Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 9 · Học kỳ 2

Nhà văn và trang viết — nghị luận văn học

Nhận ra luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong văn bản nghị luận văn học, nhận biết và dùng đúng thành phần biệt lập, rồi viết bài phân tích một tác phẩm truyện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nghị luận văn học là bài nghị luận bàn về một vấn đề của văn học: một tác phẩm, một tác giả, một thể loại, hay chính việc đọc văn.
  • 2Bốn yếu tố: luận đề (vấn đề chính, hay nằm ở nhan đề, mở bài) → luận điểm (các ý triển khai) → lí lẽ (giải thích có căn cứ) → bằng chứng (câu thơ, chi tiết, hình ảnh dẫn từ tác phẩm).
  • 3Bằng chứng tốt phải đúng chữ và khớp luận điểm; dẫn xong phải phân tích cho thấy nó chứng minh điều gì.
  • 4Mỗi người đọc hiểu tác phẩm theo cách riêng, nhưng cách hiểu nào cũng phải kiểm chứng được bằng văn bản.
  • 5Tiếng Việt: thành phần biệt lập đứng ngoài cấu trúc câu — tình thái (có lẽ, chắc chắn), cảm thán (ôi, trời ơi), gọi – đáp (ơi, thưa, vâng), chêm xen (trong ngoặc đơn, giữa hai gạch ngang).
  • 6Viết: phân tích một truyện = giới thiệu + ý kiến chung → nội dung, chủ đề → vài nét nghệ thuật đặc sắc có bằng chứng → ý nghĩa, giá trị.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam (trích)

Xuân Diệu · Trích tiểu luận in trong "Các nhà thơ cổ điển Việt Nam" (tập II, 1982); nhà thơ Xuân Diệu bàn về chùm ba bài thơ thu bằng chữ Nôm của Nguyễn Khuyến.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nhắc tới mùa thu, trong đầu bạn hiện lên cảnh gì: lá vàng, trời xanh hay một góc quê cụ thể nào đó?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Người viết nêu vấn đề gì? Những cụm từ nào được nhắc lại để nhấn vào "chất Việt Nam" của các bài thơ?

  2. 📍 Phần bàn về "Thu ẩm"

    Xuân Diệu dựa vào những câu thơ nào để cho rằng bài thơ không tả một đêm trăng duy nhất?

  3. 📍 Đoạn bình câu thơ về làn ao và bóng trăng

    Người viết chỉ ra cái hay của câu "Làn ao lóng lánh bóng trăng loe" (Nguyễn Khuyến) bằng những yếu tố âm thanh nào?

  4. 📍 Phần bàn về "Thu vịnh"

    Theo Xuân Diệu, cái "thần" của cảnh thu trong bài này nằm ở đâu, và nó dẫn tới ý gì ở hai câu kết?

  5. 📍 Phần bàn về "Thu điếu"

    Vì sao ao trong bài nhỏ, thuyền câu cũng "bé tẻo teo"? Người viết khen gì ở hai câu 3–4?

  6. 📍 Đoạn kết

    Câu cuối đánh giá chung ba bài thơ thế nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Chọn một luận điểm, rồi chạm vào chữ trong bài thơ (hoặc đoạn truyện) để gắn làm bằng chứng — gắn nhầm luận điểm thì mảnh trích bị trả lại kèm lí do.

🎯 Luận đề của bài phân tích

"Diều của ông" là nỗi nhớ ông của người cháu, gửi trong một cánh diều tuổi thơ.

① Chọn một luận điểm

② Chạm vào chữ làm bằng chứng

Diều của ông (thơ do Học liệu STEAM viết)

Chiều quê, ,

bên hiên.

