trọng. Em rất yêu di tích quê em. Ai cũng nên yêu di tích." Đoạn cần sửa gì nhất?

  4. 4
    Vận dụng

    Xếp các phần của bài nghị luận về một vấn đề đời sống theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết bài văn nghị luận ngắn (khoảng 180–250 chữ) bàn về vấn đề: học sinh lớp 8 có cần quan tâm đến việc chung của khu phố, thôn xóm mình không?

    0 chữ / tối thiểu 160

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

📝

Yêu nước khi không có tiếng súng

Yêu nước khi không có tiếng súng (bài nghị luận do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Nhắc đến lòng yêu nước, nhiều bạn nghĩ ngay tới những trận đánh trong sách Lịch sử. Thế nhưng hôm nay, khi đất nước đã yên bình, câu hỏi đặt ra cho mỗi học sinh là: yêu nước thì làm gì? Theo tôi, yêu nước thời bình là làm tốt những việc nhỏ có ích cho cộng đồng quanh mình. Yêu nước trước hết là yêu chính nơi mình đang sống. Một con kênh sạch, một con ngõ có đèn sáng, một sân trường không rác đều do bàn tay từng người giữ lấy. Ở xã Tân Hoà, một nhóm học sinh lớp 8 mỗi sáng Chủ nhật vớt rác trên đoạn kênh trước trường; sau một năm, dòng kênh đã có cá trở lại. Việc ấy không ai giao, các bạn tự làm vì thấy đó là việc của mình. Có bạn học thật giỏi môn Toán để mai này làm kĩ sư xây cầu. Có bạn dành mùa hè dạy chữ cho các em nhỏ trong xóm. Có bạn kiên nhẫn nhắc em mình đừng chen lấn khi xếp hàng. Lại có bạn lặng lẽ tắt bớt bóng điện thừa ở lớp mỗi khi ra về. Có người cho rằng những việc ấy quá nhỏ, chẳng liên quan gì đến đất nước. Nhưng đất nước không phải điều gì xa xôi: đó là con người, làng xóm, phố phường ta đang sống. Hàng triệu việc nhỏ cộng lại sẽ thành một sức mạnh lớn. Bởi vậy, việc nhỏ làm bằng cả tấm lòng cũng chính là lòng yêu nước. Ông cha ta đã giữ nước bằng xương máu. Thế hệ chúng ta không phải cầm súng, nhưng có thể giữ nước bằng những việc làm tử tế mỗi ngày. Thật đáng tự hào nếu mai này nhìn lại, ta thấy quê mình đẹp hơn một chút nhờ chính bàn tay mình. Hãy bắt đầu từ hôm nay, từ ngay chỗ bạn đang đứng.

  1. 1
    Nhận biết

    Luận đề của bài là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Bằng chứng nào được dùng ở đoạn thứ hai?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn thứ ba ("Có bạn học thật giỏi môn Toán…") thuộc kiểu đoạn văn nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đoạn thứ tư đặt câu chủ đề ở đâu, và đoạn ấy làm nhiệm vụ gì trong bài?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu nào trong bài là ý kiến, cảm xúc chủ quan của người viết, không phải bằng chứng kiểm chứng được?

  6. 6
    Vận dụng

    Đoạn thứ ba gần với cách nêu bằng chứng nào trong "Tinh thần yêu nước của nhân dân ta" (Hồ Chí Minh)?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày một việc nhỏ bạn có thể làm từ tuần này để góp phần cho cộng đồng nơi bạn sống. Đoạn văn viết theo kiểu diễn dịch hoặc quy nạp (ghi rõ kiểu bạn chọn).

    0 chữ / tối thiểu 120

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một văn bản nghị luận ngắn ngoài SGK (một bài báo, một lời kêu gọi về trách nhiệm với cộng đồng, đất nước…). Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định luận đề, luận điểm; chỉ ra lí lẽ, bằng chứng; phân biệt bằng chứng khách quan với ý kiến chủ quan; nhận ra kiểu đoạn văn (diễn dịch, quy nạp, song song, phối hợp) và câu chủ đề; nêu điều em rút ra.
  • •Phần viết hay có đề nghị luận về một vấn đề đời sống gắn với cộng đồng, đất nước — nhớ mỗi luận điểm một đoạn có câu chủ đề rõ, kết bài có hướng hành động cụ thể.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
4. Tiếng cười trào phúng trong thơ