Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 20 · 🧬 Sinh học

Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Phát biểu được trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng là gì, nêu được cây và người lấy vào, thải ra những chất nào, và giải thích được vai trò của chúng trong đời sống sinh vật.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 21

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Trao đổi chất: sinh vật lấy chất từ môi trường, biến đổi thành chất cần thiết và tạo năng lượng, đồng thời trả lại chất thải cho môi trường.
  • 2Chuyển hoá năng lượng là sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác (quang năng → hoá năng → cơ năng, nhiệt năng). Hai quá trình này luôn gắn liền với nhau.
  • 3Cây lấy nước, khí carbon dioxide, ánh sáng; thải khí oxygen. Người lấy thức ăn, nước, khí oxygen; thải khí carbon dioxide, nước tiểu, mồ hôi, phân.
  • 4Vai trò: giúp cơ thể sinh trưởng, phát triển, sinh sản, cảm ứng, vận động. Trao đổi chất dừng lại thì sinh vật chết.
  • 5Cây vẫn hô hấp cả ngày lẫn đêm; quang hợp thì chỉ khi có ánh sáng.
  • 6⚠️ Trao đổi chất không chỉ là ăn rồi thải: phần chính là các biến đổi chất trong tế bào. Ngủ chỉ làm nó chậm lại, không ngừng.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo từng thẻ (ánh sáng, nước, carbon dioxide, oxygen, chất khoáng, thức ăn, chất thải) vào ô "Lấy vào" hoặc "Thải ra" của cây và người, xem dòng năng lượng quang năng → hoá năng → cơ năng, nhiệt năng sáng dần, rồi bật chế độ ban đêm cho cây.

Cây xanh · ban ngày⬇ LẤY VÀOthả thẻ vào đây⬇ THẢI RAthả thẻ vào đâyNgười⬇ LẤY VÀOthả thẻ vào đây⬇ THẢI RAthả thẻ vào đâyhoá năngnhiệt, cơQuang năngHoá năngCơ năng + nhiệt năng

Kéo thẻ vào ô của cây hoặc người, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.

1 🔄 Trao đổi chất là gì

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 bạn biết lấy chất và thải chất là một dấu hiệu của vật sống, và biết năng lượng chuyển từ dạng này sang dạng khác (ví dụ điện năng thành nhiệt năng).
  • ✦Lớp 7 nối hai ý ấy lại: cơ thể sống vừa biến đổi chất vừa biến đổi năng lượng, và biết nó diễn ra thế nào ở cây và ở người.
🔄 Trao đổi chất

Lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành chất cần cho cơ thể, tạo năng lượng cho hoạt động sống, rồi trả chất thải cho môi trường.

⚡ Chuyển hoá năng lượng

Biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác. Luôn đi cùng trao đổi chất: mỗi biến đổi chất kèm một biến đổi năng lượng.

Dạng bài

Tách một hiện tượng thành ba khâu của trao đổi chất

  1. 1 Tìm chất lấy vào cơ thể từ môi trường.
  2. 2 Tìm chất thải ra môi trường.
  3. 3 Hỏi: giữa hai đầu ấy cơ thể biến đổi gì? Phần này nằm trong tế bào, tạo ra chất cần thiết và năng lượng.
  4. 4 Kiểm tra: đã có đủ ba khâu (vào, biến đổi, ra) và có dạng năng lượng đi kèm chưa ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nghĩ trao đổi chất chỉ là "ăn vào, thải ra". Hai đầu ấy dễ thấy, nhưng phần chính là các biến đổi chất và năng lượng bên trong tế bào.

🍚
Làm mẫu

Bạn ăn một bát cơm rồi đi học. Chỉ ra ba khâu của trao đổi chất.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌿 Cây và người lấy vào, thải ra gì

Hai cơ thể, hai danh sách

Cây xanhNgười
Lấy vàoNước và chất khoáng (rễ hút), khí carbon dioxide, ánh sángThức ăn, nước, khí oxygen
Thải raKhí oxygen (khi quang hợp)Khí carbon dioxide, nước tiểu, mồ hôi, phân
Chất hữu cơ lấy ở đâuTự tổng hợp (quang hợp)Lấy từ thức ăn
Cả ngày lẫn đêm (hô hấp)Lấy oxygen, thải carbon dioxideLấy oxygen, thải carbon dioxide

Dạng bài

Xếp một chất vào cột "lấy vào" hay "thải ra"

  1. 1 Xác định sinh vật nào (cây hay người) và đang làm gì (quang hợp hay hô hấp).
  2. 2 Chất ấy là nguyên liệu cơ thể cần ⇒ lấy vào. Chất ấy là sản phẩm hay chất bỏ đi ⇒ thải ra.
  3. 3 Cùng một chất có thể ở hai cột tuỳ lúc: hỏi lại "lúc nào?".
  4. 4 Kiểm tra: mỗi chất vào thì có đường ra tương ứng (carbon dioxide vào cây ⇒ oxygen ra) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không nên nói "cây chỉ quang hợp, không hô hấp". Cây hô hấp suốt ngày đêm, quang hợp chỉ khi có ánh sáng.