,

cánh diều giấy .

vọng tới đầu làng,

ông dặn:

Giờ ông đi xa rồi.

cháu ngước nhìn mây trắng:

Chọn luận điểm 🌾 "cảnh quê có màu sắc, âm thanh", rồi tìm chữ chứng minh…

1 🔎 Nhận ra văn bản nghị luận văn học

Cần nhớ

  • ✦Bài nghị luận văn học bàn về văn học: một tác phẩm, một tác giả, một thể loại, hay việc đọc văn. Người viết nêu quan điểm, đánh giá của mình và tìm cách thuyết phục người đọc.
  • ✦Luận đề = vấn đề chính, thường thấy ở nhan đề, phần mở đầu, hoặc phải suy ra từ cả bài. Luận điểm = các ý lớn làm rõ luận đề; bàn về một tác phẩm thì luận điểm hay đi theo nội dung và nghệ thuật của tác phẩm đó.
  • ✦Lí lẽ = lời giải thích có căn cứ, hợp lô-gic; có thể có cảm xúc nhưng phải gọn, sắc, không dài dòng cảm tính. Bằng chứng = câu thơ, câu văn, chi tiết, hình ảnh dẫn từ tác phẩm, hoặc tư liệu về tác giả, thể loại.
  • ✦Đọc một bài nghị luận văn học, phân biệt hai thứ: bằng chứng khách quan (câu chữ có thật trong tác phẩm) và ý kiến chủ quan (người viết khen, chê, đánh giá).

Bốn yếu tố trong "Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam"

Yếu tốTrong văn bản (tóm bằng lời mình)
🎯 Luận đềNguyễn Khuyến là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, rõ nhất qua ba bài thơ thu
🧱 Luận điểmBa bài điển hình cho mùa thu Bắc Bộ · "Thu ẩm" gộp nhiều thời điểm · "Thu vịnh" có thần ở bầu trời · "Thu điếu" điển hình hơn cả
🧠 Lí lẽĐom đóm đêm sâu không hợp với ao sáng trăng; vùng chiêm trũng nhiều ao nên ao nhỏ, thuyền nhỏ
📌 Bằng chứngCác câu thơ được dẫn; từng âm "l", từng thanh sắc; cặp chữ "tí" – "vèo"

Dạng bài

Tìm luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong một đoạn nghị luận văn học

  1. 1 Tìm câu nêu ý chính của đoạn (thường là câu mở đoạn) ⇒ đó là luận điểm.
  2. 2 Gạch các câu giải thích "vì sao" ⇒ lí lẽ.
  3. 3 Khoanh câu thơ, chi tiết được dẫn từ tác phẩm ⇒ bằng chứng.
  4. 4 Hỏi: bằng chứng ấy chứng minh luận điểm thế nào? Lí lẽ nối hai thứ lại ra sao?

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép thật nhiều câu thơ rồi dừng, không nói câu ấy chứng minh điều gì. Bằng chứng không có lời phân tích đi kèm thì chưa thành lập luận.

🎣
Làm mẫu

Tìm luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong phần Xuân Diệu bàn về "Thu điếu".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 📖 Người đọc và cách hiểu riêng

Cần nhớ

  • ✦Nhà văn sáng tạo tác phẩm; người đọc tiếp nhận nó — đọc, tưởng tượng, cảm nhận cái hay của nội dung và nghệ thuật.
  • ✦Mỗi người một tuổi, một vốn sống, một hoàn cảnh ⇒ cách hiểu, cách cảm có nét riêng. Nhờ vậy ý nghĩa tác phẩm được mở rộng, phong phú dần qua nhiều người đọc, nhiều thời đại.
  • ✦Nhưng cách hiểu nào cũng phải dựa vào đặc điểm của văn bản: thể loại, đề tài, chủ đề, bố cục, biện pháp nghệ thuật, từ ngữ. Không tìm được chỗ dựa trong câu chữ ⇒ là đi xa văn bản.
Hiểu riêng ✓

Đọc "Xe đêm", một bạn thấy An-đéc-xen cô đơn, bạn khác thấy chàng hào phóng. Cả hai đều chỉ ra được lời thoại, chi tiết trong truyện ⇒ đều là cách hiểu có căn cứ.

