Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 5 · Học kỳ 1

Những câu chuyện hài — hài kịch, truyện cười

Nhận ra mâu thuẫn và thủ pháp gây cười trong hài kịch, truyện cười, ca dao trào phúng; hiểu câu hỏi tu từ, nghĩa hàm ẩn của câu và viết bài nghị luận phê phán một thói xấu.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Hài kịch là kịch làm người xem cười vào cái xấu, cái lố; mâu thuẫn hay gặp nhất là bề ngoài một đằng, bên trong một nẻo.
  • 2Nhân vật hài kịch thường mang một thói xấu tiêu biểu (học đòi, háo danh, hà tiện…). Tiếng cười đến từ hành động, lời thoại, điệu bộ và thủ pháp: phóng đại, gây hiểu lầm, lặp lại, cải trang.
  • 3Truyện cười rất ngắn, xoay quanh một tình huống trớ trêu; nhân vật chính là người bị cười; hay kết bằng một câu chốt bất ngờ lật tẩy cái xấu.
  • 4Ca dao trào phúng cười bằng đối lập và phóng đại: mèo vờ hỏi thăm chuột, lễ cưới đòi cả sao trời, mỡ muỗi.
  • 5Tiếng Việt: câu hỏi tu từ có dạng hỏi mà không để hỏi; nghĩa hàm ẩn là ý phải suy ra, khác nghĩa tường minh nói thẳng trên chữ.
  • 6Viết: phê phán một thói xấu = nêu thói xấu → làm rõ → phê phán bằng lí lẽ, bằng chứng → đối thoại ý kiến khác → bài học.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Trưởng giả học làm sang (trích)

Mô-li-e (Molière) · Trích hồi II và hồi III của vở hài kịch 5 hồi (Pháp, 1670); SGK dùng bản dịch tiếng Việt.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã bao giờ thấy ai cố ăn mặc, cố nói năng theo kiểu "sang" mà thành ra buồn cười chưa? Cái buồn cười nằm ở đâu?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đầu lớp V, hồi II

    Ông Giuốc-đanh phàn nàn với phó may những gì? Phó may chống chế ra sao?

  2. 📍 Chỗ áo may ngược hoa

    Phó may giải thích thế nào khi hoa áo bị may ngược? Vì sao ông Giuốc-đanh chịu ngay?

  3. 📍 Khi ông nhìn áo của phó may

    Ông Giuốc-đanh nhận ra điều gì trên người phó may? Phó may đáp lại thế nào?

  4. 📍 Cảnh mặc áo theo nhịp đàn

    Ông được mặc áo mới thế nào? Thợ bạn lần lượt gọi ông bằng những tiếng gì, và ông đáp lại ra sao?

  5. 📍 Lớp II, hồi III

    Ni-côn phản ứng thế nào khi thấy chủ mặc bộ áo mới? Ông Giuốc-đanh làm gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo các mảnh truyện cười vào đúng thứ tự tình huống → diễn biến → câu chốt, rồi chạm hai cụm chữ "chọi nhau" để chỉ ra mâu thuẫn gây cười.

🧩 Truyện cười bị xáo tung! Kéo 4 mảnh vào dải truyện theo đúng đường: tình huống → diễn biến → câu chốt.

Khay mảnh (4) — kéo ở ⠿:

  • Gió nổi, tàu chuối đập phành phạch. Anh Tư chạy một mạch về nhà, chui tọt vào gầm giường.

  • Ngồi quán nước đầu làng, anh Tư vỗ ngực khoe: “Cả làng này chỉ có tôi là chẳng biết sợ ma!”

  • Vợ gọi mãi, anh mới nói vọng ra: “Tôi xuống đây tìm con ma để đánh cho nó một trận!”

  • Mấy người bạn liền rủ anh tối ấy đi qua bãi tha ma thử gan. Anh hùng hổ đi trước.

Mẹo: câu chốt là câu khiến bạn bật cười — để cuối.

  1. ① Tình huống

    Ai? Đang khoe / tỏ ra điều gì?

  2. ② Diễn biến

    Chuyện bắt đầu bị thử thách

  3. ③ Diễn biến

    Sự thật lộ dần ra

  4. ④ Câu chốt

    Câu cuối bất ngờ — bật cười

0/4 mảnh đã đặt

1 🎭 Hài kịch: cười vào cái lố

Cần nhớ

  • ✦Hài kịch là kịch để cười nhạo cái xấu, cái lố bịch, cái lạc hậu. Xung đột hay gặp nhất: nhân vật tỏ ra một đằng mà thực chất một nẻo.
  • ✦Nhân vật chính thường là hiện thân của một thói xấu đáng phê phán: học đòi, háo danh, hà tiện, khoác lác…
  • ✦Tiếng cười đến từ hành động (mặc áo theo nhịp đàn), lời thoại khẩu ngữ, đối đáp ngược nhau, điệu bộ, và các thủ pháp trào phúng: tạo tình huống, cải trang, phóng đại, chơi chữ, gây hiểu lầm, bỏ lửng, nhại.
  • ✦Đọc kịch bản: phân biệt lời thoại (sau tên nhân vật) với chỉ dẫn sân khấu (in nghiêng, trong ngoặc như *Nói riêng*) — chỉ dẫn cho biết hành động, cách nói.

