Sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Phân biệt được sinh trưởng với phát triển, nêu mối quan hệ giữa chúng, chỉ ra chức năng mô phân sinh đỉnh và mô phân sinh bên, trình bày các giai đoạn vòng đời của một sinh vật và theo dõi được sự lớn lên của cây đậu.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 36, Bài 38
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sinh trưởng là sự tăng về kích thước và khối lượng cơ thể, do tế bào tăng số lượng và kích thước. Đó là thay đổi về lượng.
- 2Phát triển gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái cơ quan, cơ thể. Đó là thay đổi về chất.
- 3Hai quá trình đan xen nhau: phát triển dựa trên cơ sở của sinh trưởng; không sinh trưởng thì không phát triển và ngược lại.
- 4Thực vật lớn lên nhờ mô phân sinh: mô phân sinh đỉnh (đỉnh rễ, chồi) làm cây dài ra; mô phân sinh bên làm thân, cành, rễ to ra.
- 5Mỗi sinh vật có vòng đời gồm các giai đoạn đặc trưng cho loài, hình thái và kích thước khác nhau (bướm: trứng, ấu trùng, nhộng, trưởng thành).
- 6⚠️ Cây cao thêm là sinh trưởng, cây ra hoa là phát triển. Và cây ra hoa rồi vẫn còn sinh trưởng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo núm trên thanh vòng đời của cây đậu, ếch hoặc bướm để thấy lúc nào sinh vật lớn thêm (sinh trưởng) và lúc nào có thêm cơ quan, hình dạng mới (phát triển).
↻ con trưởng thành lại sinh sản: vòng đời lặp lại
Cây đậu · giai đoạn 3/5
Cây con
✦ Phát triển — có gì mới?
Lá thật đầu tiên mọc ra.
↑ Sinh trưởng — lớn thêm bao nhiêu?
Thân cao thêm, to ra, thêm lá: cây lớn nhanh nhất.
kích thước so với lúc lớn nhất (tương đối)
Cây đậu: hạt nảy mầm, cây cao dần — sinh trưởng.
1 🌱 Sinh trưởng và phát triển là gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết tế bào lớn lên và phân chia làm tăng số lượng tế bào, nhờ đó cơ thể lớn lên.
- ✦Lớp 7 nhìn cả cơ thể: phân biệt sinh trưởng (lớn lên) với phát triển (đổi hình thái, có cơ quan mới) và theo dõi vòng đời.
Tăng kích thước và khối lượng do số lượng và kích thước tế bào tăng. Đo bằng thước, cân. Ví dụ: cây cao thêm 3 cm, cá nặng thêm 20 g.
Gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào, phát sinh hình thái cơ quan. Ví dụ: mọc lá thật, ra hoa, kết quả; nòng nọc mọc chân.
Dạng bài
Phân biệt sinh trưởng với phát triển
- 1 Xác định thay đổi đang nói: to ra, cao thêm, nặng thêm, hay có bộ phận mới, hình dạng đổi?
- 2 Chỉ thay đổi số đo (kích thước, khối lượng) ⇒ sinh trưởng.
- 3 Có cơ quan mới, hình thái đổi, bắt đầu sinh sản ⇒ phát triển.
- 4 Kiểm tra: hai việc thường xảy ra xen kẽ, một quá trình có thể gồm cả hai ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ra hoa là phát triển, không phải sinh trưởng. Nhưng đừng nghĩ cây ra hoa là hết lớn: cây vẫn tiếp tục sinh trưởng, hai quá trình đan xen.
Sâu bướm ăn lá, sau hai tuần nặng gấp nhiều lần, rồi hoá nhộng, rồi thành bướm có cánh. Phần nào là sinh trưởng, phần nào là phát triển?
Hướng dẫn giải
2 🌳 Mô phân sinh: vì sao cây cứ dài ra và to lên
Mô phân sinh
- ✦Mô phân sinh là nhóm tế bào chưa phân hoá, nên còn khả năng phân chia. Thực vật sinh trưởng nhờ chúng.
- ✦Có hai loại chính: mô phân sinh đỉnh và mô phân sinh bên.
