Ngữ văn lớp 8
Chủ điểm 1 · Học kỳ 1

Câu chuyện của lịch sử — truyện lịch sử

Nhận ra bối cảnh, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ của truyện lịch sử, tách được phần có thật với phần hư cấu, xác định chủ đề, hiểu biệt ngữ xã hội, từ ngữ địa phương và viết bài kể lại một chuyến tham quan di tích.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện lịch sử kể lại sự kiện, nhân vật của một thời kì có thật — nhưng nhà văn tưởng tượng thêm lời thoại, ý nghĩ, cảnh vật để quá khứ sống lại.
  • 2Bốn yếu tố cần soi: bối cảnh (thời đại, tình hình đất nước), cốt truyện (dựa trên sự kiện thật, sắp xếp theo ý nhà văn), nhân vật (vua, tướng, anh hùng… nhìn bằng con mắt riêng), ngôn ngữ (hợp thời đại, đúng vai vế).
  • 3Đọc truyện lịch sử, hỏi hai câu: điều gì sử sách đã ghi và điều gì nhà văn thêm vào để làm gì.
  • 4Chủ đề là vấn đề trung tâm của tác phẩm, thường không nói thẳng — rút ra từ nhan đề, nhân vật, chi tiết, cách kết thúc.
  • 5Tiếng Việt: biệt ngữ xã hội chỉ một nhóm người dùng (học sinh, một nghề, một tầng lớp); từ ngữ địa phương chỉ một vùng dùng. Cả hai đều cần đúng chỗ, đúng người nghe.
  • 6Viết: kể chuyến tham quan di tích = giới thiệu chuyến đi → diễn biến theo thời gian và nơi đến → nét nổi bật của di tích → cảm xúc, suy nghĩ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Lá cờ thêu sáu chữ vàng (trích)

Nguyễn Huy Tưởng · Phần 3 của truyện lịch sử viết cho thiếu nhi "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" (1960), kể về Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản.

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu việc lớn của cả nhà đang được bàn mà bạn bị bảo "trẻ con không được vào", bạn sẽ đứng ngoài hay tìm cách nói được ý mình?
  • 🤔 Bạn biết những người anh hùng nào nổi tiếng từ khi còn rất trẻ?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn đầu, bến Bình Than

    Dưới bến đang diễn ra việc gì? Vì sao Hoài Văn chỉ được đứng trên bờ?

  2. 📍 Lúc Hoài Văn nhìn các đoàn thuyền

    Thấy các anh em họ đều có mặt, Hoài Văn nghĩ gì?

  3. 📍 Đoạn đợi đến trưa

    Không chờ được nữa, Hoài Văn làm gì?

  4. 📍 Khi gặp vua và các vương hầu

    Hoài Văn giải thích việc làm của mình thế nào? Khi nghe có người chủ hoà, chàng làm gì?

  5. 📍 Đoạn vua xử tội

    Chiêu Quốc Vương đòi gì? Vua Thiệu Bảo xử ra sao?

  6. 📍 Đoạn cuối

    Trên đường về, Hoài Văn quyết định gì? Quả cam ra sao?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Xem mẫu xong, chọn bút 📜 hoặc 🖋️ rồi chạm vào từng câu để tô: câu nào là sự thật lịch sử, câu nào là nhà văn tưởng tượng — rồi bấm "Kiểm tra".

Câu mẫu · Bạch Đằng 938

Năm 938, quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy kéo thuyền chiến vào vùng biển nước ta.

Cảnh 1/3 · Sự thật

Câu này có năm 938, có tên nước Nam Hán, tên tướng giặc.

1 📜 Đọc hiểu truyện lịch sử

Cần nhớ

  • ✦Truyện lịch sử có hai lớp: cốt lõi có thật (sự kiện, nhân vật, thời gian, địa danh) và phần hư cấu (lời thoại, ý nghĩ, cử chỉ, cảnh vật, có khi cả nhân vật phụ).
  • ✦Bối cảnh = thời đại + tình hình đất nước + khung cảnh sống. Cốt truyện dựa trên sự kiện thật nhưng nhà văn chọn, sắp xếp, thêm bớt để nói điều mình muốn.
  • ✦Nhân vật thường là vua, tướng, anh hùng — nhưng mỗi nhà văn nhìn họ một kiểu: Nguyễn Huy Tưởng thấy một Trần Quốc Toản rất trẻ con mà rất quyết liệt; Thái Bá Lợi thấy một Nguyễn Hoàng biết sợ mà biết nghe.
  • ✦Ngôn ngữ phải hợp thời xưa và đúng vai vế: vua xưng "ta", gọi em; người trong hoàng tộc gọi vua là "quan gia"; tướng xin "bệ kiến".
  • ✦Chủ đề không nói thẳng. Tìm căn cứ ở: nhan đề, hành động và lời nói của nhân vật chính, chi tiết đặc sắc, cách kết thúc.

