Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 4 · Học kỳ 1

Tiếng cười trào phúng trong thơ

Nhận ra đối tượng và thủ pháp gây cười của thơ trào phúng, phân biệt các giọng điệu hài hước, mỉa mai – châm biếm, đả kích, hiểu nghĩa yếu tố Hán Việt, sắc thái nghĩa của từ và viết bài phân tích một bài thơ trào phúng.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ trào phúng dùng tiếng cười để phê phán cái chưa hay, chưa đẹp, cái xấu xa — cười để con người tốt đẹp hơn.
  • 2Thủ pháp hay gặp: phóng đại (nói quá), đối lập, chơi chữ, nói ngược (khen để chê), so sánh, ẩn dụ, từ ngữ gợi hình.
  • 3Giọng điệu: hài hước (đùa nhẹ) · mỉa mai – châm biếm (khen để chê, phơi cái vô lí) · đả kích (phủ nhận gay gắt).
  • 4Ba bài thơ trong bài đều là thơ Đường luật: nhận ra bằng bố cục (đề – thực – luận – kết / khai – thừa – chuyển – hợp), vần bằng, đối ở câu 3–4, 5–6.
  • 5Tiếng Việt: yếu tố Hán Việt có nghĩa nhưng thường không đứng một mình; nhiều yếu tố cùng âm mà khác nghĩa (thiên = trời / nghìn / lệch). Sắc thái nghĩa: trang trọng – thân mật, tốt nghĩa – xấu nghĩa.
  • 6Viết: phân tích thơ trào phúng = giới thiệu → đối tượng bị cười + thủ pháp gây cười (theo bố cục hoặc theo nội dung – nghệ thuật) → ý nghĩa tiếng cười.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu

Trần Tế Xương (Tú Xương) · Bài thơ Nôm thất ngôn bát cú viết về khoa thi Hương năm Đinh Dậu (1897) ở Nam Định; còn có tên khác là "Vịnh khoa thi Hương".

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Một buổi lễ trao giải ở trường mà học sinh lếch thếch, người dẫn quát tháo, khách mời được đón còn long trọng hơn người đoạt giải — bạn sẽ cười hay buồn?
  • 🤔 Lễ xướng danh là lễ đọc tên người đỗ. Bạn đoán buổi lễ ấy lẽ ra phải trang nghiêm thế nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Hai câu đề

    Kì thi được tổ chức theo lệ nào? Có điều gì khác thường ở trường thi?

  2. 📍 Hai câu thực

    Sĩ tử và quan trường được tả bằng chi tiết nào? Hai chữ nào được đặt lên đầu câu?

  3. 📍 Hai câu luận

    Ai đến dự lễ? Họ được đón và được tả thế nào?

  4. 📍 Hai câu kết

    Nhà thơ nhắn nhủ ai, nhắn điều gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Chọn một cây bút thủ pháp (🎈 phóng đại · ⚖️ đối lập · 🔀 chơi chữ · 😏 giọng mỉa), kéo hoặc chạm nó lên chữ gây cười trong bài thơ vui tự viết, bấm Kiểm tra, rồi chọn giọng điệu chung của bài.

① Chọn bút (chạm) hoặc kéo bút thả lên chữ

🎈 Phóng đại nói quá sự thật
⚖️ Đối lập hai vế ngược nhau
🔀 Chơi chữ một chữ hai nghĩa
😏 Giọng mỉa khen để chê

② Tô chỗ gây cười · Bài 1/2

Tự trào của con nghiện… màn hình

(Thơ vui do Học liệu STEAM viết để luyện; nhân vật bịa, chỉ cười thói xấu chung.)

Chọn một cây bút, rồi chạm vào chữ làm bạn bật cười.

