Đồ thị quãng đường – thời gian
Vẽ được đồ thị quãng đường – thời gian từ bảng số liệu, rồi đọc ra tốc độ, lúc vật dừng và quãng đường đi được ở một thời điểm bất kì.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Đồ thị s – t: trục ngang là thời gian t, trục dọc là quãng đường s đã đi được; điểm gốc O có s = 0, t = 0.
- 2Chuyển động có tốc độ không đổi cho một đoạn thẳng nghiêng. Đoạn càng dốc thì vật đi càng nhanh: v = Δs : Δt.
- 3Đoạn song song với trục thời gian (nằm ngang) nghĩa là vật không chuyển động: thời gian trôi mà quãng đường không tăng.
- 4Tốc độ tính từ hai điểm bất kì trên đoạn thẳng: lấy độ tăng của s chia cho độ tăng của t.
- 5⚠️ Chỉ khi đoạn thẳng đi qua gốc O mới được lấy s chia t của một điểm; còn không phải trừ hai điểm trước. Đoạn nằm ngang là đứng yên, không phải đi đều.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ "Chạy 40 km/h", "Chạy nhanh 80 km/h" hoặc "Dừng" vào từng ô giờ để xe chạy và đồ thị s – t vẽ dần, rồi kéo ngang trên đồ thị để đọc t, s và tốc độ của đoạn đó.
Kéo thẻ vào một ô giờ (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô): xe chạy lại từ đầu.
Thời gian
0 h
Đã đi
0 km
Sau 4 h
…
Xe đang chạy, đồ thị vẽ dần…
Mỗi điểm (t; s) cho biết sau t giờ xe đã đi bao xa.
━ 40 km/h · ━ 80 km/h · ━ dừng. 1 h trên đồ thị = 1,5 giây xem.
Bảng SGK: đi 40 km/h 2 h, dừng 1 h, đi tiếp 1 h.
1 ✏️ Vẽ đồ thị từ bảng số liệu
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 và đầu lớp 7 bạn đã tính được tốc độ bằng v = s : t và đã quen đọc bảng số liệu.
- ✦Lớp 7 thêm cách vẽ ra hình: mỗi cặp (t; s) là một điểm, nối các điểm lại ta thấy ngay xe đi nhanh, đi chậm hay dừng, không cần tính từng lần.
Bảng ghi quãng đường theo thời gian (xe đi 4 h)
| Thời gian t (h) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| Quãng đường s (km) | 0 | 40 | 80 | 80 | 120 |
Dạng bài
Vẽ đồ thị quãng đường – thời gian
- 1 Vẽ hai trục vuông góc tại O: trục đứng Os cho quãng đường, trục ngang Ot cho thời gian. Chọn tỉ xích đều cho mỗi trục.
- 2 Với mỗi cột của bảng, tìm giao điểm của t và s rồi chấm một điểm. Điểm đầu tiên là gốc O (t = 0, s = 0).
- 3 Nối các điểm liên tiếp bằng các đoạn thẳng, từ trái sang phải.
- 4 Kiểm tra: đồ thị xuất phát từ O, đi sang phải, và không có đoạn nào đi xuống ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia tỉ xích không đều (ô thì 40 km, ô thì 60 km) khiến đồ thị bị méo: các đoạn cùng tốc độ lại có độ dốc khác nhau, nhìn sai hoàn toàn.
Bảng trên ghi quãng đường một xe đi trong 4 h. Vẽ đồ thị và mô tả chuyển động của xe.
Hướng dẫn giải
2 📈 Độ dốc cho biết tốc độ
Nhìn đồ thị là biết
- ✦Đoạn thẳng nghiêng ⇒ vật chuyển động và quãng đường tỉ lệ thuận với thời gian (tốc độ không đổi).
- ✦Đoạn dốc hơn ⇒ tốc độ lớn hơn. Hai đoạn song song ⇒ cùng tốc độ.
- ✦Đồ thị s – t không bao giờ đi xuống, vì quãng đường đã đi chỉ tăng thêm hoặc giữ nguyên.
Dạng bài
Tính tốc độ từ một đoạn thẳng của đồ thị
- 1 Chọn hai điểm trên đoạn thẳng, đọc (t₁; s₁) và (t₂; s₂).
- 2 Tính độ tăng quãng đường Δs = s₂ − s₁ và độ tăng thời gian Δt = t₂ − t₁.
- 3 Tốc độ v = Δs : Δt, kèm đơn vị.
- 4 Kiểm tra: đoạn càng dốc thì kết quả càng lớn, và chọn hai điểm khác trên cùng đoạn thì vẫn ra đúng số ấy ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn 110 : 3 ≈ 36,7 km/h. Cách đó chỉ đúng khi đoạn thẳng đi qua gốc O; xe này không xuất phát từ gốc (đã đi 30 km lúc t = 1 h) nên phải trừ hai điểm.
Trên đồ thị s – t, một xe đi theo đoạn thẳng từ điểm (1 h; 30 km) đến điểm (3 h; 110 km). Tính tốc độ.
Hướng dẫn giải
Tại điểm đó hai vật đã đi được quãng đường bằng nhau sau cùng một thời gian. Nếu cùng xuất phát từ một chỗ thì lúc đó chúng ngang nhau.
Hai vật cùng tốc độ thì hai đoạn song song và không bao giờ cắt nhau. Cắt nhau là lúc đi được quãng đường bằng nhau.
3 ⏸️ Đoạn nằm ngang và mô tả chuyển động
Cần nhớ
- ✦Đoạn nằm ngang (song song với trục thời gian): s không đổi, vật đứng yên, tốc độ bằng 0.
- ✦Đồ thị có nhiều đoạn thì tách từng đoạn rồi mô tả: "từ giờ nào đến giờ nào, đi bao xa, tốc độ bao nhiêu hay đứng yên".
Dạng bài
Mô tả chuyển động theo từng đoạn của đồ thị
- 1 Tách đồ thị thành các đoạn thẳng, ghi mốc thời gian bắt đầu và kết thúc mỗi đoạn.
- 2 Đoạn nằm ngang ⇒ đứng yên. Đoạn nghiêng ⇒ tính Δs rồi chia cho Δt.
- 3 Ghép lại thành câu: đi bao lâu, nghỉ bao lâu, đi tiếp ra sao.
- 4 Kiểm tra: cộng các Δs của các đoạn phải bằng tổng quãng đường đọc ở cuối đồ thị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy đoạn nằm ngang thì nghĩ "xe đang chạy đều ổn định". Sai: chạy đều là đoạn thẳng nghiêng; nằm ngang là dừng hẳn.
Nam đạp xe: trong 2 h đầu đi được 24 km; từ giờ thứ 2 đến giờ thứ 3 đồ thị nằm ngang; từ giờ thứ 3 đến giờ thứ 5 đi thêm 16 km. Mô tả chuyển động và tính tốc độ từng đoạn.
Hướng dẫn giải
4 🔍 Đọc quãng đường, thời gian từ đồ thị
Hai cách dùng đồ thị
- ✦Biết t, tìm s: từ điểm t trên trục ngang dóng lên gặp đồ thị, rồi dóng sang trục dọc để đọc s.
- ✦Biết s, tìm t: làm ngược lại, từ s trên trục dọc dóng sang đồ thị rồi dóng xuống trục ngang.
Dạng bài
Tìm quãng đường hoặc thời gian ở một thời điểm bất kì
- 1 Đổi thời gian về cùng đơn vị với trục (1 h 30 min = 1,5 h).
- 2 Tìm tốc độ của đoạn thẳng chứa thời điểm đó (hai điểm, hoặc dùng điểm qua O).
- 3 Quãng đường s = v · t (đoạn xuất phát từ O); hoặc thời gian t = s : v.
- 4 Kiểm tra: kết quả phải nằm giữa hai mốc đã biết của đồ thị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết 1 h 30 min thành 1,30 h rồi nhân. Một giờ có 60 phút, nên 30 phút là 0,5 h, không phải 0,30 h.
Đồ thị s – t của một xe là đoạn thẳng đi qua O và điểm (2 h; 80 km). Xe đi được bao nhiêu km sau 1 h 30 min? Sau bao lâu thì xe đi được 100 km?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Vẽ đồ thị
- 1Nhận biết
Trên đồ thị quãng đường – thời gian, trục nằm ngang biểu diễn:
- 2Nhận biết Đồ thị của chuyển động có tốc độ không đổi là một đoạn nghiêng.
- 3Thông hiểu
Xếp các bước vẽ đồ thị s – t theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Bảng ghi: t = 0, 1, 2, 3 h tương ứng s = 0, 50, 100, 150 km. Điểm ứng với t = 2 h trên đồ thị có toạ độ:
- 5Vận dụng Bảng ghi t = 0, 1, 2, 3, 4, 5 h tương ứng s = 0, 30, 60, 60, 100, 140 km. Xe dừng lại h, và trong 2 h cuối (từ giờ thứ 3 đến giờ thứ 5) xe chạy với tốc độ km/h.
Độ dốc và tốc độ
- 1Nhận biết
Trên đồ thị s – t, đoạn thẳng càng dốc thì vật chuyển động:
- 2Thông hiểu Xe A có đồ thị là đoạn thẳng đi qua O và điểm (2 h; 100 km); xe B đi qua O và điểm (2 h; 60 km). Tốc độ xe A là km/h, tốc độ xe B là km/h.
- 3Thông hiểu Một xe đi theo đoạn thẳng từ điểm (2 h; 40 km) đến điểm (5 h; 190 km). Tốc độ của xe là km/h.
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hai đoạn thẳng song song trên đồ thị s – t cho biết hai vật có cùng tốc độ.
b)Đồ thị s – t của một vật đang chuyển động có thể đi xuống khi vật quay về.
c)Hai đường cắt nhau tại một điểm: tại đó hai vật đã đi được quãng đường bằng nhau.
- 5Vận dụng Hai xe C, D xuất phát cùng lúc từ một chỗ. Đồ thị C là đoạn thẳng qua O và (3 h; 90 km); đồ thị D qua O và (3 h; 120 km). Sau 5 h, xe D đi hơn xe C km.
Đoạn nằm ngang
- 1Nhận biết
Đoạn nằm ngang (song song với trục thời gian) trên đồ thị s – t cho biết vật:
- 2Thông hiểu
Đồ thị gồm ba đoạn: đoạn đầu nghiêng lên, đoạn giữa nằm ngang, đoạn cuối nghiêng lên dốc hơn đoạn đầu. Cách mô tả đúng là:
- 3Thông hiểu Một xe: 2 h đầu đi từ 0 đến 100 km; từ giờ thứ 2 đến giờ thứ 3 đồ thị nằm ngang; từ giờ thứ 3 đến giờ thứ 6 đi tới 190 km. Tốc độ 2 h đầu là km/h; tốc độ 3 h cuối là km/h.
- 4Thông hiểu
Một bạn nói: "Đoạn nằm ngang nghĩa là xe đang chạy đều, tốc độ ổn định". Bạn sai ở đâu?
- 5Vận dụng Bạn An đi bộ: 10 phút đầu đi 600 m; sau đó đồ thị nằm ngang đến phút 15; từ phút 15 đến phút 25 đi thêm cho tới tổng 1 500 m. An đứng lại phút, và tốc độ 10 phút cuối là m/min.
Đọc s và t từ đồ thị
- 1Nhận biết
Muốn biết quãng đường đi được ở thời điểm t, ta làm thế nào?
- 2Thông hiểu Đồ thị là đoạn thẳng qua O và điểm (4 h; 200 km). Sau 1 h 30 min xe đi được km.
- 3Thông hiểu Với cùng đồ thị trên (qua O và (4 h; 200 km)), xe đi được 150 km sau h.
- 4Vận dụng Một xe đi 2 h đầu được 100 km, nghỉ 1 h, rồi tiếp tục với tốc độ 40 km/h. Kể từ lúc xuất phát, xe đi được tổng cộng 180 km sau h.
- 5Vận dụng Hà đạp xe đến trường cách nhà 3 km: 10 phút đầu đi được 2 km, nghỉ 5 phút, rồi đi nốt 1 km hết 5 phút. Hà đến trường sau phút kể từ lúc xuất phát.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay cho một bảng số liệu hoặc hình đồ thị rồi hỏi: mô tả chuyển động, tìm lúc xe dừng, tính tốc độ từng đoạn, đọc quãng đường ở một thời điểm.
- •Điểm hay mất: coi đoạn nằm ngang là đi đều, và chia s cho t của một điểm không qua O.
- •Là nền cho chuyển động thẳng, vận tốc, đồ thị độ dịch chuyển – thời gian ở KHTN 8–9 và Vật lí THPT.
5. Sóng âm