Đi xa văn bản ✗

"An-đéc-xen tiên đoán vì muốn lấy tiền của các cô." Trong truyện chàng còn trả tiền giúp họ ⇒ ý này không có chỗ dựa, trái với câu chữ.

3 💬 Thành phần biệt lập (1): tình thái, cảm thán

Cần nhớ

  • ✦Thành phần biệt lập không nằm trong cấu trúc câu (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, định ngữ, bổ ngữ) và không tham gia nói sự việc của câu. Bỏ đi, sự việc trong câu vẫn nguyên. Có bốn loại: tình thái, cảm thán, gọi – đáp, chêm xen.
  • ✦Thành phần tình thái: thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói với sự việc — nhất là mức tin chắc: chắc chắn, chắc hẳn (tin cao); có lẽ, hình như, dường như (chưa chắc); theo tôi, nghe đâu (nguồn ý kiến).
  • ✦Thành phần cảm thán: bộc lộ trực tiếp cảm xúc (vui, buồn, ngạc nhiên, tức giận…): ôi, chao ôi, trời ơi, chà, ơ…
LoạiVí dụ tự soạnCho biết gì
Tình tháiCó lẽ chiều nay trời sẽ mưa.Người nói chưa chắc chắn
Tình tháiChắc chắn bạn ấy đã đọc hết cuốn sách.Người nói tin rất cao
Tình tháiTheo tôi, đoạn kết là đoạn hay nhất.Đây là ý kiến riêng
Cảm thánChà, bài thơ ngắn mà nhiều tầng nghĩa thật!Ngạc nhiên, thán phục
Cảm thánTrời ơi, mình để quên vở ở nhà rồi!Hốt hoảng, tiếc
"chắc chắn" tình thái ≠ "chắc chắn" vị ngữ

"Chắc chắn mai lớp mình thắng." ⇒ tình thái, bỏ đi câu vẫn đủ. "Cây cầu này rất chắc chắn." ⇒ vị ngữ (tả cây cầu), bỏ đi câu mất nghĩa.

Viết nghị luận: dùng tình thái cho đúng mức

Có bằng chứng rõ thì viết "chắc chắn", "rõ ràng"; mới là phỏng đoán thì dùng "có lẽ", "dường như". Nói quá chắc mà không có bằng chứng là mất lòng tin của người đọc.

4 📎 Thành phần biệt lập (2): gọi – đáp, chêm xen

Cần nhớ

  • ✦Thành phần gọi – đáp: tạo lập hoặc giữ quan hệ giao tiếp, hay có các từ ơi, thưa, dạ, vâng… "Nam ơi" là gọi; "Vâng" là đáp.
  • ✦Thành phần chêm xen (phụ chú): bổ sung, giải thích thêm cho một đối tượng trong câu. Thường đặt trong dấu ngoặc đơn, giữa hai dấu gạch ngang, giữa hai dấu phẩy, giữa dấu gạch ngang và dấu phẩy; có khi đặt sau dấu hai chấm.
  • ✦Chêm xen có thể cho biết thêm về người, vật, hoặc thái độ, tình cảm của người nói.
LoạiVí dụ tự soạnLàm gì
Gọi – đápLan ơi, ra xem cầu vồng này!Gọi để bắt đầu trò chuyện
Gọi – đápThưa cô, em xin đọc bài.Gọi lễ phép người trên
Gọi – đápDạ, con nghe rồi ạ.Đáp lại lời gọi
Chêm xenÔng nội tôi (năm nay đã ngoài tám mươi) vẫn tự trồng rau.Giải thích thêm về ông
Chêm xenCuốn sách ấy – quà sinh nhật của bố – mình đọc ba lần.Cho biết cuốn sách từ đâu, quý thế nào
Chêm xenThầy Hùng, người dạy tôi bơi, vừa chuyển trường.Giới thiệu thầy là ai

