Hoá trị và công thức hoá học
Đọc và viết được công thức hoá học, dùng quy tắc hoá trị để lập công thức hoặc tìm hoá trị còn thiếu, và tính được phần trăm khối lượng từng nguyên tố trong hợp chất.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Công thức hoá học = kí hiệu nguyên tố + chỉ số ở chân bên phải. Chỉ số cho biết số nguyên tử; chỉ số 1 thì không ghi.
- 2Công thức cho biết: chất do nguyên tố nào tạo nên, số nguyên tử (tỉ lệ) của từng nguyên tố, và khối lượng phân tử (cộng khối lượng các nguyên tử, đơn vị amu).
- 3Hoá trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử. Quy ước H có hoá trị I, O có hoá trị II.
- 4Quy tắc hoá trị: hợp chất hai nguyên tố (hoặc nhóm) có x nguyên tử hoá trị a và y nguyên tử hoá trị b thì x · a = y · b. Lập công thức: x : y = b : a, rút về số nguyên đơn giản nhất.
- 5% khối lượng nguyên tố = (khối lượng nguyên tử · số nguyên tử) : khối lượng phân tử · 100 %. Cộng mọi phần trăm phải gần bằng 100 %.
- 6⚠️ Đổi chéo hoá trị xong còn phải rút gọn: Mg (II) và O (II) cho MgO, không phải Mg₂O₂.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ nguyên tố hoặc nhóm nguyên tử vào bàn, kéo thêm cho tới khi không còn "tay nối" trống (x · a = y · b) để công thức hiện ra kèm khối lượng phân tử và phần trăm khối lượng từng nguyên tố.
Kéo thẻ vào bàn, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
Bên trái · kéo vào bàn
Bên phải · kéo vào bàn
1 🧪 Công thức hoá học nói lên điều gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã gặp những công thức quen miệng như H₂O, CO₂, O₂ nhưng mới đọc tên. Lớp 7 học cách viết công thức và đọc được nó cho biết những gì.
- ✦Ở bài trước bạn biết phân tử là các nguyên tử liên kết với nhau. Bài này đếm mối liên kết ấy: mỗi nguyên tử nối được với mấy nguyên tử khác thì đó là hoá trị.
Cách viết công thức hoá học
| Loại chất | Cách viết | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đơn chất kim loại, khí hiếm, một số phi kim | Chỉ kí hiệu nguyên tố | Cu, Fe, He, C, S |
| Đơn chất phi kim có phân tử 2–3 nguyên tử | Kí hiệu + chỉ số | H₂, O₂, O₃ |
| Hợp chất | Kí hiệu các nguyên tố + chỉ số mỗi loại | CO₂, CH₄, NaCl |
Dạng bài
Đọc một công thức hoá học
- 1 Liệt kê các kí hiệu: đó là các nguyên tố tạo nên chất.
- 2 Đọc chỉ số của từng kí hiệu: không ghi là 1; chỉ số sau ngoặc nhân cho cả nhóm trong ngoặc.
- 3 Lập tỉ lệ số nguyên tử, rồi tính khối lượng phân tử = tổng (khối lượng nguyên tử · chỉ số).
- 4 Kiểm tra: cộng lại đủ mọi nguyên tử đã đếm, không bỏ sót nhóm trong ngoặc ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ số sau dấu ngoặc áp cho cả nhóm. Trong Ca(NO₃)₂ có 6 nguyên tử O, không phải 3.
Công thức Ca(NO₃)₂ cho biết những gì? Biết Ca 40, N 14, O 16.
Hướng dẫn giải
2 🔗 Hoá trị và quy tắc hoá trị
Trong chất cộng hoá trị, hoá trị của một nguyên tố bằng số cặp electron dùng chung của nguyên tử đó với các nguyên tử khác. Hoá trị biểu thị khả năng liên kết.
Mỗi H dùng chung 1 cặp với O nên H hoá trị I. O dùng chung 2 cặp với hai H nên O hoá trị II.
Quy tắc hoá trị
- ✦Trong hợp chất hai nguyên tố, tích chỉ số · hoá trị của nguyên tố này bằng tích của nguyên tố kia. Ví dụ P₂O₅: 2 · V = 5 · II.