Hai loại mô phân sinh
| Loại | Ở đâu | Làm gì |
|---|---|---|
| Mô phân sinh đỉnh | Đỉnh rễ; chồi thân (chồi đỉnh, chồi nách) | Thân, cành, rễ dài ra (tăng chiều dài) |
| Mô phân sinh bên | Nằm trong thân, cành, rễ (giữa vỏ và gỗ) | Thân, cành, rễ to ra (tăng chiều ngang) |
Dạng bài
Cây dài ra hay to ra: nhờ mô phân sinh nào?
- 1 Xem cây thay đổi theo chiều nào: chiều dài (cao lên, rễ dài) hay chiều ngang (to ra).
- 2 Chiều dài ⇒ mô phân sinh đỉnh (ở đỉnh rễ, chồi).
- 3 Chiều ngang ⇒ mô phân sinh bên.
- 4 Kiểm tra: cắt ngọn thì mô phân sinh đỉnh ở ngọn mất, cây không cao thêm ở chỗ đó nữa ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Mô phân sinh đỉnh làm cây dài, mô phân sinh bên làm cây to. Hay bị đảo ngược; nhớ "đỉnh ở ngọn thì làm cao".
Cây ngô cao rất nhanh nhưng thân vẫn mảnh, không to ra nhiều như cây xoan. Gợi ý nào hợp lý?
Hướng dẫn giải
3 🦋 Vòng đời của sinh vật
Vòng đời một số sinh vật
| Sinh vật | Các giai đoạn theo thứ tự | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cây cam | Hạt → hạt nảy mầm → cây con → cây trưởng thành → ra hoa, kết quả | Sinh trưởng và phát triển đan xen |
| Ếch | Trứng đã thụ tinh → ấu trùng (nòng nọc) → ếch con → ếch trưởng thành | Hình thái đổi nhiều |
| Bướm | Trứng → ấu trùng (sâu) → nhộng → bướm trưởng thành | Sâu và bướm khác hẳn nhau |
| Gà | Trứng → gà mới nở → gà con → gà trưởng thành | Gà con giống gà lớn, chỉ nhỏ hơn |
Dạng bài
Đọc một vòng đời
- 1 Liệt kê các giai đoạn theo thứ tự, bắt đầu từ trứng hoặc hạt.
- 2 Với mỗi giai đoạn, ghi hình thái và kích thước khác nhau thế nào.
- 3 Đánh dấu giai đoạn thay đổi hình thái mạnh (ấu trùng thành nhộng, nòng nọc mọc chân) là phát triển.
- 4 Kiểm tra: giai đoạn cuối sinh sản và tạo ra trứng, hạt, khép vòng đời lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không phải con vật nào cũng có nhộng: bướm, muỗi có, còn gà thì gà con đã giống gà lớn.
Xếp vòng đời của ếch và chỉ ra giai đoạn hình thái thay đổi rõ nhất.
Hướng dẫn giải
Con non khác hẳn con trưởng thành, có giai đoạn nhộng. Ví dụ: bướm, muỗi.
Con non giống con trưởng thành nhưng nhỏ hơn, không có nhộng. Ví dụ: châu chấu, gián.
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Theo dõi sự sinh trưởng của cây đậu
- 1 Cắt chai nhựa làm chậu, cho đất vào. Ngâm hạt đậu trong nước ấm khoảng 35 đến 40 °C (5 đến 10 giờ), rồi gieo hạt đã nảy mầm.
- 2 Tưới ẩm đất bằng bình phun sương, đặt chậu nơi đủ ánh sáng, tưới nước hằng ngày.
- 3 Mỗi ngày đo chiều cao cây, đếm số lá, đo kích thước lá (5 đến 7 ngày), ghi vào bảng.
- 4 Kiểm tra: đo cùng cây (đã đánh dấu), cùng giờ, đo từ mặt đất đến đỉnh ngọn thì số đo mới so sánh được ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đo mỗi lần một cây khác, hoặc đo lúc từ rễ, lúc từ mặt đất, thì số liệu không so sánh được. Phải đo cùng cây, cùng cách.