Soi bốn yếu tố ở hai truyện trong bài

Yếu tốLá cờ thêu sáu chữ vàngQuang Trung đại phá quân Thanh
Bối cảnhNhà Trần, quân Nguyên lăm le xâm lược; hội nghị ở bến Bình ThanCuối năm 1788 – Tết 1789, quân Thanh chiếm Thăng Long
Cốt truyệnMột ngày của Quốc Toản: bị ngăn → liều xuống bến → được tha → bóp nát quả camNghe tin → lên ngôi → hành quân, dụ quân → đại phá → giặc và vua Lê tháo chạy
Nhân vậtThiếu niên anh hùng, nóng nảy, yêu nướcNgười anh hùng mưu lược đối lập với kẻ cầu cứu giặc
Ngôn ngữLời người kể xen ý nghĩ nhân vật; từ xưng hô cung đìnhNhiều mốc ngày tháng, địa danh; giọng kể khách quan, trang trọng

Dạng bài

Phân tích một chi tiết trong truyện lịch sử

  1. 1 Gọi tên chi tiết: ai, làm gì, lúc nào trong truyện.
  2. 2 Nói chi tiết ấy là sự thật được ghi lại hay phần nhà văn tô đậm, tưởng tượng thêm.
  3. 3 Nó cho thấy gì ở nhân vật (tâm trạng, tính cách) hoặc ở thời đại.
  4. 4 Nó góp phần làm rõ chủ đề thế nào — kèm cảm nghĩ ngắn của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cả đoạn truyện rồi viết "chi tiết này rất hay". Đề hỏi phân tích thì phải có câu "chi tiết cho thấy…", "chi tiết góp phần…".

🍊
Làm mẫu

Phân tích chi tiết Trần Quốc Toản bóp nát quả cam.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🗝️ Biệt ngữ xã hội

Cần nhớ

  • ✦Biệt ngữ xã hội là từ ngữ của một nhóm người riêng (cùng nghề, cùng lứa tuổi, cùng thú chơi, cùng tầng lớp) đặt ra theo quy ước của nhóm. Người ngoài nghe thường không hiểu.
  • ✦Chỗ "lạ" có thể ở âm thanh (một từ mới hẳn) hoặc ở nghĩa (từ quen nhưng nhóm hiểu theo nghĩa khác).
  • ✦Trong sách báo, biệt ngữ hay được in nghiêng, đặt trong ngoặc kép hoặc có chú thích.
  • ✦Dùng thế nào: nói chuyện trong nhóm thì được; nói với người ngoài nhóm, phát biểu, viết bài thì tránh. Nhà văn dùng có chọn lọc để khắc hoạ đúng một nhóm nhân vật.

Ví dụ

Biệt ngữCủa nhóm nàoNghĩa
ngỗnghọc sinhđiểm 2 (con số trông như con ngỗng)
phaohọc sinhtài liệu mang lén vào phòng thi
gánh teamngười chơi trò chơi điện tửmột mình chơi giỏi, kéo cả đội thắng
cuốcngười chạy xe ôm, taximột chuyến chở khách
quan giahoàng tộc nhà Trần (trong truyện)nhà vua — cách gọi riêng trong họ hàng nhà vua
Biệt ngữ xã hội ≠ từ ngữ địa phương

Biệt ngữ chia theo nhóm người (nghề, tuổi, thú chơi). Từ địa phương chia theo vùng đất. "Ngỗng" (điểm 2) là biệt ngữ; "mô" (đâu) là từ địa phương.

Biệt ngữ ≠ từ lóng tục

Biệt ngữ không nhất thiết xấu — chỉ là của riêng một nhóm. Nhưng dùng sai chỗ (bài văn, lời phát biểu) thì thành thiếu lịch sự, khó hiểu.

3 🗺️ Từ ngữ địa phương

Cần nhớ

  • ✦Từ ngữ địa phương là từ ngữ chỉ quen dùng ở một vùng, một miền; bên cạnh nó thường có một từ toàn dân cùng nghĩa (mạ – mẹ, thơm – dứa).
  • ✦Trong văn chương, từ địa phương tô đậm màu sắc vùng miền, làm lời nhân vật chân thật, gợi tình cảm với quê hương.
  • ✦Nên tránh khi cần sự trang trọng, rõ ràng cho mọi người: văn bản hành chính (đơn, biên bản), phát biểu chính thức, bản tin, bài viết gửi người ở nhiều vùng.