5 ✍️ Viết: phân tích một tác phẩm truyện

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích truyện

  1. 1 Mở bài: giới thiệu nhan đề, tác giả; nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.
  2. 2 Thân bài (1): nêu ngắn gọn nội dung chính và chủ đề.
  3. 3 Thân bài (2): chọn hai, ba nét nghệ thuật đặc sắc nhất (cốt truyện, nhân vật, ngôi kể, chi tiết, ngôn ngữ…), mỗi nét là một luận điểm có bằng chứng và tác dụng.
  4. 4 Kết bài: khẳng định ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cả chuyến xe từ đầu tới cuối rồi thêm câu "em rất thích". Bài phân tích chỉ tóm nội dung vài câu; phần lớn để chỉ ra và phân tích nét nghệ thuật. Ôm đủ mọi phương diện, mỗi thứ một câu, cũng là lỗi "dàn trải".

🌙
Làm mẫu

Đề: Phân tích sức hấp dẫn của đoạn trích "Xe đêm" (Pau-xtốp-xki).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 8 có phần trình bày ý kiến về văn học trong đời sống hôm nay (văn học có còn quan trọng khi phim, video ở khắp nơi?): nêu ý kiến rõ, 2–3 luận điểm có lí lẽ, bằng chứng (một cuốn sách đã đổi cách bạn nghĩ…), đoán trước ý kiến phản bác để trao đổi lịch sự.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔎

Luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng

  1. 1
    Nhận biết

    Luận đề trong văn bản nghị luận văn học là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Thứ nào là bằng chứng trong bài nghị luận văn học?

  3. 3
    Thông hiểu

    Luận đề của "Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam" (Xuân Diệu) là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xuân Diệu cho rằng "Thu ẩm" gộp nhiều thời điểm của mùa thu chứ không chỉ tả một đêm trăng. Đâu là lí lẽ ông dùng?

  5. 5
    Thông hiểu

    Khen hai câu 3–4 của "Thu điếu", Xuân Diệu chú ý điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Cách nêu bằng chứng của "Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa" khác "Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam" ở đâu?

📖

Người đọc và cách hiểu

  1. 1
    Thông hiểu

    Theo "Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa", vì sao không ai đọc một tác phẩm một lần là xong?

  2. 2
    Thông hiểu

    Tác giả so người đọc với ca sĩ hát theo bản nhạc của nhạc sĩ để nói điều gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Đọc "Thu điếu", bạn A nói: "Ông ngồi câu mà lòng không ở chuyện câu; cảnh vắng gợi một nỗi buồn lặng." Bạn B nói: "Ông đi câu vì nhà hết gạo." Cách hiểu nào đi xa văn bản?

📎

Gọi – đáp, chêm xen

  1. 1
    Thông hiểu

    Trong câu "Dạ, con đọc xong rồi ạ.", từ "Dạ" là thành phần gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu "Ông nội tôi (năm nay đã ngoài tám mươi) vẫn tự trồng rau." — phần trong ngoặc đơn có tác dụng gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Thành phần chêm xen thường KHÔNG được đánh dấu bằng cách nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào có hai thành phần biệt lập?

✍️

Viết bài phân tích truyện

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài phân tích một tác phẩm truyện theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là câu phân tích chứ không phải câu kể lại truyện "Xe đêm"?

  3. 3
    Vận dụng

    Bài phân tích "Xe đêm" của một bạn lướt qua đủ mọi thứ: ngôi kể, nhân vật, lời thoại, cảnh, chi tiết… mỗi thứ một câu. Nên sửa thế nào?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích một nét đặc sắc về nghệ thuật trong đoạn trích "Xe đêm" (hoặc một truyện bạn đã học).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🔥

Ngọn lửa nhỏ trong "Bếp chiều"

