Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 8 · Học kỳ 2

Tin yêu và ước vọng — thơ tự do

Nhận ra đặc điểm của thơ tự do qua số tiếng, vần, nhịp và chỗ ngắt dòng, theo dõi mạch cảm xúc và cảm hứng chủ đạo, nêu tác dụng của biện pháp tu từ, cách chọn từ và cấu trúc câu, rồi tập làm thơ tự do và viết đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tự do.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thơ tự do không bó số tiếng mỗi dòng, số dòng mỗi khổ: dòng dài ngắn theo cảm xúc. Một dòng thật ngắn giữa các dòng dài là một chỗ nhấn.
  • 2Vần có thể có hoặc không; có thì gieo linh hoạt: vần chân hay vần lưng, vần liền hay vần cách. Nhịp do chỗ ngắt dòng, ngắt vế và độ dài từng dòng tạo nên.
  • 3Mạch cảm xúc là đường đi của cảm xúc trong bài (vd gặp gỡ → thương mến → tin tưởng). Cảm hứng chủ đạo là tình cảm mạnh nhất, phủ lên cả bài.
  • 4Ba văn bản đọc cùng nói về tin yêu và ước vọng của người lính, cô gái tiền phương thời chiến: gian khổ mà vẫn trẻ trung, tin ngày chiến thắng.
  • 5Tiếng Việt: nêu tác dụng biện pháp tu từ; thử thay từ đồng nghĩa để thấy chữ tác giả chọn "đắt" ở đâu; đổi cấu trúc câu là đổi điểm nhấn.
  • 6Viết: tập làm thơ tự do (hình ảnh trung tâm → mạch cảm xúc → ngắt nhịp, gieo vần) và đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tự do: mở – thân – kết, viết liền một đoạn.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Đồng chí

Chính Hữu · Bài thơ tự do viết năm 1948, sau khi tác giả tham gia chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947; in trong tập "Đầu súng trăng treo" (1966).

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Hai người xa lạ, quê ở hai nơi khác nhau, phải cùng trải qua những gì mới thành bạn thân?
  • 🤔 Bạn có nhớ một lần cùng bạn bè vượt qua khó khăn (một chuyến đi, một trận đấu) khiến cả nhóm gắn bó hơn không?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Sáu dòng đầu

    "Anh" và "tôi" xuất thân từ đâu? Điều gì đưa họ lại gần nhau?

  2. 📍 Dòng thứ bảy

    Dòng thơ này khác hẳn các dòng xung quanh ở chỗ nào?

  3. 📍 Từ "Ruộng nương anh gửi bạn thân cày" đến "nhớ người ra lính"

    Người lính để lại những gì ở quê? Thái độ của họ ra sao?

  4. 📍 Đoạn tả bệnh tật và quần áo

    Những gian khổ nào người lính cùng chịu? Họ đáp lại bằng gì?

  5. 📍 Ba dòng cuối

    Cảnh cuối bài diễn ra ở đâu, lúc nào? Hai người lính đang làm gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Chạm vào một tiếng để xuống dòng ngay sau tiếng ấy (chạm lại để nối), thấy số tiếng từng dòng đổi ngay; rồi so với bản gốc, nghe chỗ nhấn và chạm tìm vần, hình ảnh.

Chặng 1/3 · Tự ngắt dòng

Bài "Gửi bố ở công trường" đang in liền như văn xuôi. Chạm một tiếng để xuống dòng ngay sau tiếng đó; chạm lại để nối. Ngắt ở chỗ bạn muốn người đọc dừng lại.

Chưa ngắt dòng nào — 71 tiếng một hơi.

