Cảm ứng ở sinh vật, tập tính ở động vật
Chỉ ra được kích thích và phản ứng trong một hiện tượng cảm ứng, phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học được, vận dụng vào trồng trọt, chăn nuôi và làm được thí nghiệm hướng sáng, hướng nước.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 33, Bài 34, Bài 35
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cảm ứng là phản ứng của sinh vật đối với kích thích từ môi trường; nhờ nó sinh vật thích ứng để tồn tại và phát triển.
- 2Thực vật phản ứng với ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng, sự tiếp xúc: hướng sáng, hướng nước, hướng chất dinh dưỡng, hướng tiếp xúc.
- 3Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật trả lời kích thích. Bẩm sinh: sinh ra đã có, đặc trưng cho loài. Học được: hình thành trong đời sống, nhờ học tập và rút kinh nghiệm.
- 4Thói quen tốt hay xấu của người đều là tập tính học được: hình thành nhờ lặp đi lặp lại, bỏ đi cũng phải kiên trì làm ngược lại.
- 5Làm thí nghiệm cảm ứng phải có chậu đối chứng giống hệt, chỉ khác một điều; cây phản ứng chậm nên phải theo dõi vài ngày.
- 6⚠️ Thực vật vẫn có cảm ứng, chỉ là chậm nên mắt thường khó thấy ngay. Xoay chậu giữa chừng làm hỏng thí nghiệm hướng sáng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bóng đèn quanh chậu cây để thấy ngọn uốn dần về phía sáng, kéo giọt nước trong đất để rễ mọc lệch về phía ẩm, rồi thử xoay chậu giữa chừng xem ngọn phải uốn lại.
☀️ Ngọn: Ngọn đang uốn dần về phía đèn (bên phải)…
💧 Rễ: Nước ở giữa chậu: rễ mọc thẳng xuống.
Kích thích → phản ứng
- Ánh sáng chiếu một phía → ngọn mọc về phía sáng (hướng sáng)
- Nước ở một phía → rễ mọc về phía nước (hướng nước)
Cây phản ứng chậm, phải theo dõi nhiều ngày mới thấy. Độ uốn trong hình là mô hình đơn giản hoá.
Đèn bên phải, tua nhanh: 1 giây ≈ 1 ngày…
1 🌱 Cảm ứng: kích thích và phản ứng
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết sinh vật có dấu hiệu sống: lấy chất, thải chất, lớn lên, sinh sản, cảm ứng. Lớp 7 mới học kỹ cảm ứng là gì và nó giúp ích thế nào.
- ✦Lớp 6 xem cơ thể là các tế bào hợp tác; lớp 7 thấy cả cơ thể phản ứng với môi trường: cây cong về phía sáng, rễ tìm nước, động vật có tập tính.
Thứ từ môi trường (ánh sáng, nước, nhiệt độ, tiếng động, sự chạm) làm sinh vật phản ứng.
Cách sinh vật đáp lại kích thích: cây cong ngọn, người run khi lạnh, gà con chạy về phía tiếng gà mẹ.
Bốn kiểu phản ứng thường gặp ở thực vật
| Kích thích | Phản ứng | Tên gọi |
|---|---|---|
| Ánh sáng chiếu một phía | Ngọn cây cong về phía sáng | Hướng sáng |
| Nguồn nước | Rễ mọc về phía có nước | Hướng nước |
| Chất dinh dưỡng trong đất | Rễ mọc về nơi có chất | Hướng chất dinh dưỡng |
| Chạm vào vật bám | Tua cuốn quấn quanh vật đó | Hướng tiếp xúc |
Dạng bài
Chỉ ra kích thích và phản ứng
- 1 Tìm sinh vật đang được nói tới và việc nó làm hoặc thay đổi: đó là phản ứng.
- 2 Hỏi: cái gì từ bên ngoài đã xảy ra ngay trước đó? Đó là kích thích.
- 3 Gọi tên kiểu phản ứng nếu là thực vật (hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc…).
- 4 Kiểm tra: kích thích phải đến từ môi trường, phản ứng phải là việc sinh vật làm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thực vật không phải "không có cảm ứng": cây cũng phản ứng, chỉ là chậm hơn động vật nên phải theo dõi vài ngày mới thấy.
Chạm tay vào lá cây trinh nữ (xấu hổ), lá cụp lại. Đâu là kích thích, đâu là phản ứng, đây là cảm ứng không?
Hướng dẫn giải
2 🐔 Tập tính ở động vật: bẩm sinh và học được
Tập tính là gì, để làm gì
- ✦Tập tính là một chuỗi phản ứng của động vật trả lời kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể.
