Tốc độ chuyển động
Tính được tốc độ, quãng đường, thời gian của chuyển động, đổi được giữa m/s và km/h, và so sánh được vật nào chạy nhanh hơn.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tốc độ cho biết chuyển động nhanh hay chậm: bằng quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian, v = s : t.
- 2Suy ra s = v · t và t = s : v. Quãng đường và thời gian phải cùng hệ đơn vị với tốc độ.
- 3Đơn vị: mét trên giây (m/s) và kilômét trên giờ (km/h); 1 m/s = 3,6 km/h.
- 4Đổi km/h → m/s thì chia cho 3,6; đổi m/s → km/h thì nhân với 3,6.
- 5Tốc độ thường thay đổi, nên v = s : t còn gọi là tốc độ trung bình (lấy tổng quãng đường : tổng thời gian).
- 6⚠️ Nhân 3,6 khi cần chia (hoặc ngược lại). Mẹo: số m/s luôn nhỏ hơn số km/h tương ứng. Ra số m/s lớn hơn số km/h là sai chiều.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thanh tốc độ của An và Bình rồi thả tay cho cuộc đua chạy theo kiểu cùng 100 m, cùng 12 s hoặc khác cả s lẫn t; đồng hồ, thước và bảng hiện s, t, v = s : t, nút đổi đơn vị cho thấy m/s nhân 3,6 thành km/h.
Kéo thanh tốc độ rồi thả tay: cuộc đua chạy lại.
| s (m) | t (s) | v = s : t | |
|---|---|---|---|
| An | 0 | 0 | — |
| Bình | 0 | 0 | — |
1 m/s = 3,6 km/h: m/s → km/h nhân 3,6; km/h → m/s chia 3,6.
Kéo thanh tốc độ hoặc bấm ▶ Chạy.
Tốc độ = quãng đường đi được trong 1 giây.
1 🏃 Tốc độ cho biết gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã đo chiều dài và thời gian (hai thứ cần để tìm tốc độ), và ở Toán đã quen công thức v = s : t trong bài chuyển động đều.
- ✦Lớp 7 biến nó thành đại lượng vật lí: có đơn vị m/s, km/h, có ý nghĩa "nhanh hay chậm", và dùng cho cả chuyển động không đều.
Ai đi được quãng đường dài hơn trong cùng một khoảng thời gian thì nhanh hơn.
Ai đi hết quãng đường đó trong thời gian ngắn hơn thì nhanh hơn.
Một số tốc độ thường gặp (SGK Bảng 8.2)
| Chuyển động | Tốc độ (m/s) |
|---|---|
| Con rùa | 0,055 |
| Người đi bộ | 1,5 |
| Người đi xe đạp | 4 |
| Xe máy điện | 7 |
| Ô tô | 14 |
| Máy bay dân dụng | 200 |
Dạng bài
So sánh nhanh chậm khi cả quãng đường và thời gian đều khác
- 1 Tính tốc độ của từng vật: v = s : t.
- 2 So hai tốc độ: số lớn hơn là nhanh hơn.
- 3 Nêu kết luận kèm số: "A: … m/s, B: … m/s".
- 4 Kiểm tra: lấy cùng một thời gian, vật nhanh hơn phải đi xa hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy Bình chạy xa hơn (120 m) liền kết luận Bình nhanh hơn. Quãng đường dài hơn chưa đủ: phải xét thời gian đi quãng đường đó.
An chạy 100 m hết 20 s. Bình chạy 120 m hết 30 s. Ai chạy nhanh hơn?
Hướng dẫn giải
2 🔄 Đơn vị và đổi đơn vị
Cần nhớ
- ✦Đơn vị tốc độ = đơn vị độ dài : đơn vị thời gian. Hệ đo lường chính thức nước ta dùng m/s và km/h.
- ✦1 m/s = 3,6 km/h, vì 1 m/s là 3600 m trong 1 giờ = 3,6 km trong 1 giờ.
- ✦Số m/s nhỏ hơn số km/h (số km/h gấp 3,6 lần).
Dạng bài
Đổi giữa m/s và km/h
- 1 Xác định đổi từ đơn vị nào sang đơn vị nào.
- 2 Từ km/h sang m/s: chia cho 3,6. Từ m/s sang km/h: nhân với 3,6.
- 3 Tính.
- 4 Kiểm tra: số m/s phải nhỏ hơn số km/h ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi 36 km/h ra m/s bằng cách nhân 3,6 được 129,6 m/s. Một chiếc xe không thể nhanh thế; đổi đúng: 36 : 3,6 = 10 m/s.
Một ô tô chạy 54 km/h. Đổi ra m/s. Một xe máy chạy 20 m/s thì bằng bao nhiêu km/h?
Hướng dẫn giải
3 🧮 Tính tốc độ, quãng đường, thời gian
Đề cho gì thì tìm gì
| Đề cho | Tìm | Công thức |
|---|---|---|
| s và t | tốc độ v | v = s : t |
| v và t | quãng đường s | s = v · t |
| s và v | thời gian t | t = s : v |
Dạng bài
Giải bài chuyển động bằng công thức
- 1 Tóm tắt: ghi s, t, v đã cho và đại lượng cần tìm.
- 2 Đổi về cùng hệ: nếu v theo km/h thì s theo km, t theo giờ (30 phút = 0,5 h); nếu v theo m/s thì s theo m, t theo giây.
- 3 Chọn công thức rồi tính.