1 🕊️ Nhận ra thơ tự do

Cần nhớ

  • ✦Đếm thử bài "Đồng chí": có dòng 8 tiếng, có dòng chỉ 2 tiếng. Thơ mà số tiếng mỗi dòng, số dòng mỗi khổ không bị quy định như thế gọi là thơ tự do.
  • ✦Thơ tự do có thể có vần hoặc không. Có vần thì gieo rất linh hoạt: vần chân (cuối dòng) hay vần lưng (giữa dòng), vần liền (hai dòng kề nhau) hay vần cách (cách dòng), bằng hay trắc đều được.
  • ✦Nhạc của thơ tự do nằm ở chỗ ngắt dòng, ngắt vế, độ dài từng dòng, thanh điệu và vần ở tiếng được nhấn. Một dòng thật ngắn giữa các dòng dài = một chỗ dừng để nhấn.
  • ✦Mạch cảm xúc: cảm xúc của nhà thơ đi theo một trình tự, lớn dần hoặc đổi sắc thái; nó quyết định bài thơ chia đoạn ra sao, chọn hình ảnh nào.
  • ✦Cảm hứng chủ đạo: tình cảm sâu đậm nhất, chi phối cách nhà thơ nhìn đời và cách viết của cả bài (ngợi ca, tự hào, tin tưởng, xót thương…).

Ba bài thơ tự do trong bài

Đồng chíLá đỏTiểu đội xe không kính
Số tiếng mỗi dòng2 – 83 – 66 – 10
Khổ thơ2 khổ (17 + 3 dòng)3 khổ ngắn, có dòng ngắt bậc thang7 khổ, mỗi khổ 4 dòng
Mạch cảm xúcKhởi nguồn → biểu hiện → biểu tượng của tình đồng chíGặp gỡ → trân trọng → chia tay, tin gặp lạiTư thế ung dung → coi thường gian khổ → tình đồng đội → trái tim yêu nước
Cảm hứng chủ đạoNgợi ca tình đồng chíNiềm tin, lạc quan vào chiến thắngNgợi ca người lính lái xe trẻ trung, gan dạ

Dạng bài

Phân tích nét độc đáo của một bài thơ tự do

  1. 1 Nhìn hình thức: dòng dài ngắn thế nào, chia khổ ra sao, có vần không, vần ở đâu.
  2. 2 Tìm chỗ "lạ": dòng ngắn bất thường, dòng ngắt bậc thang, từ ngữ lặp lại, hình ảnh nổi bật.
  3. 3 Nói chỗ lạ ấy nhấn vào cảm xúc gì, làm người đọc dừng lại ở đâu.
  4. 4 Nối vào mạch cảm xúc và cảm hứng chủ đạo của cả bài.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm số tiếng rồi chỉ kết luận "đây là thơ tự do". Đề hỏi nét độc đáo, tác dụng thì phải nói chỗ ngắt, dòng ngắn ấy làm nổi bật cảm xúc gì.

🎖️
Làm mẫu

Nêu nét độc đáo của dòng thơ "Đồng chí!" trong bài thơ cùng tên của Chính Hữu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎨 Biện pháp tu từ

Cần nhớ

  • ✦Nêu tác dụng một biện pháp tu từ = gọi tên + chỉ ra từ ngữ + tác dụng với nội dung (làm hình ảnh cụ thể, sinh động, nhấn mạnh cảm xúc nào) + tác dụng với cách diễn đạt (tạo nhịp, giọng, sức gợi).
  • ✦Trong thơ tự do, biện pháp tu từ hay đi cùng chỗ ngắt dòng: tách một vế so sánh thành dòng riêng thì vế đó được nhấn thêm một lần nữa.
  • ✦Trong truyện, câu ngắn, liệt kê, lặp từ dồn dập làm nhịp kể nhanh, gợi không khí căng thẳng hoặc cảm xúc dâng trào.