- ✦Tập tính giúp động vật thích ứng với môi trường để tồn tại và phát triển: kiếm ăn, bảo vệ lãnh thổ, sinh sản, chăm sóc con non, di cư, sống bầy đàn…
So sánh hai loại tập tính
| Tập tính bẩm sinh | Tập tính học được | |
|---|---|---|
| Hình thành | Sinh ra đã có | Trong đời sống, nhờ học tập và rút kinh nghiệm |
| Tính chất | Đặc trưng cho loài, ổn định | Của từng cá thể, có thể thay đổi |
| Ví dụ | Chim én di cư về phương nam cuối mùa thu; mèo rình chuột | Chó nghe hiệu lệnh; gà chạy về khi nghe gõ máng; trẻ nhớ đi ngủ đúng giờ |
Dạng bài
Phân loại một tập tính
- 1 Hỏi: con vật mới sinh hoặc chưa ai dạy đã làm được chưa? Có ⇒ nghiêng về bẩm sinh.
- 2 Hỏi: mọi cá thể trong loài đều làm giống nhau không? Có ⇒ bẩm sinh.
- 3 Hỏi: có phải được luyện nhiều lần và con khác không biết làm không? Có ⇒ học được.
- 4 Kiểm tra: tập tính học được có thể thay đổi, quên đi; bẩm sinh thì gần như không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không phải việc nào lặp lại cũng là học được: nhện giăng tơ không ai dạy, lặp lại cả đời vẫn là bẩm sinh. Dấu hiệu quyết định là sinh ra đã có hay chưa.
Chim tu hú non mới nở đã biết đẩy trứng và chim non của chim chích ra khỏi tổ. Đó là tập tính nào?
Hướng dẫn giải
3 🧑🌾 Vận dụng cảm ứng vào thực tiễn
Dùng hiểu biết về cảm ứng để làm gì
| Việc làm | Dựa vào | Lợi ích |
|---|---|---|
| Làm giàn, trụ cho mướp, bầu, bí, hồ tiêu | Tua cuốn, thân leo hướng tiếp xúc | Cây bám chắc, lớn nhanh, năng suất cao |
| Đèn bẫy côn trùng gây hại | Côn trùng bị ánh sáng thu hút | Bảo vệ mùa màng, ít phải phun thuốc |
| Gõ mõ gọi trâu bò về chuồng; vỗ tay gọi cá đến ăn | Tập tính học được | Đỡ công chăm sóc |
| Huấn luyện chó chăn cừu, chó nghiệp vụ | Tập tính học được | Phục vụ chăn nuôi, bảo vệ |
Dạng bài
Giải thích một biện pháp bằng cảm ứng
- 1 Tìm sinh vật được nhắm tới (cây, con vật) và việc người làm.
- 2 Hỏi: biện pháp đó tạo ra kích thích gì cho sinh vật?
- 3 Nêu phản ứng hoặc tập tính được lợi dụng.
- 4 Kiểm tra: phản ứng đó có đem lại lợi ích cho sinh vật hoặc cho người không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ứng dụng tập tính chỉ hiệu quả với tập tính học được: huấn luyện chó ngồi được, nhưng không "dạy" được con nhện bỏ giăng tơ.
Người trồng cây tưới ít nước sát gốc mỗi ngày. Mùa gió lớn cây dễ đổ. Vì sao?
Hướng dẫn giải
Trong học tập và đời sống
- ✦Thói quen (dậy sớm, ngủ đúng giờ, tập thể dục, dừng xe khi đèn đỏ) đều là tập tính học được: kiên trì lặp lại thì thành nếp.
- ✦Muốn bỏ thói quen xấu (thức khuya) thì quyết tâm làm ngược lại thường xuyên; muốn nhớ bài lâu thì ôn lại nhiều lần.
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Thí nghiệm hướng sáng
- 1 Gieo hạt đỗ vào hai chậu giống nhau, tưới đủ ẩm, đợi hạt nảy mầm.
- 2 Úp lên mỗi chậu một hộp carton không đáy: hộp A khoét lỗ phía trên, hộp B khoét lỗ bên cạnh; đặt ngoài ánh sáng tự nhiên.
- 3 Sau 3 đến 5 ngày, nhấc hộp ra và nhìn hướng của thân cây.
- 4 Kiểm tra: chậu A thân mọc thẳng lên, chậu B thân cong về phía lỗ bên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chậu đối chứng phải giống hệt chậu thí nghiệm (đất, nước, giống hạt), chỉ khác hướng ánh sáng. Khác hai điều thì không biết do đâu.
Bạn xoay chậu B mỗi ngày một hướng cho "công bằng". Sau 5 ngày thân cây không cong rõ về phía nào. Vì sao?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Thí nghiệm hướng nước
- 1 Chuẩn bị hai chậu đất hoặc cát giống nhau, gieo hạt đỗ, tưới ẩm đều đến khi cây có 3 đến 5 lá.
- 2 Chậu thí nghiệm: đặt một chậu nước thủng lỗ nhỏ ở một phía để nước ngấm từ từ vào đất. Chậu đối chứng không đặt.
- 3 Sau 3 đến 5 ngày, nhẹ nhàng nhổ cây ra, quan sát hướng mọc của rễ.