Ngọn lửa nhỏ trong "Bếp chiều" (bài nghị luận văn học do Học liệu STEAM viết, bàn về một bài thơ cũng do Học liệu STEAM viết, để luyện đọc) *Bếp chiều* Chiều đông mưa lất phất, bà nhóm bếp rơm vàng. Khói vương trên mái rạ, khoai nướng thơm đầu làng. Cháu ngồi hơ đôi tay, nghe bà kể chuyện xưa. Lửa nhỏ mà ấm thế, ấm cả một mùa mưa. (1) Có những bài thơ chỉ tám dòng mà đọc xong ta thấy cả một vùng kí ức. "Bếp chiều" là một bài thơ như thế: nó giữ lại hơi ấm của tình bà cháu trong một buổi chiều đông. (2) Trước hết, bài thơ mở ra bằng một khung cảnh lạnh và đơn sơ. "Mưa lất phất" của chiều đông, "mái rạ" của một nếp nhà quê: cảnh không có gì sang trọng. Nhưng chính cái lạnh bên ngoài làm ngọn lửa bên trong hiện lên rõ hơn. Màu "vàng" của rơm và mùi khoai nướng bay tới tận "đầu làng" có lẽ là những điểm ấm đầu tiên của bài thơ. (3) Người bà không được tả khuôn mặt, dáng đi. Bà hiện lên qua hai việc rất bình thường: nhóm bếp và kể chuyện xưa. Một việc sưởi ấm đôi tay cháu, một việc sưởi ấm tâm hồn cháu. Chỉ với hai động từ "nhóm" và "kể", ta đã thấy một người bà chăm chút, hiền hậu. (4) Hay nhất là hai dòng kết. Chữ "ấm" vang lên ở dòng bảy rồi được nhắc lại ngay đầu dòng tám, như một tiếng reo khẽ. "Lửa nhỏ" đặt bên "cả một mùa mưa": cái nhỏ bé lại sưởi được cái rộng lớn. Ngọn lửa ấy – ngọn lửa của rơm rạ và của tình thương – không chỉ ấm một buổi chiều mà ấm cả mùa đông dài. (5) Bài thơ dùng những chữ rất quen, không có hình ảnh nào lạ. Ôi, hoá ra thơ hay đâu cần chữ cầu kì! Chỉ cần thành thực, người viết sẽ chạm được tới những kỉ niệm mà ai cũng có.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản bàn về "Bếp chiều" thuộc kiểu văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Luận đề của bài nghị luận là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ở đoạn (3), người viết dùng bằng chứng nào để làm rõ hình ảnh người bà?

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở đoạn (2), vì sao người viết nói về cái lạnh trước khi nói về ngọn lửa?

  5. 5
    Thông hiểu

    Phần "– ngọn lửa của rơm rạ và của tình thương –" ở đoạn (4) là thành phần biệt lập gì, và để làm gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu nào là ý kiến đánh giá chủ quan của người viết, không phải bằng chứng dẫn từ bài thơ?

  7. 7
    Vận dụng

    Nếu muốn thêm một luận điểm về vần của bài thơ, bằng chứng nào hợp nhất?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích hình ảnh "khói vương trên mái rạ" (hoặc một hình ảnh khác bạn thích) trong bài thơ "Bếp chiều". Đoạn văn có ít nhất một bằng chứng trích từ bài thơ và một thành phần biệt lập.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra thường dùng một đoạn nghị luận văn học ngắn ngoài SGK (bàn về một bài thơ, một truyện ngắn, hoặc về việc đọc). Phần "Luyện văn bản mới" ở trên luyện đúng kiểu đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định luận đề, chỉ ra luận điểm, phân biệt lí lẽ, bằng chứng, phân biệt bằng chứng khách quan với ý kiến chủ quan; tìm thành phần biệt lập và gọi tên loại.
  • •Phần viết hay có đề phân tích một tác phẩm truyện (hoặc đoạn văn phân tích một chi tiết, một hình ảnh): nêu chủ đề, chọn vài nét nghệ thuật, mỗi nét có bằng chứng và tác dụng.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
10. Hôm nay và ngày mai — văn bản thông tin