Tiếng cười trong "Trưởng giả học làm sang"

Yếu tốTrong đoạn tríchCười vào điều gì
Xung độtMuốn ra dáng quý tộc ↔ ít hiểu biết, cả tinThói học đòi, háo danh
Hành độngMặc áo theo nhịp đàn, đi đi lại lại khoe áoSự lố bịch mà nhân vật tự nguyện
Lời thoạiNghe "quý phái" là gật; được gọi càng cao càng thưởngBị lợi dụng mà vẫn khoái chí
Đối lậpNi-côn cười không ngớt ↔ chủ giận mà bất lựcCái lố bị lột trần trước một người thường

Dạng bài

Phân tích một chi tiết gây cười trong hài kịch

  1. 1 Gọi tên chi tiết: ai, làm gì, nói gì.
  2. 2 Chỉ ra cái "không khớp": bề ngoài ↔ bản chất, mong muốn ↔ kết quả, lời nói ↔ việc làm.
  3. 3 Gọi tên thủ pháp: gây hiểu lầm, phóng đại, lặp lại, đối lập…
  4. 4 Nói tiếng cười nhắm vào thói xấu nào và thái độ của tác giả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại chi tiết rồi khen "rất hài hước". Phải chỉ ra vì sao nó buồn cười (cái gì không khớp với cái gì) và tiếng cười nhắm vào ai.

👔
Làm mẫu

Phân tích chi tiết phó may may áo ngược hoa.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 😂 Truyện cười và ca dao trào phúng

Cần nhớ

  • ✦Truyện cười rất ngắn, cốt truyện dồn vào một tình huống trớ trêu, một điều nghịch lí; bối cảnh hay được cường điệu, có yếu tố bất ngờ.
  • ✦Nhân vật chính là người bị cười (kẻ khoe, kẻ thiếu chủ kiến, kẻ khoác lác…); ngôn ngữ dân dã, nhiều ẩn ý.
  • ✦Đường đi quen thuộc: tình huống → diễn biến → câu chốt bất ngờ lật tẩy cái xấu. Tiếng cười nổ ra ở câu chốt.
  • ✦Sắc thái tiếng cười khác nhau: bông đùa nhẹ, giễu cợt, nhắc nhở kín đáo, hay đả kích, lên án khi nhắm vào kẻ có quyền, kẻ ác.
  • ✦Ca dao trào phúng cười bằng đối lập (vẻ ngoài ↔ bên trong) và phóng đại, giọng vui mà sắc.

Ba truyện cười trong bài

TruyệnThói bị cườiCái chốt gây cười
Lợn cưới, áo mớiKhoe khoangCâu hỏi và câu đáp đều chen đồ cần khoe vào
Treo biểnThiếu chủ kiếnAi góp gì cũng nghe, cuối cùng mất cả cái biển
Nói dóc gặp nhauKhoác lácCái dóc sau "đỡ" cái dóc trước: cây cao để đóng ghe dài

3 ❓ Câu hỏi tu từ

Cần nhớ

  • ✦Câu hỏi tu từ có dấu chấm hỏi, có dạng câu hỏi, nhưng không cần ai trả lời: dùng để khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc, từ chối khéo…
  • ✦Cách nhận ra: tự hỏi "người nói có chờ câu trả lời không?". Không chờ ⇒ câu hỏi tu từ.
  • ✦Tác dụng: trong giao tiếp, lời nói mềm mỏng, tế nhị, kéo người nghe quan tâm; trong văn chương, tăng cảm xúc, gợi nhiều nghĩa.
CâuHỏi thật?Ý thật sự
Mấy giờ thì xe buýt tới?CóMuốn biết giờ xe
(Bạn rủ ra sân) Cậu không thấy trời đang mưa như trút à?KhôngTừ chối khéo
Ai mà chẳng nhớ mái trường đầu tiên?KhôngKhẳng định: ai cũng nhớ
Làm sao quên được bữa cơm mẹ nấu?KhôngBộc lộ tình cảm
Câu hỏi thường

Cần người nghe đáp: "Bạn học lớp mấy?" — chưa có câu trả lời thì câu chuyện chưa đi tiếp được.

Câu hỏi tu từ

Ý đã nằm sẵn trong câu: "Có ai nỡ bỏ bạn lúc khó khăn?" = không ai nỡ. Đổi thành câu kể vẫn giữ ý, nhưng mất sắc thái cảm xúc.