- 4 Kiểm tra: rễ chậu thí nghiệm mọc lệch về phía chậu nước, chậu đối chứng rễ mọc xuống đều ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhổ cây thô bạo làm đứt rễ, không còn thấy hướng mọc. Nhổ thật nhẹ, đất xốp và tơi.
Bạn làm thí nghiệm hướng nước nhưng chậu nước thủng nhiều lỗ to, nước ngấm ra khắp chậu. Rễ không lệch về phía nào. Lỗi ở đâu?
Hướng dẫn giải
Ghi lại kết quả: cây phản ứng chậm
| Quan sát | Cần ghi | Vì sao |
|---|---|---|
| Hướng sáng, hướng nước | Mỗi ngày một lần: ảnh hoặc hướng cong | Cây phản ứng chậm, nhìn một lần không thấy |
| Hướng tiếp xúc (mướp, bầu, bí) | Tên cây, loại giá thể, mô tả, ý nghĩa | Xem tranh ảnh, video |
| Tập tính động vật | Loài, tập tính, mô tả, ý nghĩa | Xem tranh ảnh, video |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cảm ứng
- 1Nhận biết
Cảm ứng ở sinh vật là:
- 2Thông hiểu
Chạm tay vào lá cây trinh nữ, lá cụp lại. Kích thích và phản ứng lần lượt là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Thực vật không có cảm ứng vì không có hệ thần kinh.
b)Ngọn cây cong về phía có ánh sáng là một biểu hiện của cảm ứng.
c)Rễ cây mọc về phía có nước gọi là hướng nước.
- 4Thông hiểu
Đặt hạt nảy mầm giữa khay mùn cưa, chỉ tưới ẩm ở một bên. Sau vài ngày rễ mọc lệch về bên ẩm. Đó là:
- 5Vận dụng
Bạn đặt chậu cây ở bậu cửa sổ và xoay chậu một hướng khác mỗi ngày. Sau vài ngày thân cây:
Tập tính
- 1Nhận biết
Tập tính của động vật là:
- 2Nhận biết
Tập tính nào sau đây là bẩm sinh?
- 3Thông hiểu
Điểm khác nhau cơ bản giữa tập tính bẩm sinh và tập tính học được là:
- 4Thông hiểu
Chọn Đúng hoặc Sai cho từng tập tính:
a)Mèo rình, vồ chuột là tập tính bẩm sinh.
b)Trâu bò về chuồng khi nghe tiếng mõ là tập tính học được.
c)Nhện giăng tơ do được nhện mẹ dạy từng bước.
- 5Vận dụng
Một bạn nhỏ trước đây cứ đến 6 giờ sáng phải có chuông mới dậy. Sau vài tháng bạn tự thức dậy lúc 6 giờ. Thói quen ấy là:
- 6Vận dụng
Chim non nuôi từ lúc nở trong lồng kín, không thấy chim bố mẹ, đến mùa vẫn biết gom cành làm tổ giống loài của nó. Điều này cho thấy tập tính làm tổ là:
Vận dụng
- 1Nhận biết
Người ta làm giàn cho mướp, bầu, bí là dựa vào hiện tượng:
- 2Thông hiểu
Đèn bẫy côn trùng trên ruộng rau có tác dụng vì côn trùng:
- 3Thông hiểu
Gõ mõ để gọi trâu bò về chuồng đúng giờ là ứng dụng:
- 4Vận dụng
Một người trồng cây ngày nào cũng tưới ít nước sát gốc. Gặp gió lớn cây bị đổ. Giải thích đúng nhất là:
- 5Vận dụng
Bạn muốn bỏ thói quen thức khuya xem điện thoại. Cách phù hợp với hiểu biết về tập tính học được là:
Thực hành
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm hướng nước, chậu nước thủng lỗ nhỏ được đặt ở:
- 2Thông hiểu
Xếp các bước thí nghiệm hướng sáng cho đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Vì sao thí nghiệm cần một chậu đối chứng giống hệt chậu thí nghiệm?
- 4Vận dụng
Hai chậu đỗ nảy mầm: chậu 1 úp hộp khoét lỗ phía trên, chậu 2 úp hộp khoét lỗ bên cạnh. Sau 5 ngày:
- 5Vận dụng
Một bạn làm thí nghiệm hướng nước nhưng rễ ở cả hai chậu mọc xuống đều như nhau. Nguyên nhân hợp lý nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa kỳ, cuối kỳ II hay hỏi khái niệm cảm ứng, phân biệt tập tính bẩm sinh với học được và cho một ví dụ để bạn chỉ ra kích thích, phản ứng.
- •Câu vận dụng thường là tình huống thực tế: vì sao làm giàn, vì sao dùng đèn bẫy, cách bỏ thói quen xấu, hay sửa lỗi một thí nghiệm (không xoay chậu, có chậu đối chứng).
- •Là nền cho hệ thần kinh và điều hoà ở KHTN 8 (cảm ứng ở người) và cho phần sinh thái, thích nghi ở KHTN 9.
29. Sinh trưởng và phát triển ở sinh vật