Đã tô 0 chỗ

1 😏 Thơ trào phúng và giọng điệu tiếng cười

Cần nhớ

  • ✦Nội dung: thơ trào phúng dùng tiếng cười để phê phán cái chưa hay, chưa đẹp, cái tiêu cực, xấu xa, hướng tới cái đẹp, cái nhân văn.
  • ✦Nghệ thuật: tiếng cười sinh ra từ mâu thuẫn — bề ngoài ↔ bản chất, lời nói ↔ việc làm, cái đáng trang nghiêm ↔ cái lố bịch. Thủ pháp: phóng đại, đối lập, chơi chữ, nói ngược (khen để chê), so sánh, ẩn dụ, từ ngữ gợi hình.
  • ✦Giọng điệu đi từ nhẹ tới mạnh: hài hước → mỉa mai – châm biếm → đả kích. Hỏi: người viết đùa, giả vờ nghiêm túc để chê, hay phủ nhận thẳng?
  • ✦Thơ trào phúng trong bài viết theo thơ Đường luật: bát cú 8 câu (đề – thực – luận – kết), tứ tuyệt 4 câu (khai – thừa – chuyển – hợp); vần bằng ở cuối câu 1, 2, 4, 6, 8; niêm, luật bằng – trắc; câu 3–4 và 5–6 của bát cú đối nhau.
  • ✦Phép đối rất hợp với trào phúng: đặt hai vế cạnh nhau là cái lệch, cái lố hiện ra ngay.

Ba giọng điệu (ví dụ tự viết)

GiọngDấu hiệuVí dụ
😄 Hài hướcđùa nhẹ, nhiều khi tự cười mìnhÁo mới mặc vào khoe cả xóm / Ra đường mới biết mặc trái tay
😏 Mỉa mai – châm biếmnói như khen mà là chê, phơi cái vô líTrực nhật giỏi thay, rác vẫn còn / Báo cáo "sạch tinh" thật quá tài
💢 Đả kíchphủ nhận gay gắt, từ ngữ mạnhXả rác xuống sông, lòng chẳng thẹn / Sông chết vì đâu, hỏi kẻ nào?

Dạng bài

Phân tích tiếng cười trong một câu (cặp câu) thơ trào phúng

  1. 1 Chỉ ra đối tượng bị cười: ai, thói gì, cảnh gì.
  2. 2 Chỉ ra thủ pháp tạo tiếng cười (đảo ngữ, đối, phóng đại, nói ngược…) và từ ngữ đắt.
  3. 3 Nói mâu thuẫn nào bị phơi ra và giọng điệu (hài hước / mỉa mai – châm biếm / đả kích).
  4. 4 Nêu thái độ, cảm xúc của nhà thơ đằng sau tiếng cười.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ gọi tên biện pháp ("câu thơ dùng đảo ngữ") mà không nói nó làm cái gì đáng cười hiện ra và nhà thơ cười để phê phán điều gì.

📜
Làm mẫu

Phân tích tiếng cười trong hai câu thực của "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu": "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, / Ậm oẹ quan trường miệng thét loa." (Tú Xương)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🈶 Nghĩa của từ, thành ngữ Hán Việt

Cần nhớ

  • ✦Từ Hán Việt là nhóm từ gốc Hán đọc theo âm Việt, phần lớn là từ ghép. Mỗi tiếng trong đó là một yếu tố Hán Việt: có nghĩa, nhưng thường không đứng một mình làm câu được (nói "hải sản", không nói "tôi ra hải").
  • ✦Hiểu nghĩa yếu tố ⇒ đoán được nghĩa nhiều từ: hoả = lửa (hoả hoạn, hoả tốc); thuỷ = nước (thuỷ triều, thuỷ điện).
  • ✦Đồng âm: nhiều yếu tố cùng âm mà nghĩa khác xa nhau. Gặp yếu tố lạ, đặt nó vào từ quen để đoán nghĩa, đừng lấy nghĩa của từ này gán cho từ khác.
  • ✦Thành ngữ Hán Việt thường 4 chữ, hai vế cân nhau; hiểu từng yếu tố rồi ghép lại thành nghĩa chung.

Yếu tố đồng âm (ví dụ tự soạn)

Yếu tốNghĩaTừ
thiên₁trờithiên nhiên, thiên tai, thiên văn
thiên₂nghìnthiên niên kỉ, thiên lí mã
thiên₃lệch, nghiêng vềthiên vị, thiên kiến
phi₁bayphi công, phi cơ
phi₂không, trái vớiphi pháp, phi lí
phi₃vợ vuavương phi, cung phi

Thành ngữ Hán Việt

Thành ngữNghĩaCâu ví dụ
an cư lạc nghiệpở yên ổn, vui với nghềCó nhà gần chợ, cô chú đã an cư lạc nghiệp.
khẩu phật tâm xàmiệng nói hiền như Phật, lòng độc như rắnĐừng tin kẻ khẩu phật tâm xà chỉ ngọt ngoài miệng.
đồng cam cộng khổcùng chia ngọt sẻ bùiHai người bạn đồng cam cộng khổ suốt những năm đi học xa nhà.
thượng lộ bình anlên đường yên ổnCả lớp chúc thầy thượng lộ bình an.