4 🔎 Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn

Cần nhớ

  • ✦Nghĩa tường minh: ý nói thẳng ra bằng từ ngữ trong câu. Nghĩa hàm ẩn: ý không nói ra, người nghe phải suy ra.
  • ✦Có hàm ẩn tuỳ ngữ cảnh (cùng một câu, nói ở tình huống khác thì ý ngầm khác) và có hàm ẩn suy ra từ chính từ ngữ trong câu (các từ như *cũng, lại, mới, đến… cũng*).
  • ✦Hàm ẩn giúp nói tế nhị, kín đáo, sâu xa; truyện cười, ca dao, tục ngữ dựa rất nhiều vào hàm ẩn.
  • ✦Tục ngữ hay có hai lớp: lớp tường minh kể một chuyện cụ thể, lớp hàm ẩn là bài học về cách sống.
CâuTường minhHàm ẩn
(Mẹ nói lúc 11 giờ đêm) Mai con có bài kiểm tra đấy.Mai có bài kiểm traĐi ngủ đi (tuỳ ngữ cảnh)
Hôm nay Nam cũng đi học muộn.Nam đi học muộnĐã có người khác đi muộn (nhờ từ "cũng")
Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.Ở gần mực dễ dính đen, gần đèn thì được sángBạn bè, môi trường ảnh hưởng tới mình
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.Ăn quả nhớ người trồngHưởng thành quả phải biết ơn người làm ra

5 ✍️ Viết: nghị luận về một thói xấu

Dạng bài

Dàn ý bài nghị luận phê phán một thói xấu

  1. 1 Mở bài: nêu thói xấu cần bàn (có thể mở bằng một tình huống bạn chứng kiến).
  2. 2 Làm rõ: thói xấu ấy là gì, hay gặp ở đâu, ở ai, trong hoàn cảnh nào.
  3. 3 Phê phán: lí lẽ (vì sao xấu, gây hại gì) + bằng chứng xác thực, đa dạng (sự việc, trải nghiệm thật).
  4. 4 Đối thoại: nêu một ý kiến khác (giả định) rồi trả lời đúng mực.
  5. 5 Kết bài: khẳng định ý kiến phê phán, rút ra bài học cho mình.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ chê bai, dùng lời lẽ nặng nề, quy chụp ("ai cũng thế", "thật đáng khinh"). Phê phán phải có lí lẽ, bằng chứng và giữ lời lẽ đúng mực.

⏳
Làm mẫu

Đề: Thói đổ lỗi cho hoàn cảnh.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Trình bày ý kiến về một thói xấu: dùng lại dàn ý trên, phê phán đúng mực, có thể thêm chút hài hước để người nghe không thấy căng thẳng. Người nghe ghi tóm tắt bằng gạch đầu dòng, mũi tên, ghi cả chỗ còn thắc mắc để trao đổi.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎭

Hài kịch

  1. 1
    Nhận biết

    Hài kịch hướng tới điều gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi thấy áo bị may ngược hoa, vì sao ông Giuốc-đanh không bắt sửa?

  3. 3
    Thông hiểu

    Thợ bạn gọi ông Giuốc-đanh bằng những tiếng ngày càng "cao", ông lại thưởng tiền ngày càng nhiều. Chi tiết này làm lộ ra điều gì?

  4. 4
    Thông hiểu Đoạn kịch tự viết dưới đây: chọn các chỉ dẫn sân khấu (không phải lời thoại).

    : ? .

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn viết: "Ni-côn cười vì cô là người hầu hỗn láo." Nhận xét nào đúng nhất?

😂

Truyện cười, ca dao trào phúng

  1. 1
    Nhận biết

    Truyện "Treo biển" phê phán thói xấu nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Xếp các việc nhà hàng làm với cái biển trong "Treo biển" theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Thông hiểu

    Cái buồn cười trong cuộc hỏi – đáp ở "Lợn cưới, áo mới" là gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu chốt của "Nói dóc gặp nhau" gây cười nhờ đâu?

❓

Câu hỏi tu từ

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào là câu hỏi tu từ?

  2. 2
    Thông hiểu

    Bạn rủ đi đá bóng, Minh đáp: "Cậu không thấy tớ đang ôn bài cho mai kiểm tra à?" Câu của Minh dùng để làm gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu kể nào giữ đúng ý của câu hỏi tu từ "Ai lại không muốn được bố mẹ tin tưởng?"

  4. 4
    Vận dụng

    So với câu kể "Ai cũng muốn được bố mẹ tin tưởng.", câu hỏi tu từ cùng ý có hiệu quả gì hơn?