- ✦Quy ước H luôn hoá trị I, O luôn hoá trị II. Nguyên tố khác nối được với mấy nguyên tử H thì có hoá trị bằng bấy nhiêu; hoá trị của nhóm nguyên tử tính tương tự (nhóm SO₄ nối 2 H trong H₂SO₄ nên hoá trị II).
Hoá trị thường gặp của một số nguyên tố (Bảng 7.2)
| Nguyên tố | Kí hiệu | Hoá trị |
|---|---|---|
| hydrogen | H | I |
| carbon | C | II, IV |
| nitrogen | N | I, II, III, IV |
| oxygen | O | II |
| natri | Na | I |
| magnesium | Mg | II |
| nhôm | Al | III |
| silicon | Si | IV |
| phosphorus | P | III, V |
| lưu huỳnh | S | II, IV, VI |
| chlorine | Cl | I, III, V, VII |
| kali | K | I |
| calcium | Ca | II |
Hoá trị của một số nhóm nguyên tử (Bảng 7.3)
| Nhóm | Hoá trị |
|---|---|
| Hydroxyl (OH) | I |
| Nitrate (NO₃) | I |
| Sulfate (SO₄) | II |
| Carbonate (CO₃) | II |
| Phosphate (PO₄) | III |
Dạng bài
Tìm hoá trị của nguyên tố trong một hợp chất
- 1 Chọn nguyên tố đã biết hoá trị (H là I hoặc O là II) và gọi hoá trị cần tìm là a.
- 2 Viết quy tắc hoá trị: chỉ số · a = chỉ số · hoá trị đã biết.
- 3 Giải ra a.
- 4 Kiểm tra: tích hai bên bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nguyên tố có nhiều hoá trị thì hoá trị đổi theo hợp chất: S là II trong H₂S, IV trong SO₂, VI trong SO₃. Phải tính từ công thức, đừng lấy một giá trị cho mọi hợp chất.
Tìm hoá trị của P trong P₂O₅.
Hướng dẫn giải
3 ⚙️ Lập công thức hoá học khi biết hoá trị
Dạng bài
Lập công thức hợp chất hai nguyên tố
- 1 Viết dạng chung, ghi hoá trị: A có x nguyên tử hoá trị a, B có y nguyên tử hoá trị b.
- 2 Áp dụng quy tắc: x · a = y · b, chuyển thành tỉ lệ x : y = b : a.
- 3 Rút gọn về cặp số nguyên đơn giản nhất, được x và y.
- 4 Kiểm tra: thay x, y vào, x · a có bằng y · b không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên rút gọn: Mg (II) và O (II) đổi chéo ra Mg₂O₂ nhưng tỉ lệ 2 : 2 phải rút thành 1 : 1, tức MgO.
Lập công thức hợp chất của Al (hoá trị III) với oxygen.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Khi có nhóm nguyên tử
- 1 Coi cả nhóm (như SO₄, PO₄, NO₃) là một cục với hoá trị của nhóm.
- 2 Lập tỉ lệ x : y = b : a như trên.
- 3 Nếu chỉ số của nhóm lớn hơn 1 thì đặt nhóm trong ngoặc, chỉ số ghi sau ngoặc.
- 4 Kiểm tra: x · a = y · b ✓, rồi đếm lại nguyên tử trong ngoặc.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ số 2 sau ngoặc là cho cả nhóm PO₄, nên có 8 nguyên tử O, không phải 4.
Lập công thức của hợp chất Ca (hoá trị II) với nhóm PO₄ (hoá trị III).
Hướng dẫn giải
4 📊 Phần trăm khối lượng và lập công thức theo phần trăm
Dạng bài
Tính % khối lượng của nguyên tố trong hợp chất
- 1 Tính khối lượng phân tử M của hợp chất.
- 2 Tính khối lượng phần nguyên tố = khối lượng nguyên tử · số nguyên tử của nó.
- 3 % nguyên tố = (khối lượng phần đó : M) · 100 %.
- 4 Kiểm tra: cộng các phần trăm được 100 % (lệch tối đa 0,1 do làm tròn) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phải nhân số nguyên tử trước khi chia. %O trong CO₂ là 32 : 44 ≈ 72,7 %, chứ không phải 16 : 44 ≈ 36,4 % (chỉ tính một nguyên tử O).