Bảng chiều cao cây đậu (cm) theo ngày 1 đến 7: 0; 0; 2; 6; 11; 14; 15. Cây lớn nhanh nhất vào ngày nào, và chung quy lớn thế nào?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Quan sát vòng đời động vật
- 1 Xem tranh ảnh hoặc video vòng đời của bướm, muỗi, ếch đồng, gà…
- 2 Ghi mỗi giai đoạn: tên, kích thước, hình thái cơ thể.
- 3 Chỉ ra giai đoạn sinh trưởng và phát triển thể hiện thế nào, hai quá trình liên hệ ra sao.
- 4 Kiểm tra: so sánh được điểm giống và khác giữa các loài (bướm có nhộng, gà thì không) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nuôi sâu bướm thì cho ăn chính loại lá bắt được và thả bướm ra khi trưởng thành; đừng cho ăn lá lạ.
Bạn muốn quan sát vòng đời muỗi nên nuôi lăng quăng (ấu trùng) trong xô nước ở nhà. Có nên không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Sinh trưởng và phát triển
- 1Nhận biết
Sinh trưởng ở sinh vật là:
- 2Thông hiểu
Phát triển ở sinh vật bao gồm:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cây cao thêm 5 cm là biểu hiện của sinh trưởng.
b)Cây ra hoa là biểu hiện của phát triển.
c)Có thể có phát triển mà hoàn toàn không có sinh trưởng.
- 4Thông hiểu
Việc nào sau đây là biểu hiện của phát triển?
- 5Vận dụng
Sâu bướm ăn lá lớn nhanh (nặng gấp nhiều lần), sau đó hoá nhộng rồi thành bướm có cánh. Mô tả đúng là:
- 6Vận dụng
Một bạn nói: "Cây đã ra hoa nghĩa là ngừng sinh trưởng". Nhận xét đúng là:
Mô phân sinh
- 1Nhận biết
Mô phân sinh là:
- 2Thông hiểu
Mô phân sinh đỉnh có ở:
- 3Thông hiểu
Thân cây gỗ to ra nhờ hoạt động của:
- 4Thông hiểu Thân cây dài ra là nhờ mô phân sinh , còn thân to ra là nhờ mô phân sinh .
- 5Vận dụng
Cây ngô, cây tre cao rất nhanh nhưng thân ít to ra theo năm. Giải thích hợp lý nhất là:
Vòng đời
- 1Nhận biết
Giai đoạn nào có trong vòng đời của bướm mà không có ở gà?
- 2Thông hiểu
Xếp vòng đời của ếch theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Châu chấu non giống châu chấu trưởng thành, chỉ nhỏ hơn và chưa có cánh, không qua nhộng. Đó là:
- 4Vận dụng
Gà con mới nở đã giống gà mẹ, chỉ nhỏ hơn; sâu bướm lại khác hẳn bướm. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng
Một bạn nói: "Sâu non với bướm là hai con vật khác nhau". Dựa vào vòng đời, nhận xét đúng là:
Thực hành
- 1Nhận biết
Khi theo dõi chiều cao cây đậu mỗi ngày, để số liệu so sánh được cần đo:
- 2Thông hiểu
Chiều cao cây đậu được đo từ:
- 3Thông hiểu
Vẽ chiều cao cây đậu theo ngày lên đồ thị, thường thu được đường:
- 4Vận dụng
Chiều cao cây đậu (cm) từ ngày 1 đến ngày 7 là: 0; 0; 2; 6; 11; 14; 15. Cây cao thêm nhiều nhất so với hôm trước vào ngày:
- 5Vận dụng
Bạn muốn quan sát vòng đời muỗi, nên chọn cách nào an toàn nhất?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề cuối kỳ II hay hỏi khái niệm sinh trưởng, phát triển, chức năng hai loại mô phân sinh và cho tình huống để bạn xếp là sinh trưởng hay phát triển.
- •Câu vận dụng thường cho vòng đời (bướm, ếch, gà) hoặc bảng số đo cây để nhận xét, hoặc hỏi cách làm thí nghiệm theo dõi cây cho công bằng.
- •Là nền cho sinh sản ở sinh vật và cảm ứng, điều hoà ở KHTN 8, rồi phân bào, di truyền ở KHTN 9.
30. Ứng dụng sinh trưởng và phát triển vào thực tiễn