Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 7 · Học kỳ 2

Chân dung cuộc sống — truyện

Nhận biết và phân tích cốt truyện đơn tuyến, đa tuyến; chỉ ra chi tiết tiêu biểu, nhân vật, chủ đề của truyện; dùng đúng trợ từ, thán từ và viết bài phân tích một tác phẩm truyện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cốt truyện đơn tuyến: cả truyện chỉ chạy theo một mạch sự việc, sự việc khá đơn giản, dồn vào làm rõ một hoặc vài nhân vật chính.
  • 2Cốt truyện đa tuyến: có từ hai mạch sự việc trở lên chạy cùng lúc, đan chéo nhau, cho thấy nhiều mặt đời sống và số phận của nhiều nhân vật. Một kiểu hay gặp: truyện lồng truyện.
  • 3Đọc truyện, hỏi ba câu: có mấy mạch? mỗi mạch đi theo ai? các mạch gặp nhau ở đâu? — chỗ gặp nhau thường là chỗ truyện gửi ý nghĩa.
  • 4"Chân dung cuộc sống" hiện ra qua chi tiết tiêu biểu, đề tài, nhân vật — có khi qua cái nhìn của nhân vật khác về nhân vật chính.
  • 5Tiếng Việt: trợ từ (cả, ngay, chính, những, chỉ, có…) đi kèm một từ ngữ để nhấn mạnh hay đánh giá; thán từ (a, ôi, trời ơi, vâng, dạ…) bộc lộ cảm xúc hoặc dùng để gọi – đáp.
  • 6Viết: phân tích truyện = giới thiệu → nội dung chính → chủ đề → nét đặc sắc nghệ thuật có bằng chứng → ý nghĩa; đừng kể lại cả truyện.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Mắt sói

Đa-ni-en Pen-nắc · Trích chương 2 và 3 của tiểu thuyết ngắn "Mắt sói" (1984), nhà văn Pháp viết cho thiếu nhi; đọc qua bản dịch.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Có bao giờ bạn nhìn thật lâu vào mắt một con vật — con chó, con mèo nhà mình — và tự hỏi nó đang nghĩ gì?
  • 🤔 Nếu chỉ được kể cho một người bạn mới đúng một kỉ niệm, bạn sẽ chọn kỉ niệm nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Chương 2, phần (1)

    Cậu bé nhìn vào mắt sói và thấy những gì, từ ngoài vào sâu bên trong?

  2. 📍 Chương 2, phần (2)

    Vì sao Ánh Vàng rời hang, và cô gặp chuyện gì?

  3. 📍 Cảnh cứu Ánh Vàng

    Sói Lam cứu em bằng cách nào? Nó phải trả giá ra sao?

  4. 📍 Chương 3, phần (3)

    Khi cậu bé nói tên mình, mọi người phản ứng thế nào? Cậu nghĩ gì về một cái tên?

  5. 📍 Phần (4), đi tìm Hàng Xén

    Phi Châu hỏi những ai về con lạc đà? Câu trả lời của họ cho thấy gì?

  6. 📍 Phần (4), chuyện chăn cừu

    Nhờ đâu Phi Châu chăn cừu giỏi? Cậu đối xử với Sư Tử và Báo thế nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Kéo từng sự việc vào Mạch 1, Mạch 2 hoặc ô "Hai mạch gặp nhau", chọn đơn tuyến hay đa tuyến rồi bấm "Kiểm tra" — hai sợi chỉ của truyện hiện ra ngay.

📖 “Ngọn đèn và bức tranh” — truyện ngắn do Học liệu STEAM viết. Các sự việc đã xếp theo thứ tự kể — bạn tìm xem truyện có mấy mạch.

Mẹo: hỏi “sự việc này đi theo ai?”. Cùng một người thì chung một làn. Ô giữa chỉ dành cho lúc nhân vật của HAI mạch riêng gặp nhau.

🃏 Sự việc (8) — kéo ở ⠿ vào làn:

  • 1. Trên đảo đá, ông Tư một mình giữ ngọn hải đăng, đêm nào cũng lau kính đèn.

  • 2. Ở đất liền, cô bé Mây được lớp giao viết thư cho “một người đang giữ biển”.