3 🎚️ Sắc thái nghĩa và lựa chọn từ ngữ

Cần nhớ

  • ✦Sắc thái nghĩa là phần nghĩa thêm vào nghĩa cơ bản, cho thấy thái độ, cảm xúc, cách đánh giá của người nói.
  • ✦Các cặp sắc thái hay gặp: trang trọng – thân mật – suồng sã, tích cực – tiêu cực (tốt nghĩa – xấu nghĩa).
  • ✦Từ Hán Việt thường mang sắc thái trang trọng, cổ kính hơn từ thuần Việt cùng nghĩa: thân mẫu – mẹ, nhi đồng – trẻ em.
  • ✦Chọn từ hợp người nghe, hoàn cảnh, ý mình muốn: thư mời thì trang trọng, nói với bạn thì thân mật. Thơ trào phúng cố ý chọn từ xấu nghĩa, gợi hình (lôi thôi, ậm oẹ) để làm hiện ra cái đáng cười.

Cặp từ cùng nghĩa cơ bản, khác sắc thái (tự soạn)

Cặp từSắc tháiVí dụ
tiết kiệm – keo kiệttốt nghĩa – xấu nghĩaBạn ấy tiết kiệm tiền ăn sáng để mua sách. / Hắn keo kiệt tới mức mượn bút cũng không cho.
tự tin – tự caotốt nghĩa – xấu nghĩaLan tự tin lên bảng. / Nó tự cao, chẳng thèm nghe ai góp ý.
mảnh mai – gầy nhomkhen – chêCô bé mảnh mai. / Dạo này cậu gầy nhom.
thân mẫu – mẹtrang trọng – thân mậtThân mẫu của nhà thơ quê ở Hà Tĩnh. / Mẹ ơi, con về rồi!
Đồng nghĩa ≠ thay được mọi chỗ

"Tiết kiệm" và "keo kiệt" cùng chỉ việc ít tiêu, nhưng khen một người bạn "keo kiệt" là chê. Trước khi thay từ, hỏi: câu này cần khen, chê hay trung tính?

Trang trọng ≠ lúc nào cũng hay

Viết thư mời phụ huynh: "kính mời quý phụ huynh" là hợp. Nhắn bạn thân "kính mời quý bạn ra sân" lại thành buồn cười — trừ khi bạn cố ý đùa.

4 ✍️ Viết: phân tích một bài thơ trào phúng

Dạng bài

Dàn ý bài văn phân tích một bài thơ trào phúng

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tác giả, bài thơ, hoàn cảnh ra đời (nếu có) và ấn tượng chung về tiếng cười của bài.
  2. 2 Thân bài — chọn MỘT phương án và giữ đến cuối: (1) đi theo bố cục bài thơ, mỗi phần nêu đối tượng bị cười + thủ pháp gây cười; hoặc (2) tách hai ý lớn: nội dung trào phúng (cười ai, vì sao) rồi nghệ thuật trào phúng (thủ pháp đặc sắc nhất).
  3. 3 Mỗi ý viết theo nhịp: dẫn dắt → dẫn câu thơ → phân tích (đối tượng, thủ pháp, tác dụng).
  4. 4 Kết bài: khái quát ý nghĩa tiếng cười và giá trị nghệ thuật của bài thơ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết thành bài tóm tắt nội dung từng câu, hoặc trộn lẫn hai phương án (đang đi theo bố cục lại nhảy sang "về nghệ thuật") khiến bài rối.

🏮
Làm mẫu

Lập dàn ý phân tích bài thơ "Lai Tân" (Hồ Chí Minh) theo phương án 1.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 4 có phần trình bày ý kiến về ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống: chọn phạm vi (tiếng cười nói chung hay một loại: trào phúng, tán thưởng, vui mừng) → tiếng cười nhắm tới ai, biểu hiện thế nào, người cười muốn nói gì → đánh giá của bạn. Lấy ví dụ từ sách, phim, chuyện thật; để ý phản ứng người nghe để trao đổi lại.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

😏

Thơ trào phúng

  1. 1
    Nhận biết

    Thơ trào phúng dùng tiếng cười chủ yếu để làm gì?