Một số từ địa phương và từ toàn dân

Từ địa phươngVùng hay dùngTừ toàn dân
mô, tê, răng, rứaBắc Trung Bộ, Trung Bộđâu, kia, sao, thế
mạ, oBắc Trung Bộ, Trung Bộmẹ, cô
thơm, bắp, tráiNam Bộ (và một phần Trung Bộ)dứa, ngô, quả
heo, chénNam Bộ, Trung Bộlợn, bát
vôTrung Bộ, Nam Bộvào

4 ✍️ Viết: kể lại chuyến tham quan di tích

Dạng bài

Dàn ý bài kể lại chuyến tham quan

  1. 1 Mở bài: chuyến đi đến đâu, ai tổ chức, để làm gì; cảm xúc của bạn trước chuyến đi.
  2. 2 Thân bài (1): kể diễn biến theo thời gian — trên đường đi, lúc đến, lần lượt từng nơi tham quan, hoạt động chính.
  3. 3 Thân bài (2): tả và giới thiệu nét nổi bật của di tích (cảnh vật, kiến trúc, hiện vật, con người) kèm ấn tượng của bạn.
  4. 4 Kết bài: cảm xúc, suy nghĩ sau chuyến đi; điều bạn hiểu thêm về lịch sử, văn hoá.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bài viết thành bản liệt kê kiểu lịch trình ("8 giờ đến…, 9 giờ đi…") hoặc chép nguyên chữ trên bảng giới thiệu. Mỗi nơi đến cần một chi tiết bạn tận mắt thấy + một cảm xúc.

🏯
Làm mẫu

Đề: Kể lại chuyến tham quan Hoàng thành Thăng Long của lớp bạn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 1 có phần giới thiệu ngắn một cuốn truyện lịch sử: thông tin chung (tên, tác giả, nhà xuất bản) → thời kì được tái hiện, tóm cốt truyện, nhân vật chính → một nét hay về nghệ thuật → suy nghĩ của bạn. Nói bằng giọng chia sẻ, nhìn người nghe, đừng đọc nguyên bài viết.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

📜

Đọc hiểu truyện lịch sử

  1. 1
    Nhận biết

    Ý nào nói đúng về truyện lịch sử?

  2. 2
    Nhận biết

    "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" (đoạn trích trong SGK) dựng lại bối cảnh sự kiện nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong "Lá cờ thêu sáu chữ vàng", yếu tố nào chắc chắn là phần hư cấu của nhà văn?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Hoàng Lê nhất thống chí" thuộc thể loại nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong truyện, người trong hoàng tộc gọi vua là "quan gia", tướng xin "bệ kiến". Cách dùng từ ấy cho thấy đặc điểm nào của truyện lịch sử?

  6. 6
    Vận dụng

    Câu nào khái quát đúng nhất chủ đề đoạn trích "Lá cờ thêu sáu chữ vàng"?

  7. 7
    Vận dụng

    SGK chú thích: ngày vua Quang Trung lên ngôi trong bản dịch "Hoàng Lê nhất thống chí" khác với ngày ghi trong một bộ sách lịch sử. Điều này nhắc ta gì?

🗝️

Biệt ngữ xã hội

  1. 1
    Nhận biết

    Biệt ngữ xã hội là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Chọn hai biệt ngữ của học sinh trong câu.

    : " , !"

  3. 3
    Thông hiểu

    Trường hợp nào dùng biệt ngữ KHÔNG phù hợp?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong sách báo, người ta thường làm gì để người đọc nhận ra một từ là biệt ngữ?

  5. 5
    Vận dụng

    Một nhà văn viết truyện về đời sống học sinh, cho nhân vật thỉnh thoảng nói vài biệt ngữ của lứa tuổi mình. Dụng ý đó là gì?

🗺️

Từ ngữ địa phương

  1. 1
    Nhận biết

    Từ ngữ địa phương là gì?

  2. 2
    Thông hiểu Ở nhiều tỉnh miền Trung, "Bạn đi mô rứa?" nghĩa là "Bạn đi thế?".
  3. 3
    Thông hiểu

    "Má ơi, con hái được mấy trái thơm nè!" Các từ địa phương trong câu ứng với những từ toàn dân nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Ta đi tới", Tố Hữu viết "Ai vô Thành phố" thay vì "Ai vào". Từ "vô" có tác dụng gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Trường hợp nào NÊN tránh dùng từ ngữ địa phương?

✍️

Viết bài kể lại chuyến tham quan

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài kể lại chuyến tham quan di tích theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào vừa kể, vừa tả, vừa có cảm xúc?