  • 3. Đêm bão, ông thức trắng giữ đèn sáng cho đoàn thuyền cá tìm đường vào bờ.

  • 4. Mây vẽ ngọn đèn biển và đàn cá, gửi kèm trong thư.

  • 5. Tàu tiếp tế mang tới cho ông một lá thư nét chữ trẻ con. Ông đọc đi đọc lại.

  • 6. Hè đến, Mây xin theo bố — thuyền trưởng tàu tiếp tế — ra đảo.

  • 7. Trên cầu tàu, ông Tư giơ bức tranh lên; Mây nhận ra ngay người giữ biển của mình.

  • 8. Tối ấy, hai ông cháu cùng leo lên tháp, Mây tự tay bật ngọn đèn.

Làn nào có thẻ thì sợi chỉ của làn ấy hiện rõ.

Mạch 1

Thả vào đây các sự việc đi theo cùng một nhân vật.

Mạch 2

Thả vào đây các sự việc đi theo cùng một nhân vật.

🔗 Hai mạch gặp nhau

Lúc nhân vật của hai mạch có mặt cùng nhau.

Truyện này có cốt truyện…

0/8 thẻ đã đặt · chưa chọn kiểu

1 🧵 Cốt truyện đơn tuyến và đa tuyến

Cần nhớ

  • ✦Cốt truyện là chuỗi sự việc nhà văn sắp xếp. Muốn biết kiểu cốt truyện, hỏi: truyện có mấy mạch sự việc chạy song song?
  • ✦Đơn tuyến: một mạch duy nhất, sự việc ít và nối tiếp nhau, dồn vào làm rõ một (hoặc vài) nhân vật chính — như "Lặng lẽ Sa Pa", chỉ một cuộc gặp chừng ba mươi phút.
  • ✦Đa tuyến: hai mạch trở lên tồn tại cùng lúc, đan chéo, nối vào nhau; cho thấy nhiều mặt đời sống, nhiều số phận — như "Mắt sói": đời Sói Lam và đời Phi Châu.
  • ✦Truyện lồng truyện: một câu chuyện được kể bên trong một câu chuyện khác. Trong "Mắt sói", hai câu chuyện đời hiện ra bên trong câu chuyện gặp gỡ ở vườn thú.
  • ✦Mẹo xếp mạch: với mỗi sự việc, hỏi "sự việc này đi theo ai?". Nhân vật phụ có mặt (mẹ, thầy, người lạ) không tạo thành mạch riêng nếu truyện không kể riêng chuyện của họ.

So hai kiểu cốt truyện

🧵 Đơn tuyến🪢 Đa tuyến
Số mạch sự việcMộtTừ hai trở lên
Sự việcÍt, khá đơn giản, nối tiếp nhauNhiều, phức tạp, đan chéo
Tập trung vàoTính cách một vài nhân vật chínhNhiều mặt đời sống, số phận nhiều nhân vật
Trong bàiLặng lẽ Sa PaMắt sói (truyện lồng truyện)

Dạng bài

Phân tích tác dụng của kiểu cốt truyện

  1. 1 Đếm mạch: liệt kê sự việc chính, xếp những sự việc đi theo cùng một nhân vật vào một mạch.
  2. 2 Gọi tên: một mạch là đơn tuyến; từ hai mạch là đa tuyến (có thể lồng nhau).
  3. 3 Chỉ chỗ nối: các mạch gặp nhau ở đâu, nhờ chi tiết nào.
  4. 4 Nói tác dụng: kiểu cốt truyện ấy giúp làm nổi bật nhân vật, chủ đề thế nào.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại hết hai câu chuyện rồi kết "vậy là đa tuyến". Phải nói các mạch nối nhau ở đâu và kiểu cốt truyện ấy giúp truyện nói điều gì.