  2. 2
    Nhận biết

    "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu" được viết theo thể thơ nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong hai câu thực của "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu", Tú Xương đặt "lôi thôi", "ậm oẹ" lên đầu câu. Cách làm ấy có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu 3 bài "Lai Tân" (huyện trưởng chong đèn làm việc công) khác hai câu đầu ở chỗ nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu kết bài "Lai Tân" nói Lai Tân "vẫn thái bình". Vì sao đó là lời mỉa?

  6. 6
    Thông hiểu Chọn cụm từ dùng lối nói quá (phóng đại) trong câu thơ tự viết.

    , .

  7. 7
    Vận dụng

    Bạn muốn viết vài câu thơ trào phúng nhắc cả lớp bỏ thói vứt rác dưới gầm bàn. Cách nào đúng tinh thần "cười để sửa"?

🈶

Từ, thành ngữ Hán Việt

  1. 1
    Nhận biết

    Yếu tố Hán Việt có đặc điểm nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong từ nào, "thiên" có nghĩa là "nghìn"?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Phi" trong "phi pháp", "phi lí" có nghĩa là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu", "sĩ tử" chỉ ai?

  5. 5
    Vận dụng

    Câu nào dùng thành ngữ Hán Việt đúng nghĩa?

🎚️

Sắc thái nghĩa của từ

  1. 1
    Nhận biết

    Sắc thái nghĩa của từ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Tiết kiệm" và "keo kiệt" khác nhau ở đâu?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn từ mang sắc thái chê (xấu nghĩa) trong câu.

    .

  4. 4
    Vận dụng

    Chọn từ ngữ hợp nhất cho thư mời: "Nhà trường trân trọng kính mời ___ tới dự lễ khai giảng."

  5. 5
    Vận dụng

    Tú Xương tả "lôi thôi sĩ tử", "ậm oẹ quan trường" thay cho "sĩ tử đông đúc", "quan trường nói to". Vì sao?

✍️

Viết bài phân tích thơ trào phúng

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài phân tích một bài thơ trào phúng theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Lập dàn ý thân bài theo phương án 2 nghĩa là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào hợp làm câu mở bài cho bài phân tích "Vịnh cây vông"?

  4. 4
    Vận dụng

    Bài của Minh đi qua từng câu thơ "Lai Tân" và kể lại: câu 1 nói ban trưởng đánh bạc, câu 2 nói cảnh trưởng ăn tiền… Minh cần sửa gì trước tiên?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn (khoảng 150–200 chữ) phân tích tiếng cười trào phúng qua hình ảnh cây vông trong bài "Vịnh cây vông" của Nguyễn Công Trứ.

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

📸

Vịnh anh "sống ảo"

Vịnh anh "sống ảo" (thơ thất ngôn bát cú do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Đi đâu chàng cũng chụp linh tinh, Chẳng ngắm non xanh, chẳng ngó đình. Bát phở bày ra chờ tạo dáng, Mâm cơm nguội ngắt đợi lên hình. Người xem ảnh đẹp khen rôm rả, Bạn hỏi cảnh gì, cứ lặng thinh. Mở máy ra xem trăm tấm ảnh, Ngàn non vạn suối… toàn là mình!

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Bài thơ gieo vần gì ở các câu 1, 2, 4, 6, 8?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai câu thực (3–4) đối nhau thế nào, và tạo tiếng cười ra sao?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu 6 "Bạn hỏi cảnh gì, cứ lặng thinh" cho thấy điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu kết "Ngàn non vạn suối… toàn là mình!" dùng thủ pháp gì?

  6. 6
    Thông hiểu

    Đối tượng và giọng điệu của tiếng cười trong bài là gì?

  7. 7
    Vận dụng

    Bài thơ này giống "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu" ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày suy nghĩ của bạn về thói "sống ảo" mà bài thơ chế giễu.

    0 chữ / tối thiểu 110

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một bài thơ trào phúng ngoài SGK (thơ Tú Xương, Nguyễn Khuyến, hoặc bài viết mới theo thể Đường luật). Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể thơ, bố cục, vần, đối; chỉ ra đối tượng bị cười; nêu tác dụng của thủ pháp (phóng đại, đối lập, nói ngược); xác định giọng điệu; giải nghĩa từ Hán Việt hoặc nhận xét sắc thái nghĩa của một từ.
  • •Phần viết hay có đoạn văn hoặc bài văn phân tích một bài thơ trào phúng — nhớ nói rõ cười ai, cười bằng cách nào, và tiếng cười ấy có ý nghĩa gì.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
5. Những câu chuyện hài — hài kịch, truyện cười