🌙
Làm mẫu

Ban đêm không có ánh sáng, chậu cây xanh lấy vào và thải ra khí gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ⚡ Chuyển hoá năng lượng

Các dạng năng lượng trong sinh vật

DạngGặp ở đâu
Quang năngÁnh sáng Mặt Trời mà cây hấp thụ
Hoá năngDự trữ trong chất hữu cơ như glucose, tinh bột, thức ăn
Cơ năngCơ co làm cơ thể chuyển động
Nhiệt năngCơ thể nóng lên, toả nhiệt ra ngoài

Hai chiều biến đổi chất (tên gọi thêm)

Tổng hợp (đồng hoá)Phân giải (dị hoá)
Làm gìTừ chất đơn giản tạo chất phức tạpPhân chất phức tạp thành chất đơn giản
Năng lượngTích luỹ vào chấtGiải phóng ra
Ví dụQuang hợp ở câyPhân giải glucose lấy năng lượng

Dạng bài

Lần theo dòng năng lượng

  1. 1 Tìm nguồn năng lượng đầu tiên (thường là ánh sáng Mặt Trời).
  2. 2 Theo từng bước, ghi dạng năng lượng trước và sau mỗi biến đổi.
  3. 3 Ở mỗi bước hỏi: chất nào đang được tạo ra hay phân giải?
  4. 4 Kiểm tra: mỗi mũi tên đều có một biến đổi chất đi kèm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nghĩ chuyển hoá năng lượng tách khỏi trao đổi chất. Luôn đi cùng: cây quang hợp (biến đổi chất) thì quang năng thành hoá năng.

🏃
Làm mẫu

Lần theo năng lượng từ Mặt Trời tới một bạn đang chạy, qua cây lương thực.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌱 Vai trò của trao đổi chất

Hai việc lớn

  • ✦Các chất hữu cơ cơ thể tổng hợp được là nguyên liệu xây dựng tế bào và cơ thể: giúp lớn lên (sinh trưởng, phát triển) và sinh sản.
  • ✦Quá trình chuyển hoá năng lượng tạo ra năng lượng dễ sử dụng cho mọi hoạt động sống, trong đó có cảm ứng và vận động.

Dạng bài

Giải thích một hiện tượng bằng trao đổi chất

  1. 1 Gọi tên hoạt động đang xảy ra (chạy, lớn lên, nảy mầm...).
  2. 2 Hỏi hoạt động ấy cần năng lượng hay cần nguyên liệu?
  3. 3 Nối với trao đổi chất: năng lượng đến từ phân giải chất hữu cơ, nguyên liệu đến từ chất được tổng hợp.
  4. 4 Kiểm tra: lời giải thích có chỉ ra chất lấy vào, chất thải ra hoặc dạng năng lượng không ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Ngủ không làm trao đổi chất ngừng: tim vẫn đập, phổi vẫn thở, tế bào vẫn hoạt động; nó chỉ chậm lại. Ngừng hẳn là sinh vật đã chết.

🥵
Làm mẫu

Chạy lâu, bạn thấy nóng, ra mồ hôi, thở nhanh, khát nước. Giải thích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔄

Khái niệm

  1. 1
    Nhận biết

    Trao đổi chất ở sinh vật là quá trình:

  2. 2
    Nhận biết

    Khi trao đổi chất dừng lại, sinh vật sẽ:

  3. 3
    Thông hiểu

    Phần chính của trao đổi chất diễn ra ở đâu?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng luôn gắn liền với nhau.

    b)Trao đổi chất chỉ gồm việc lấy thức ăn vào và thải phân ra.

    c)Khi ngủ, cơ thể ngừng trao đổi chất.

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn nhịn ăn một buổi sáng và nói: "Mình không ăn nên cơ thể mình đang không trao đổi chất." Nhận xét đúng là:

🌿

Lấy vào, thải ra

  1. 1
    Nhận biết

    Khi quang hợp, cây lấy vào môi trường:

  2. 2
    Thông hiểu

    Người lấy vào từ môi trường:

  3. 3
    Thông hiểu

    Cơ thể người thải ra môi trường:

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về cây xanh?

    a)Cây hút nước từ đất nhờ rễ.

    b)Cây hô hấp cả ngày lẫn đêm.

    c)Ban đêm cây ngừng hoàn toàn trao đổi chất.

  5. 5
    Vận dụng

    Đặt một chậu cây trong phòng kín tối suốt đêm. Trong lúc đó cây:

  6. 6
    Vận dụng

    Người ta thả rong vào bể cá cảnh. Điều nào giải thích hợp lí nhất khi bể có ánh sáng?

⚡

Năng lượng

  1. 1
    Nhận biết

    Chuyển hoá năng lượng là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi quang hợp, quang năng được chuyển thành:

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp theo thứ tự đường đi của năng lượng từ Mặt Trời đến người đang chạy bộ:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Thông hiểu

    Chạy xong thấy người nóng lên là vì:

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn ngồi học cả buổi, một bạn đá bóng một giờ. Cuối buổi bạn đá bóng đói hơn vì:

🌱

Vai trò

  1. 1
    Thông hiểu

    Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng giúp sinh vật:

  2. 2
    Thông hiểu

    Các chất hữu cơ cơ thể tổng hợp được có vai trò chủ yếu là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Năng lượng sinh ra từ chuyển hoá năng lượng được dùng cho:

  4. 4
    Vận dụng

    Làm việc nặng lâu, người nóng lên, ra nhiều mồ hôi, thở nhanh, khát. Cách giải thích đúng là:

  5. 5
    Vận dụng

    Củ khoai tây để trong bóng tối vẫn nảy mầm dài ra, còn củ thì teo và nhăn dần. Vì:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề kiểm tra hay hỏi phát biểu khái niệm trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng, liệt kê chất lấy vào, thải ra của cây và người, và vai trò của chúng.
  • •Câu vận dụng hay cho một tình huống đời sống (chạy nhiều, nhịn ăn, để cây trong tối) rồi bắt giải thích bằng ba khâu vào, biến đổi, ra và dạng năng lượng.
  • •Là nền cho quang hợp, hô hấp tế bào ở KHTN 7, rồi trao đổi chất ở người (tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn) ở KHTN 8.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
21. Quang hợp ở thực vật