🐺
Làm mẫu

Phân tích tác dụng của cốt truyện đa tuyến trong đoạn trích "Mắt sói".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔎 Trợ từ

Cần nhớ

  • ✦Trợ từ đi kèm một từ ngữ trong câu để nhấn mạnh hoặc bày tỏ thái độ đánh giá của người nói về sự vật, sự việc ở từ ngữ đó.
  • ✦Nhóm nhấn mạnh hay gặp: cả, ngay, chính, đích…; nhóm đánh giá (nhiều hay ít, hơn hay kém mức thường): những, chỉ, có, đến…
  • ✦Cùng một chữ, có lúc là trợ từ, có lúc không. Thử bỏ từ ấy đi: câu vẫn nói cùng một việc, chỉ mất sắc thái nhấn mạnh / đánh giá ⇒ trợ từ. Bỏ đi mà câu đổi nghĩa hoặc hỏng ⇒ không phải trợ từ.

Ví dụ (tự soạn)

CâuTrợ từTác dụng
Chính bạn Nam đã nhặt được chiếc ví.chínhnhấn mạnh: đúng là Nam, không phải ai khác
Mưa to quá, ngay cô giáo cũng đến muộn.ngaynhấn mạnh: đến cả người ít ai ngờ
Nó đọc hết cả ba cuốn truyện trong một tối.cảnhấn mạnh: nhiều, vượt mức thường
Em ăn những ba bát cơm.nhữngđánh giá: nhiều
Em ăn có một bát cơm.cóđánh giá: ít
Lớp mình chỉ còn hai bạn chưa nộp bài.chỉđánh giá: ít
"những" trợ từ ≠ "những" chỉ số nhiều

"Em mua những năm quyển vở" — nhấn mạnh là nhiều (trợ từ). "Những quyển vở này là của em" — chỉ số nhiều của danh từ, không phải trợ từ.

"ngay" trợ từ ≠ "ngay" là "liền, tức thì"

"Ngay cả bố cũng bất ngờ", "ngay cạnh nhà" — đứng trước để nhấn mạnh (trợ từ). "Làm ngay đi!", "chạy ngay ra cổng" — nghĩa là liền, tức thì; bỏ đi thì câu đổi nghĩa ⇒ không phải trợ từ.

3 😮 Thán từ

Cần nhớ

  • ✦Thán từ dùng để bộc lộ trực tiếp cảm xúc (a, ái, ôi, ơ, ô hay, than ôi, trời ơi…) hoặc để gọi – đáp (ơi, vâng, dạ, ừ…).
  • ✦Thán từ hay đứng đầu câu, có khi tách thành một câu riêng ("Trời ơi!"), có khi chen giữa câu.
  • ✦Một thán từ có thể mang nhiều cảm xúc tuỳ hoàn cảnh: "ôi" có thể là vui sướng, tiếc nuối, đau xót ⇒ phải đọc cả câu mới biết.
  • ✦Khi nói, thán từ đi cùng ngữ điệu, nét mặt, cử chỉ hợp với cảm xúc.
  • ✦Bài này cũng ôn biện pháp tu từ trong văn tả cảnh (so sánh, nhân hoá, ẩn dụ): cảnh Sa Pa trong truyện Nguyễn Thành Long được tả bằng nhiều hình ảnh như thế — gọi tên biện pháp rồi nói nó giúp cảnh hiện ra ra sao.

Ví dụ (tự soạn)

CâuThán từBộc lộ / dùng để
A, bố về!avui mừng, bất ngờ
Ôi, con diều đứt dây rồi!ôitiếc nuối
Trời ơi, muộn mất rồi!trời ơihốt hoảng, lo lắng
Ơ, sao cửa lại mở?ơngạc nhiên
Than ôi, cánh rừng xưa giờ chỉ còn gốc cây.than ôiđau xót
– Lan ơi! – Dạ, em đây.ơi · dạgọi · đáp lễ phép
Thán từ ≠ trợ từ

Thán từ nói lên cảm xúc của người nói, thường tách riêng ("Ôi, …!"). Trợ từ dính vào một từ ngữ để nhấn mạnh hay đánh giá từ ngữ đó ("chính nó", "những ba bát").

"ơi" để gọi ≠ "trời ơi" để than

"Mẹ ơi!" — gọi một người. "Trời ơi, đau quá!" — không gọi ai, chỉ bộc lộ cảm xúc.

4 ✍️ Viết: phân tích một tác phẩm truyện

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích truyện

  1. 1 Mở bài: giới thiệu nhan đề, tác giả; nêu ý kiến chung của bạn về truyện trong một câu.
  2. 2 Thân bài 1: tóm tắt nội dung chính thật ngắn (3–4 câu), đủ để người chưa đọc hiểu được.
  3. 3 Thân bài 2: nêu chủ đề — truyện ca ngợi, phê phán hay gửi gắm điều gì.
  4. 4 Thân bài 3: chọn 2–3 nét đặc sắc nghệ thuật (cốt truyện, cách xây dựng nhân vật, ngôi kể, ngôn ngữ…), mỗi nét có bằng chứng từ truyện và một câu "tác dụng là…".
  5. 5 Kết bài: khẳng định ý nghĩa, giá trị của truyện và điều nó để lại cho bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến bài phân tích thành bài kể lại truyện. Tóm tắt chỉ 3–4 câu; phần lớn bài phải trả lời câu hỏi "chi tiết này cho thấy gì, có tác dụng gì?".

🏔️
Làm mẫu

Đề: Phân tích truyện ngắn "Lặng lẽ Sa Pa" của Nguyễn Thành Long.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Giới thiệu một cuốn sách (truyện): mở đầu nêu tên sách và vì sao bạn muốn giới thiệu; triển khai bằng tác giả, nội dung chính (không kể hết, giữ chút tò mò), một vài nét hay về nghệ thuật; kết bằng cảm nghĩ và lời rủ người nghe tìm đọc. Cầm theo cuốn sách hay ảnh minh hoạ để bài nói sinh động.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧵

Kiểu cốt truyện

  1. 1
    Nhận biết

    Cốt truyện đơn tuyến là cốt truyện…

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao đoạn trích "Mắt sói" được coi là có cốt truyện đa tuyến?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Mắt sói", chi tiết nào giúp chuyển từ mạch truyện này sang mạch truyện kia?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Lặng lẽ Sa Pa" có cốt truyện đơn tuyến vì…

  5. 5
    Thông hiểu

    Xếp các bước phân tích tác dụng của kiểu cốt truyện cho đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Vận dụng

    Một truyện tự viết: "Các chương lẻ kể cô bé Na ở thành phố đi tìm con mèo lạc; các chương chẵn kể con mèo lang thang qua chợ, qua sông; chương cuối, con mèo nằm sưởi nắng trước nhà bà nội Na ở quê đúng hôm Na về thăm." Truyện có kiểu cốt truyện nào, các mạch gặp nhau ở đâu?

🖼️

Nhân vật, chi tiết, chủ đề

  1. 1
    Nhận biết

    Anh thanh niên trong "Lặng lẽ Sa Pa" làm công việc gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong "Lặng lẽ Sa Pa", chân dung anh thanh niên hiện ra chủ yếu qua…

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Bếp lửa", chi tiết bà dặn cháu viết thư đừng kể khó khăn, cứ bảo nhà vẫn bình yên cho thấy điều gì ở người bà?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Bếp lửa", động từ "nhóm" được lặp lại nhiều lần có tác dụng gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Ý nào nói đúng nhất thông điệp của "Chiếc lá cuối cùng"?

🔎

Trợ từ

  1. 1
    Nhận biết Chọn trợ từ trong câu.

    .

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong câu nào, "những" là trợ từ?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Em chỉ được điểm 6 thôi." Trợ từ "chỉ" bày tỏ điều gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào có "ngay" là trợ từ?

😮

Thán từ

  1. 1
    Nhận biết Chọn các thán từ (cẩn thận: có một trợ từ đứng lẫn vào).

    , ! , .

  2. 2
    Thông hiểu

    "– Dạ, cháu chào bác ạ!" Thán từ "dạ" dùng để…

  3. 3
    Thông hiểu

    "Trời ơi, mình quên mang bài tập rồi!" Thán từ "trời ơi" bộc lộ cảm xúc gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Chọn thán từ hợp nhất cho chỗ trống: "___, chú chim non rơi khỏi tổ rồi, tội nghiệp quá!"

✍️

Viết bài phân tích truyện

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp các ý của bài phân tích truyện theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Vận dụng

    Câu nào là PHÂN TÍCH, không chỉ kể lại?