Ví dụ tự soạn

Biện phápVí dụTác dụng
So sánhNhững ô cửa sáng đèn như những trang sách mở giữa đêm.Hình ảnh cụ thể, gợi sự ấm áp, chăm chỉ của từng gia đình
Nhân hoáHàng phượng nghiêng mình tiễn chúng em ra cổng trường.Cảnh vật như có tình, cùng chia tay với học trò
Ẩn dụMẹ là ngọn đèn nhỏ thức suốt những đêm con ốm.Gọi mẹ bằng "ngọn đèn" vì cùng sự lặng lẽ soi sáng, sưởi ấm
Hoán dụCả sân trường reo lên khi đội nhà ghi bàn."Sân trường" thay cho mọi người trong sân ⇒ niềm vui lan khắp
Điệp ngữEm nhớ con đường, nhớ hàng cây, nhớ cả tiếng trống trường.Lặp "nhớ" ⇒ nỗi nhớ dồn dập, trải rộng
Câu ngắn + liệt kêĐêm. Mưa. Và tiếng còi tàu rất xa.Nhịp chậm, đứt quãng ⇒ không gian vắng, lòng người trống trải
Ẩn dụ

Gọi A bằng tên B vì A và B giống nhau ở một nét: mẹ – "ngọn đèn" (cùng soi sáng, sưởi ấm).

Hoán dụ

Gọi A bằng tên B vì A và B gần gũi, đi liền với nhau: "sân trường" – những người đang ở trong sân.

3 🔎 Nghĩa của từ ngữ: chọn chữ "đắt"

Cần nhớ

  • ✦Từ đồng nghĩa hiếm khi thay nhau được hoàn toàn: chúng khác nhau ở sắc thái (mạnh – nhẹ, trang trọng – thân mật), âm thanh, số tiếng (ảnh hưởng nhịp thơ).
  • ✦Muốn thấy giá trị một từ tác giả chọn: thử thay bằng từ đồng nghĩa rồi hỏi "câu mới mất gì?".
  • ✦Từ láy gợi hình, gợi âm rõ hơn từ thường: "chông chênh", "râm ran", "lấp lánh".
  • ✦Một cụm từ có thể gợi liên tưởng tới thành ngữ quen thuộc: hiểu thành ngữ thì hiểu sâu hơn cụm từ ấy.

Thử thay từ (ví dụ tự soạn)

CâuThử thayCâu mới mất gì
Gió lồng lộng trên đồi cỏ.Gió thổi trên đồi cỏ.Mất cảm giác gió mạnh, trời rộng, thoáng đãng
Tiếng ve râm ran cả buổi trưa.Tiếng ve kêu cả buổi trưa.Mất âm thanh dày, đều, như phủ khắp không gian
Nụ cười giòn tan của em bé.Nụ cười to của em bé.Mất âm thanh trong trẻo, vui tươi
Đèn phố lấp lánh sau mưa.Đèn phố sáng sau mưa.Mất vẻ ánh sáng lúc tỏ lúc mờ, đẹp như sao

4 🧩 Lựa chọn cấu trúc câu

Cần nhớ

  • ✦Cùng một ý, đổi trật tự các thành phần câu là đổi điểm nhấn: phần nào đưa lên đầu thì được chú ý trước.
  • ✦Đưa từ chỉ cảm xúc, trạng thái lên đầu câu (tách bằng dấu phẩy) ⇒ nhấn vào tâm trạng nhân vật.
  • ✦Câu "Chỉ cần… là…" nhấn điều kiện rất nhỏ mà kết quả chắc chắn; câu "… nếu…" nghe trung tính hơn.
  • ✦Tách một ý thành câu riêng, thật ngắn ⇒ nhịp chậm lại, ý ấy nổi bật.

Ví dụ tự soạn

Câu gốcCâu đổi cấu trúcKhác nhau
Hồi hộp, em mở lá thư.Em hồi hộp mở lá thư.Câu gốc nhấn tâm trạng "hồi hộp" trước tiên
Chỉ cần bạn gọi là mình đến ngay.Mình sẽ đến ngay nếu bạn gọi.Câu gốc nhấn sự sẵn sàng, gọi một tiếng là có mặt
Giữa cánh đồng, một cánh diều chao lượn.Một cánh diều chao lượn giữa cánh đồng.Câu gốc mở ra không gian rộng trước, rồi mới tới cánh diều
Ăn cơm xong, bé ngủ.Bé ăn cơm xong rồi ngủ.Câu gốc gọn, nhịp nhanh; câu sau kể đều đều từng việc