Tính % khối lượng mỗi nguyên tố trong Al₂O₃ (Al 27, O 16), làm tròn 1 chữ số thập phân.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Lập công thức khi biết % khối lượng và khối lượng phân tử
- 1 Viết công thức chung: x nguyên tử nguyên tố thứ nhất, y nguyên tử nguyên tố thứ hai (x, y chưa biết).
- 2 Dùng công thức %: x = (% · M) : (100 · khối lượng nguyên tử).
- 3 Tính từng chỉ số, lấy số nguyên.
- 4 Kiểm tra: tính lại khối lượng phân tử từ công thức vừa lập ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng quên tìm % của nguyên tố còn lại (100 % trừ phần đã cho) trước khi tính chỉ số của nó.
Hợp chất của Mg và O có Mg chiếm 60 % khối lượng, khối lượng phân tử 40 amu. Tìm công thức.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đọc công thức
- 1Nhận biết
Công thức hoá học của carbon dioxide (1 nguyên tử C, 2 nguyên tử O) là:
- 2Nhận biết Công thức H₂SO₄ có nguyên tố hoá học tạo nên.
- 3Thông hiểu
Trong công thức Mg(OH)₂, tỉ lệ số nguyên tử Mg : O : H là:
- 4Thông hiểu Khối lượng phân tử H₂SO₄ là amu (H 1, S 32, O 16).
- 5Vận dụng Khí oxygen O₂ và khí hydrogen H₂ đều là đơn chất. Khối lượng phân tử O₂ gấp lần khối lượng phân tử H₂.
Hoá trị
- 1Nhận biết
Nguyên tố được quy ước luôn có hoá trị I để làm chuẩn là:
- 2Thông hiểu
Hoá trị của carbon trong CO₂ là:
- 3Thông hiểu Trong hợp chất P₂O₅, hoá trị của P là .
- 4Thông hiểu
Trong H₂SO₄, nhóm SO₄ có hoá trị:
- 5Vận dụng
Hoá trị của N lần lượt trong NO₂ và N₂O₅ là:
Lập công thức
- 1Nhận biết
Hợp chất của Na (hoá trị I) và Cl (hoá trị I) có công thức:
- 2Thông hiểu
Công thức hợp chất của Mg (hoá trị II) với Cl (hoá trị I) là:
- 3Thông hiểu
Mg (II) kết hợp với O (II). Công thức đúng sau khi rút gọn là:
- 4Thông hiểu Ca (II) kết hợp với nhóm NO₃ (I). Công thức là .
- 5Vận dụng
Al (III) kết hợp với nhóm SO₄ (II). Một phân tử hợp chất này có bao nhiêu nguyên tử O?
- 6Vận dụng K (I) kết hợp với O (II). Khối lượng phân tử hợp chất này là amu (K 39, O 16).
Phần trăm khối lượng
- 1Nhận biết
Muốn tính % khối lượng một nguyên tố trong hợp chất, việc đầu tiên là:
- 2Thông hiểu Trong CaCO₃ (Ca 40, C 12, O 16), Ca chiếm % khối lượng.
- 3Thông hiểu Trong CuSO₄ (Cu 64, S 32, O 16), Cu chiếm % khối lượng.
- 4Thông hiểu
%O trong CO₂ (C 12, O 16) làm tròn 1 chữ số thập phân là:
- 5Vận dụng Trong muối ăn NaCl (Na 23, Cl 35,5), Na chiếm % khối lượng (làm tròn 1 chữ số thập phân).
- 6Vận dụng
Một oxide của lưu huỳnh có khối lượng phân tử 80 amu và S chiếm 40 % khối lượng. Công thức là:
- 7Vận dụng Phân bón KNO₃ có khối lượng phân tử 101 amu (N 14). Trong 202 g KNO₃ có g nitrogen.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi lập công thức từ hoá trị (có cả nhóm nguyên tử trong ngoặc), tìm hoá trị từ công thức và tính % khối lượng, kèm bẫy quên rút gọn.
- •Câu vận dụng thường cho phần trăm khối lượng và khối lượng phân tử rồi bắt lập công thức, hoặc tính khối lượng nguyên tố trong một lượng phân bón.
- •Là nền cho phản ứng hoá học và phương trình hoá học ở KHTN 8, rồi tính theo công thức và phương trình ở KHTN 8–9.
20. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng