Đo tốc độ. Tốc độ và an toàn giao thông
Mô tả được cách đo tốc độ bằng đồng hồ bấm giây và bằng cổng quang điện, tính được tốc độ từ số đo, và giải thích vì sao phải đi đúng tốc độ và giữ khoảng cách an toàn.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9, Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đo tốc độ là đo quãng đường s (thước) và thời gian t (đồng hồ), rồi tính v = s : t.
- 2Đồng hồ bấm giây: đo 3 lần, lấy trung bình s và t rồi tính tốc độ. Bấm tay có thể lệch sớm hoặc trễ.
- 3Cổng quang điện + đồng hồ hiện số (chế độ A ↔ B): vật qua cổng A đồng hồ mở, qua cổng B đồng hồ đóng, không cần bấm tay. Vẫn phải đo khoảng cách hai cổng.
- 4Thiết bị bắn tốc độ đơn giản: camera ghi thời gian ô tô qua hai vạch mốc cách 5 m – 10 m, máy tính tính v rồi so với tốc độ giới hạn.
- 5Khoảng cách an toàn phải tăng theo tốc độ; trên cao tốc dùng quy tắc 3 giây: khoảng cách (m) = tốc độ (m/s) × 3 s. Trời mưa phải giảm tốc độ.
- 6⚠️ So tốc độ đo được với biển báo phải cùng đơn vị. Máy tính ra 20 m/s mà so thẳng với 60 km/h thì kết luận sai.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo hai cổng quang dọc máng nghiêng rồi ngắt nam châm cho bi lăn qua để đồng hồ A ↔ B hiện Δt và tính v; sang phần đường, kéo vạch mốc và thanh tốc độ cho camera tính km/h so với biển báo, kéo xe phía sau để thấy khoảng cách an toàn theo Bảng 11.1 và quy tắc 3 giây.
Kéo đầu cổng quang 1, 2 dọc máng (cách nhau ít nhất 10 cm), rồi thả bi.
Khoảng cách s
45 cm
= 0,45 m
Thời gian Δt
…
Tốc độ v
…
Nam châm điện đang giữ bi. Bấm công tắc để ngắt: bi lăn xuống máng.
1 ⏱️ Đo bằng thước và đồng hồ bấm giây
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết đo độ dài bằng thước và đo thời gian bằng đồng hồ, nhưng mỗi lần chỉ đo một đại lượng.
- ✦Lớp 7 ghép hai phép đo thành một phép đo tốc độ: đo cả s lẫn t, đo nhiều lần, tính trung bình rồi mới chia.
Dạng bài
Tính tốc độ từ ba lần đo
- 1 Đo quãng đường s bằng thước (giữa vạch xuất phát và vạch đích).
- 2 Đo thời gian t bằng đồng hồ bấm giây, ba lần, ghi vào bảng.
- 3 Tính t trung bình = (t₁ + t₂ + t₃) : 3, rồi v = s : t.
- 4 Kiểm tra: t trung bình nằm giữa số nhỏ nhất và số lớn nhất; v cùng đơn vị với s : t ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ đo một lần rồi kết luận. Bấm giờ tay có thể lệch sớm hoặc trễ vài phần mười giây; ba lần đo rồi lấy trung bình mới giảm được lệch đó.
Trong giờ thể dục, bạn chạy cự li 60 m, ba lần bấm giờ được 10,2 s; 10,0 s; 9,8 s. Tính tốc độ ra m/s và km/h.
Hướng dẫn giải
2 🔦 Cổng quang điện và đồng hồ hiện số
Hai cách đo thời gian
| Tiêu chí | Đồng hồ bấm giây | Cổng quang + đồng hồ hiện số |
|---|---|---|
| Ai bật/tắt đồng hồ | Tay người bấm | Vật chắn tia hồng ngoại |
| Độ chính xác | Còn phụ thuộc phản xạ của tay người | ĐCNN 0,01 s, không có độ trễ do tay |
| Hợp với | Vật chậm, quãng dài, ngoài trời | Vật nhanh trong phòng thí nghiệm |
Dạng bài
Đo tốc độ viên bi bằng hai cổng quang
- 1 Đặt hai cổng quang A và B dọc máng, đo khoảng cách s giữa hai cổng (đổi ra mét).
- 2 Nối cổng vào đồng hồ, chọn thang 99,99 s – 0,01 s, chế độ A ↔ B, nhấn RESET.
- 3 Nam châm điện giữ bi sắt; ngắt nam châm để bi lăn. Bi qua A đồng hồ mở, qua B đồng hồ đóng, màn hiện Δt.
- 4 Tính v = s : Δt. Kiểm tra: đơn vị s và Δt khớp nhau (m và s) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi cm ra m: lấy 45 : 0,30 = 150 và gọi là 150 m/s. Đồng hồ chỉ cho thời gian; muốn có tốc độ vẫn phải đo khoảng cách hai cổng và đổi cùng hệ.
Hai cổng quang cách nhau 45 cm. Viên bi chắn cổng thứ nhất rồi tới cổng thứ hai, đồng hồ hiện 0,30 s. Tính tốc độ ra m/s.
Hướng dẫn giải
3 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Đo tốc độ ô tô đồ chơi chạy trên mặt dốc
- 1 Kê tấm gỗ phẳng (dài khoảng 80 cm) lên vài cuốn sách để thành mặt dốc; vẽ vạch xuất phát và vạch đích cách nhau 50 cm hoặc 60 cm.
- 2 Giữ ô tô trước vạch xuất phát, thả tay (không đẩy) và bấm giờ cùng lúc; dừng khi xe tới vạch đích.
- 3 Làm 3 lần, ghi s và t vào bảng (lần đo, quãng đường, thời gian).
- 4 Tính t trung bình rồi v = s : t. Kiểm tra: ba lần đo gần nhau, kết quả hợp lí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đẩy nhẹ xe lúc thả, hoặc bấm giờ không cùng lúc với lúc thả. Xe được đẩy thì nhanh hơn thật; bấm trễ thì t bị nhỏ đi, tốc độ tính ra bị lớn.
Vạch xuất phát và vạch đích cách nhau 60 cm. Ba lần thả xe, bấm giờ được 1,5 s; 1,4 s; 1,6 s. Tính tốc độ ô tô ra cm/s và m/s.
Hướng dẫn giải
Quan sát được gì
- ✦Ba lần đo thời gian không giống hệt nhau nhưng sát nhau; nếu một lần lệch hẳn thì xem lại (có thể bấm giờ sai) và đo thêm.
- ✦Kê dốc cao hơn (thêm sách) thì xe chạy giữa hai vạch mất ít thời gian hơn, tức tốc độ lớn hơn.
- ✦Với bi sắt ở thí nghiệm hai cổng quang: ngắt công tắc thì bi rơi khỏi nam châm, lăn qua A rồi B; đồng hồ chỉ dừng khi bi chắn cổng B.
4 🚦 Tốc độ và an toàn giao thông
Cần nhớ
- ✦Thiết bị bắn tốc độ đơn giản: camera ghi biển số và thời gian ô tô qua hai vạch mốc (cách 5 m – 10 m); máy tính tính v và so với tốc độ giới hạn để phát hiện xe vượt tốc độ. Đồng hồ điện tử, điện thoại có GPS cũng tính được tốc độ.
- ✦Tốc độ giới hạn do biển báo quy định, khác nhau theo loại xe và đoạn đường. Trên đường cao tốc, biển có thể ghi 120 km/h khi không mưa và 100 km/h khi có mưa.
- ✦Khoảng cách an toàn giữa hai xe tăng theo tốc độ để người lái đủ thời gian phanh, tránh va chạm. Chạy chậm hơn 60 km/h thì tự giữ khoảng cách phù hợp với mật độ xe.
Khoảng cách an toàn tối thiểu (SGK Bảng 11.1)
| Tốc độ lưu hành (km/h) | Khoảng cách tối thiểu |
|---|---|
| v = 60 | 35 m |
| 60 < v ≤ 80 | 55 m |
| 80 < v ≤ 100 | 70 m |
| 100 < v ≤ 120 | 100 m |
Dạng bài
Xe có vượt tốc độ giới hạn không
- 1 Lấy khoảng cách hai vạch mốc s (m) và thời gian t (s) camera ghi được.
- 2 Tính v = s : t theo m/s.
- 3 Đổi sang km/h (nhân 3,6) để cùng đơn vị với biển báo.
- 4 So với tốc độ giới hạn. Kiểm tra: số km/h phải lớn hơn số m/s ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: So 20 (m/s) với 60 (km/h) và kết luận "chưa vượt". Hai số khác đơn vị; phải đổi 20 m/s = 72 km/h rồi mới so.
Camera ghi ô tô chạy qua hai vạch mốc cách nhau 10 m hết 0,5 s. Đoạn đường giới hạn 60 km/h. Xe có vượt tốc độ không?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Ước lượng khoảng cách an toàn bằng quy tắc 3 giây
- 1 Đổi tốc độ sang m/s (chia cho 3,6 nếu đang là km/h).
- 2 Khoảng cách an toàn (m) = tốc độ (m/s) × 3.
- 3 Đối chiếu với biển báo khoảng cách hoặc Bảng 11.1.
- 4 Kiểm tra: tốc độ càng lớn thì khoảng cách càng lớn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân thẳng 72 với 3 được 216 m. Quy tắc dùng m/s, không dùng km/h; phải đổi tốc độ trước.
Xe chạy trên cao tốc với tốc độ 72 km/h. Theo quy tắc 3 giây, nên giữ khoảng cách bao nhiêu với xe phía trước?
Hướng dẫn giải
Đi thế nào cho an toàn
- ✦Đi đúng tốc độ giới hạn, không chạy nhanh để "cho kịp giờ". Vượt tốc độ làm người lái ít thời gian và khoảng cách để tránh va chạm.
- ✦Giữ khoảng cách an toàn với xe phía trước, nhất là khi đi nhanh. Trời mưa phải giảm tốc độ (biển cao tốc hạ từ 120 xuống 100 km/h) vì đường trơn, xe khó dừng hơn.
- ✦Tai nạn giao thông chủ yếu do vi phạm trật tự an toàn giao thông: đi sai làn, không chấp hành đèn tín hiệu, chạy quá tốc độ, chuyển hướng sai quy định.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đồng hồ bấm giây
- 1Nhận biết
Để đo tốc độ của một chuyển động cần đo hai đại lượng:
- 2Nhận biết Khi đo thời gian bằng đồng hồ bấm giây, thường thực hiện lần đo rồi lấy giá trị trung bình.
- 3Thông hiểu Chạy 40 m, ba lần bấm giờ được 8,2 s; 8,0 s; 7,8 s. Thời gian trung bình là s và tốc độ là m/s.
- 4Thông hiểu Một bạn đi bộ 90 m mất trung bình 60 s. Tốc độ là m/s.
- 5Thông hiểu
Vì sao nên đo thời gian nhiều lần rồi lấy trung bình?
- 6Vận dụng
Lan đo thời gian bi lăn ba lần được 2,0 s; 2,1 s; 3,5 s. Việc nên làm là:
Cổng quang điện
- 1Nhận biết
Ở chế độ A ↔ B của đồng hồ hiện số, khi vật đi qua cổng A rồi cổng B thì đồng hồ:
- 2Thông hiểu Hai cổng quang cách nhau 0,6 m, viên bi đi từ cổng A đến cổng B mất 0,25 s. Tốc độ là m/s.
- 3Thông hiểu Hai cổng quang cách nhau 80 cm, đồng hồ hiện 0,40 s. Tốc độ là m/s.
- 4Thông hiểu
Dùng cổng quang điện thay cho bấm giờ bằng tay có ưu điểm gì?
- 5Vận dụng Hai cổng cách nhau 60 cm, đồng hồ hiện 0,4 s. Một bạn tính 60 : 0,4 = 150 m/s. Giá trị đúng là m/s.
- 6Vận dụng
Muốn đo tốc độ viên bi lăn nhanh qua đoạn 0,5 m (chỉ mất cỡ một phần tư giây). Cách nào hợp lí hơn?
Thực hành ô tô đồ chơi
- 1Thông hiểu
Xếp các bước đo tốc độ ô tô đồ chơi theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Thông hiểu
Lỗi nào làm số liệu thí nghiệm ô tô đồ chơi sai lệch?
- 3Thông hiểu
Kê dốc cao hơn (thêm sách) rồi đo lại, thời gian xe chạy giữa hai vạch sẽ:
- 4Vận dụng Vạch xuất phát và vạch đích cách nhau 50 cm. Ba lần đo: 1,0 s; 0,9 s; 1,1 s. Thời gian trung bình là s, tốc độ là cm/s = m/s.
An toàn giao thông
- 1Nhận biết
Dụng cụ trên ô tô, xe máy dùng để đo tốc độ xe gọi là:
- 2Thông hiểu Camera ghi ô tô qua hai vạch mốc cách nhau 6 m hết 0,4 s. Tốc độ xe là m/s = km/h.
- 3Vận dụng
Camera đo xe qua hai vạch mốc cách 7,5 m hết 0,3 s trên đoạn đường giới hạn 80 km/h. Kết luận đúng là:
- 4Thông hiểu Theo quy tắc 3 giây, xe chạy 10 m/s nên giữ khoảng cách với xe trước ít nhất m.
- 5Vận dụng Xe chạy trên cao tốc với tốc độ 108 km/h. Theo quy tắc 3 giây, khoảng cách an toàn khoảng m.
- 6Thông hiểu
Theo Bảng 11.1 của SGK, xe chạy 90 km/h cần giữ khoảng cách tối thiểu:
- 7Thông hiểu
Đúng hay sai về an toàn giao thông?
a)Tốc độ càng lớn thì càng cần giữ khoảng cách an toàn lớn với xe trước.
b)Trời mưa nên giảm tốc độ và giữ khoảng cách lớn hơn.
c)Đi đúng tốc độ giới hạn thì có thể bám sát xe phía trước.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay hỏi mô tả cách đo tốc độ (đồng hồ bấm giây, cổng quang điện) và tính v từ số liệu đo, nhất là bước đổi cm ra m và tính trung bình nhiều lần.
- •Câu thiết bị bắn tốc độ: tính v từ hai vạch mốc rồi đổi m/s ra km/h để so với biển giới hạn; câu quy tắc 3 giây hoặc Bảng 11.1.
- •Là nền cho đồ thị quãng đường – thời gian (chủ điểm 4) và cho các bài chuyển động, lực, năng lượng ở KHTN 8–9 cần tốc độ.
4. Đồ thị quãng đường – thời gian