5 ✍️ Viết: làm thơ tự do và đoạn văn cảm nghĩ

Dạng bài

Tập làm một bài thơ tự do

  1. 1 Chọn đề tài làm bạn rung động (nhà trường, gia đình, quê hương, người lính, thiên nhiên…) và gọi tên cảm xúc: thương, nhớ, biết ơn, tự hào, bâng khuâng…
  2. 2 Chọn một hình ảnh trung tâm chở cảm xúc ấy, rồi để cảm xúc đi theo sự vận động của hình ảnh.
  3. 3 Viết dòng đầu nói ấn tượng nổi bật nhất; ngắt dòng theo cảm xúc, dòng ngắn ở chỗ muốn nhấn; vần nếu có thì gieo tự nhiên, không gò.
  4. 4 Kết bằng một cảm nghĩ, một thông điệp để lại dư âm. Đọc to, soát: vần, nhịp, hình ảnh, biện pháp tu từ, từ ngữ, cảm xúc có thật không.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cố ép mỗi dòng bằng nhau hoặc cố gieo vần cho đủ, làm câu thơ gượng. Thơ tự do cần cảm xúc thật và chỗ ngắt có lí do.

🪭
Làm mẫu

Đề tài: nhớ bà nội. Hình ảnh trung tâm: chiếc quạt nan.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Viết đoạn văn ghi lại cảm nghĩ về một bài thơ tự do

  1. 1 Mở đoạn: giới thiệu tên bài thơ, tác giả và cảm nghĩ chung của bạn.
  2. 2 Thân đoạn: cảm nghĩ về nội dung (hình ảnh, cảm xúc) và nghệ thuật (từ ngữ, biện pháp tu từ), có dẫn từ ngữ trong bài.
  3. 3 Thân đoạn (tiếp): nêu tác dụng của thể thơ tự do — dòng dài ngắn, chỗ ngắt, vần, nhịp giúp thể hiện mạch cảm xúc ra sao.
  4. 4 Kết đoạn: khái quát cảm nghĩ, điều bài thơ để lại cho bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại nội dung bài thơ từ đầu đến cuối mà không có "mình cảm thấy…, mình thích…, điều đó cho thấy…". Đoạn cảm nghĩ phải có cảm xúc riêng của người viết.

🚚
Làm mẫu

Đoạn văn cảm nghĩ về "Bài thơ về tiểu đội xe không kính" (Phạm Tiến Duật).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Thảo luận một vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm đã học (vd vai trò của tuổi trẻ khi đất nước cần, từ "Đồng chí", "Lá đỏ", "Những ngôi sao xa xôi"): chuẩn bị lí lẽ, dẫn chứng từ tác phẩm; nói nối tiếp ý người trước, không lặp lại; người nghe ghi chép và đặt câu hỏi, tôn trọng ý kiến khác.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🕊️

Nhận ra thơ tự do

  1. 1
    Nhận biết

    Ý nào nói đúng về thơ tự do?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong "Đồng chí" (Chính Hữu), dòng thơ nào chỉ có hai tiếng, đứng riêng một dòng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Dòng thơ "Đồng chí!" có tác dụng gì trong mạch cảm xúc của bài?

  4. 4
    Thông hiểu Chọn hai tiếng hiệp vần ở hai dòng mở đầu bài "Lá đỏ" (Nguyễn Đình Thi).

    –

  5. 5
    Thông hiểu

    Xếp mạch cảm xúc của bài "Lá đỏ" theo đúng trình tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  6. 6
    Vận dụng

    Một bạn viết lại dòng kết của "Đồng chí" thành "Vầng trăng treo lơ lửng trên đầu mũi súng của chúng tôi". Câu mới mất gì?