🔎

Nghĩa tường minh – hàm ẩn

  1. 1
    Thông hiểu

    Con xem phim đã hai tiếng, bố nói: "Mắt con đỏ hết cả rồi kìa." Nghĩa hàm ẩn của câu là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Bài này đến Hùng cũng làm được." Cụm "đến… cũng" ngầm cho biết điều gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nghĩa hàm ẩn của tục ngữ "Nước chảy đá mòn" là gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Đã khuya, chủ nhà cứ nhìn đồng hồ rồi nói với khách: "Ôi, đã mười giờ rồi cơ à!" Ý ngầm của chủ nhà là gì, và vì sao không nói thẳng?

✍️

Viết bài nghị luận

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp dàn ý bài nghị luận phê phán một thói xấu theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Bằng chứng nào thuyết phục nhất cho ý "Thói đổ lỗi khiến ta không tiến bộ"?

  3. 3
    Vận dụng

    Câu nào phê phán ĐÚNG MỰC thói chen hàng?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phê phán thói "nói một đằng, làm một nẻo" (hứa nhiều mà không làm).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🪧

Bức hoành phi chữ vàng

Bức hoành phi chữ vàng (truyện cười do Học liệu STEAM viết theo lối truyện cười dân gian để luyện đọc) Ở làng Đông có ông Ba Bổng, buôn trâu mà giàu, nhà ngói ba gian, ruộng thẳng cánh cò bay. Chỉ hiềm một nỗi: ông không biết chữ. Đi đâu nghe người ta gọi "ông Ba buôn trâu", ông lấy làm tủi lắm, chỉ mong được gọi là "cụ Ba hay chữ". Một hôm lên phố huyện, ông thấy ở góc chợ có người bán rẻ một bức hoành phi sơn son, bốn chữ Hán thếp vàng, nét bay như rồng múa. Ông mua ngay, thuê người khiêng về treo chính giữa nhà, rồi đánh tiếng mời khắp làng đến xem. Người đến đầu tiên là anh lái lợn đang muốn vay tiền. Anh đứng ngắm hồi lâu, gật gù: – Chữ thánh hiền có khác! Nhìn đã thấy sáng cả gian nhà. Tiếp đến ông phó lí. Ông này cũng chẳng biết chữ, nhưng sợ người ta biết mình không biết, bèn vuốt râu: – Nét chữ cứng cáp thế này, ắt phải là chữ của bậc đại khoa. Ông Ba sướng rơn, khách khen một câu là ông sai dọn thêm một mâm rượu. Đến chiều, nhà đã hết hai vò rượu và một con lợn, mà vẫn chưa ai nói được bốn chữ ấy là chữ gì. Vừa lúc ấy, cậu Tí con ông đồ xóm dưới đi học về, ghé vào xin bát nước. Thấy bức hoành phi, cậu đánh vần từng chữ rồi giảng luôn: – Bốn chữ này nghĩa là "Nhận cầm đồ, lấy lãi nhẹ". Ơ, sao ông lại treo biển hiệu cầm đồ giữa nhà thế ạ? Cả gian nhà lặng ngắt. Anh lái lợn cúi gằm xuống chén rượu. Ông phó lí bỗng ho sặc sụa. Ông Ba đỏ mặt tía tai, nhưng chỉ một thoáng, ông đã đập bàn cười khà khà: – Thằng bé sáng dạ thật! Ta treo thế là để thử xem trong làng ai biết chữ thật, ai biết chữ giả đấy. Nay thì ta biết cả rồi! Từ hôm ấy, người làng Đông có thêm một câu để trêu nhau mỗi khi nghe ai khen lấy lòng: "Lại khen như khen hoành phi nhà ông Ba".

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Ông Ba Bổng treo bức hoành phi giữa nhà để làm gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Mâu thuẫn gây cười chính trong truyện là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Lời khen của anh lái lợn và ông phó lí cho thấy điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu ông Ba nói sau khi cậu Tí đọc ("Ta treo thế là để thử…") có tác dụng gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Ông Ba Bổng giống ông Giuốc-đanh trong "Trưởng giả học làm sang" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu suy nghĩ của bạn về câu chốt của truyện "Bức hoành phi chữ vàng" (hoặc về thói khen lấy lòng của hai vị khách).

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện cười, một đoạn hài kịch hoặc bài ca dao trào phúng ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, chỉ ra thói xấu bị phê phán, mâu thuẫn gây cười và thủ pháp trào phúng (phóng đại, đối lập, lặp lại, câu chốt bất ngờ); câu tiếng Việt hay hỏi câu hỏi tu từ và nghĩa hàm ẩn của một câu, một câu tục ngữ.
  • •Phần viết hay có đoạn cảm nghĩ về một chi tiết gây cười hoặc bài nghị luận phê phán một thói xấu — giữ dàn ý "nêu thói xấu → làm rõ → phê phán có lí lẽ, bằng chứng → đối thoại → bài học".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Ôn tập học kì I