  3. 3

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích tác dụng của cốt truyện đa tuyến trong đoạn trích "Mắt sói". Dùng ít nhất một trợ từ.

    0 chữ / tối thiểu 140

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🪁

Hai đầu sợi chỉ

Hai đầu sợi chỉ (truyện ngắn do Học liệu STEAM viết để luyện đọc; xóm chài trong truyện là tưởng tượng) Xóm chài cuối bãi có ông Bảy vá lưới. Từ ngày con trai ông đi biển không về, ông thôi ra khơi. Sáng nào ông cũng ngồi dưới mái hiên lợp lá, cuộn chỉ trên đầu gối, tay đưa con thoi thoăn thoắt. Ai hỏi gì ông cũng chỉ gật đầu. Bọn trẻ trong xóm bảo nhau: ông Bảy khó tính lắm. Cũng mùa ấy, ở đầu kia xóm, có hai mẹ con bé Út từ trên núi chuyển xuống. Mẹ ra bãi cá từ lúc trời chưa sáng. Út chưa quen ai. Em chẻ tre làm khung, lấy giấy báo cũ dán thành một con diều, chiều chiều ra bãi thả một mình. Gió biển mạnh, diều của Út cứ lên được một quãng lại cắm đầu xuống cát. Một buổi trưa, ông Bảy vá xong tấm lưới cuối cùng của mùa. Ông ngồi nhìn ra biển rất lâu. Trên bàn vẫn còn chiếc thoi gỗ con trai ông đẽo tặng năm nào. Cũng trưa ấy, một cơn gió giật làm đứt dây diều của Út. Con diều chao đi chao lại rồi mắc lên mái lá nhà ông Bảy. Út chạy theo, đứng ngoài hàng rào, không dám vào. Ông Bảy chống gậy đứng dậy, lấy cây sào khều con diều xuống. Ông lật đi lật lại, rồi bảo: – Ôi chao, đuôi ngắn thế này thì gió biển nó quật cho là phải. Ông không trả diều ngay. Ông buộc lại khung bằng chỉ cước, cắt một dải lưới rách nối thành cái đuôi thật dài, rồi đưa cho Út cuộn chỉ vá lưới chắc nhất của mình để làm dây. Chiều ấy, lần đầu tiên con diều giấy báo lên cao, đứng im trên nền trời như một chấm mực. Út reo lên. Ngoảnh lại, em thấy ông Bảy đã ra tới bãi cát, tay che mắt nhìn theo, miệng hình như đang cười. Từ hôm đó, xóm chài thấy một chuyện lạ: chiều nào ông Bảy cũng ra bãi, ngồi cạnh một đứa bé, hai ông cháu cùng giữ một sợi chỉ. Có người bảo, sợi chỉ ấy một đầu buộc vào con diều, một đầu buộc vào ông.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản được kể theo ngôi thứ mấy?

  2. 2
    Nhận biết

    Truyện có kiểu cốt truyện nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai mạch truyện gặp nhau nhờ chi tiết nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trước khi gặp nhau, hai nhân vật giống nhau ở điểm nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Ôi chao, đuôi ngắn thế này thì gió biển nó quật cho là phải." có thán từ nào, bộc lộ điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu kết "một đầu buộc vào con diều, một đầu buộc vào ông" gợi điều gì? Truyện gặp "Mắt sói" ở đâu?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích tác dụng của cốt truyện hai mạch trong truyện "Hai đầu sợi chỉ".

    0 chữ / tối thiểu 110

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một truyện ngắn ngoài SGK cho phần đọc hiểu — có khi truyện hai mạch, có khi chỉ một mạch. Phần "Luyện văn bản mới" ở trên tập đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: ngôi kể, kiểu cốt truyện (đơn tuyến / đa tuyến), chi tiết tiêu biểu, tính cách nhân vật, chủ đề; câu tiếng Việt hay hỏi tìm trợ từ, thán từ và nêu tác dụng.
  • •Phần viết hay có phân tích một truyện hoặc đoạn cảm nhận về một nhân vật, một chi tiết — giữ dàn ý "giới thiệu → nội dung → chủ đề → nghệ thuật có bằng chứng → ý nghĩa".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Tin yêu và ước vọng — thơ tự do