  3. 3
    Thông hiểu

    Một bạn viết: "8 giờ đến cổng. 8 giờ 30 vào bảo tàng. 10 giờ chụp ảnh. 11 giờ về." Bài này mắc lỗi gì?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ kể lại một nơi bạn ấn tượng nhất trong một chuyến tham quan di tích lịch sử, văn hoá (có thật hoặc bạn đã xem kĩ qua phim ảnh).

    0 chữ / tối thiểu 130

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề kiểm tra

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

⛰️

Sương mù ải Chi Lăng

Sương mù ải Chi Lăng (truyện lịch sử do Học liệu STEAM viết để luyện đọc; bối cảnh theo sử sách, nhân vật Đá và các lời thoại do người viết tưởng tượng) Mùa thu năm 1427, cả xứ Lạng xôn xao: viện binh nhà Minh do tướng Liễu Thăng cầm đầu đang kéo sang để cứu đám quân bị nghĩa quân Lam Sơn vây ở thành Đông Quan. Đá mười bốn tuổi, ngày ngày chăn trâu dưới chân núi, nghe người lớn bàn tán mà tim đập thình thịch. Một buổi chiều, có toán nghĩa quân dừng chân bên suối. Người đội trưởng mặt sạm nắng hỏi: – Cháu có biết lối nào lên sườn núi phía tây mà không phải đi qua đường cái không? Đá gật đầu lia lịa. Lối mòn ấy cậu đã đi trăm lần, nhắm mắt cũng không lạc. Đêm ấy sương xuống dày đặc. Đá đi trước, đầu gậy buộc một nắm cỏ khô để người phía sau nhìn theo. Đá trơn, gió lạnh luồn qua áo, nhưng cậu chỉ nghĩ: "Mình mà đi sai một bước, cả toán sẽ lạc." Gần sáng, toán quân đã nằm im trong những lùm cây trên sườn núi, nhìn xuống con đường hẹp giữa hai dãy núi đá. Sáng hôm sau, quân Minh kéo tới. Tướng Trần Lựu của nghĩa quân ra đánh rồi giả thua, vừa đánh vừa lui sâu vào trong ải. Liễu Thăng đắc chí thúc ngựa đuổi theo. Từ trên cao, Đá thấy đoàn người ngựa giặc dài như một con rắn đang bò vào giữa lòng núi. Cậu nín thở đến mức nghe rõ tiếng tim mình. Bỗng một hồi trống nổi lên. Hai bên sườn núi, nghĩa quân ào xuống như thác. Tiếng hò reo dội vào vách đá, vang mãi không dứt. Quân giặc rối loạn, chen nhau giữa đường hẹp. Liễu Thăng bị giết ở núi Mã Yên. Đá ôm chặt cây gậy, nước mắt trào ra lúc nào không biết. Chiều đó, người đội trưởng tìm đến, đặt vào tay Đá một nắm cơm còn ấm: – Hôm nay cháu cũng là một người lính. Đá không nói được câu nào. Cậu chỉ nhớ mãi lớp sương sớm trên ải Chi Lăng, và nghĩ rằng đất nước mình được giữ lại bằng sức của rất nhiều người, có cả những người không ai biết tên.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản thuộc thể loại nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Chi tiết nào là sự kiện lịch sử có thật?

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhà văn tạo ra nhân vật Đá — một cậu bé chăn trâu — nhằm mục đích gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu so sánh "đoàn người ngựa giặc dài như một con rắn đang bò vào giữa lòng núi" có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Ý nghĩ "Mình mà đi sai một bước, cả toán sẽ lạc" cho thấy điều gì ở Đá?

  6. 6
    Thông hiểu

    Câu nào nói đúng nhất chủ đề của truyện?

  7. 7
    Vận dụng

    Đá và Trần Quốc Toản trong "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" giống nhau ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích chi tiết người đội trưởng đặt nắm cơm vào tay Đá và nói: "Hôm nay cháu cũng là một người lính."

    0 chữ / tối thiểu 110

🎯 Bài này hay ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra giữa kì, cuối kì thường dùng một đoạn truyện lịch sử ngoài SGK cho phần đọc hiểu — phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận ra thể loại, ngôi kể, bối cảnh; chỉ ra chi tiết có thật / hư cấu; nêu tác dụng một chi tiết, một biện pháp tu từ; khái quát chủ đề và căn cứ; câu tiếng Việt hay hỏi biệt ngữ xã hội, từ ngữ địa phương.
  • •Phần viết hay có đoạn phân tích một chi tiết, một nhân vật trong truyện, hoặc bài kể lại một chuyến đi, một hoạt động — giữ dàn ý "giới thiệu → diễn biến theo thời gian → nét nổi bật → cảm xúc".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
2. Vẻ đẹp cổ điển — thơ Đường luật