🎨

Biện pháp tu từ

  1. 1
    Nhận biết

    Câu "Những ô cửa sáng đèn như những trang sách mở giữa đêm." dùng biện pháp tu từ nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Tác dụng của biện pháp nhân hoá trong câu "Hàng phượng nghiêng mình tiễn chúng em ra cổng trường." là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong câu "Cả sân trường reo lên khi đội nhà ghi bàn.", từ "sân trường" được dùng theo biện pháp nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu văn "Đêm. Mưa. Và tiếng còi tàu rất xa." tạo hiệu quả gì?

🔎

Chọn từ

  1. 1
    Thông hiểu

    Câu thơ tự viết: "Gió ___ trên đồi cỏ". Chọn từ gợi gió mạnh, không gian rộng thoáng nhất.

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong dòng "Võng mắc chông chênh đường xe chạy" (Phạm Tiến Duật), từ láy "chông chênh" gợi điều gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao "Tiếng ve râm ran cả buổi trưa" hay hơn "Tiếng ve kêu cả buổi trưa"?

🧩

Lựa chọn cấu trúc câu

  1. 1
    Thông hiểu

    "Hồi hộp, em mở lá thư." khác "Em hồi hộp mở lá thư." ở đâu?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào nhấn mạnh nhất sự sẵn sàng giúp đỡ?

  3. 3
    Vận dụng

    Muốn người đọc thấy không gian rộng mênh mông TRƯỚC, rồi mới thấy cánh diều, nên viết câu nào?

✍️

Làm thơ tự do và viết đoạn cảm nghĩ

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các bước tập làm một bài thơ tự do.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi chỉnh sửa bài thơ tự do của mình, câu hỏi nào KHÔNG cần đặt ra?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ được trình bày thế nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu mở đoạn nào tốt nhất cho đoạn văn cảm nghĩ về bài "Lá đỏ"?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ ghi lại cảm nghĩ của bạn về bài thơ "Đồng chí" của Chính Hữu.

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌙

Mẹ trực đêm

Mẹ trực đêm (bài thơ tự do do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Tối nay mẹ lại trực đêm chiếc áo trắng treo sau cánh cửa đã đi rồi. Căn nhà như rộng thêm em đếm tiếng kim đồng hồ đếm cả tiếng mưa rơi trên mái. Ở bệnh viện đầu phố ô cửa nào còn sáng là có mẹ. Mẹ thức cho những giấc ngủ không còn đau cho tiếng khóc trẻ con hoá thành tiếng cười buổi sớm. Em nằm nghe mưa thương mẹ và tin mai mẹ về, nắng sẽ lên rất sớm.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ được viết theo thể thơ nào? Dấu hiệu nào cho biết?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo bài thơ, nhờ đâu em biết mẹ đang ở trong bệnh viện đầu phố?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn hai tiếng hiệp vần ở dòng 1 và dòng 4.

    –

  4. 4
    Thông hiểu

    Dòng "là có mẹ." được tách riêng, rất ngắn. Tác dụng là gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Việc lặp lại từ "cho" ở hai dòng liền nhau ("cho những giấc ngủ…", "cho tiếng khóc trẻ con…") có tác dụng gì?

  6. 6
    Thông hiểu

    Xếp mạch cảm xúc của bài thơ theo đúng trình tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  7. 7
    Vận dụng

    Bài thơ này giống "Lá đỏ" của Nguyễn Đình Thi ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ ghi lại cảm nghĩ của bạn về bài thơ "Mẹ trực đêm".

    0 chữ / tối thiểu 110

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một bài thơ tự do hoặc đoạn thơ ngoài SGK (hay cùng đề tài người lính, gia đình, quê hương) — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể thơ và dấu hiệu; chỉ ra vần, nhịp, chỗ ngắt dòng đặc biệt; nêu tác dụng biện pháp tu từ; xác định mạch cảm xúc, cảm hứng chủ đạo; so với bài đã học.
  • •Phần viết hay có đoạn văn ghi lại cảm nghĩ về một bài thơ: mở đoạn giới thiệu → cảm nghĩ về nội dung, nghệ thuật, tác dụng của thể thơ → kết đoạn khái quát.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
9. Nhà văn và trang viết — nghị luận văn học