- 4 Kiểm tra: đổi kết quả ra đơn vị khác, hoặc thay ngược vào công thức ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thay t = 30 (phút) vào công thức cùng với s theo km rồi viết kết quả "km/h": ra 0,09 là sai. Phải đổi 30 phút = 0,5 h trước.
Một bạn đi bộ từ nhà lúc 6 h 40 min, tới trường lúc 7 h 10 min. Quãng đường 2,7 km. Tính tốc độ ra km/h và m/s.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm quãng đường hoặc thời gian
- 1 Chọn s = v · t (tìm quãng đường) hoặc t = s : v (tìm thời gian).
- 2 Đưa s và v về cùng hệ đơn vị (vd v theo m/s thì s đổi ra mét).
- 3 Tính, rồi đổi kết quả sang đơn vị đề muốn (giây ra phút…).
- 4 Kiểm tra: chia ngược lại, vd v = s : t phải ra đúng tốc độ đề cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 2,1 (km) chia cho 7 (m/s). Hai đại lượng khác hệ đơn vị, kết quả không có nghĩa; phải đổi 2,1 km ra mét trước.
Một xe máy điện chạy với tốc độ 7 m/s. Đi hết quãng đường 2,1 km thì mất bao nhiêu phút?
Hướng dẫn giải
4 📊 Tốc độ trung bình
Cần nhớ
- ✦Trong thực tế, tốc độ của vật thường thay đổi (nhanh lên, chậm lại). Vì vậy v = s : t còn gọi đầy đủ là tốc độ trung bình của chuyển động.
- ✦Khi đi nhiều chặng: tốc độ trung bình = tổng quãng đường : tổng thời gian.
- ✦Không lấy trung bình cộng các tốc độ của từng chặng (chỉ đúng khi các chặng mất thời gian bằng nhau).
Dạng bài
Tính tốc độ trung bình của hai chặng
- 1 Tính tổng quãng đường s = s₁ + s₂.
- 2 Tính tổng thời gian t = t₁ + t₂, đổi ra giờ nếu cần.
- 3 Chia: v = s : t.
- 4 Kiểm tra: kết quả nằm giữa tốc độ chặng chậm nhất và chặng nhanh nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy (12 + 6) : 2 = 9 km/h. Hai chặng mất thời gian khác nhau (30 và 60 phút) nên cách này sai; đáp số đúng là 8 km/h.
Một bạn đạp xe 6 km đầu hết 30 phút, 6 km sau hết 60 phút. Tính tốc độ trung bình trên cả quãng đường.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhanh hay chậm
- 1Nhận biết
Tốc độ cho biết điều gì về chuyển động?
- 2Thông hiểu
Trong cùng 10 s, An chạy 50 m còn Bình chạy 45 m. Ai nhanh hơn và vì sao?
- 3Nhận biết
Đúng hay sai?
a)Vật đi được quãng đường dài hơn thì luôn có tốc độ lớn hơn.
b)Cùng đi một quãng đường, vật đi hết thời gian ngắn hơn thì nhanh hơn.
c)Tốc độ là quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian.
- 4Thông hiểu
Xếp các chuyển động theo tốc độ từ chậm đến nhanh (theo SGK Bảng 8.2):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu An chạy 100 m hết 20 s, Bình chạy 120 m hết 30 s. Tốc độ của An là m/s, của Bình là m/s.
- 6Thông hiểu
An chạy 100 m hết 20 s, Bình chạy 120 m hết 30 s. Kết luận đúng là:
Đổi đơn vị
- 1Nhận biết 1 m/s = km/h.
- 2Thông hiểu 72 km/h = m/s.
- 3Thông hiểu 15 m/s = km/h.
- 4Thông hiểu
Một bạn đổi 18 km/h ra m/s bằng cách nhân với 3,6 và được 64,8 m/s. Lỗi ở đâu?
- 5Vận dụng
Xe A chạy 30 km/h, xe B chạy 9 m/s. Xe nào nhanh hơn?
Tính v, s, t
- 1Thông hiểu Ô tô đi 150 km hết 2,5 h. Tốc độ là km/h.
- 2Thông hiểu Người đi bộ với tốc độ 1,5 m/s trong 2 phút. Quãng đường đi được là m.
- 3Thông hiểu Nam đạp xe 15 km/h hết 20 phút. Quãng đường là km.
- 4Vận dụng
Đi 3 km hết 20 phút. Tốc độ bằng bao nhiêu?
- 5Vận dụng Một xe máy điện chạy 7 m/s. Đi hết quãng đường 2,1 km thì mất phút.
- 6Vận dụng Hà đạp xe 12 km/h từ nhà ra bưu điện cách 4 km, xuất phát lúc 6 h 50 min. Hà tới nơi lúc h min.
Tốc độ trung bình
- 1Nhận biết
Trong SGK, đại lượng v = s : t còn được gọi đầy đủ là:
- 2Vận dụng Một xe đi 8 km đầu hết 20 phút, 4 km sau hết 40 phút. Tốc độ trung bình trên cả đoạn là km/h.
- 3Vận dụng
Với hành trình trên (8 km hết 20 phút, 4 km hết 40 phút), một bạn tính "(24 + 6) : 2 = 15 km/h". Vì sao sai?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay có một câu tính tốc độ, quãng đường hoặc thời gian; điểm hay mất ở bước đổi đơn vị (phút ra giờ, km ra m, nhân/chia 3,6).
- •Câu so sánh hai chuyển động có cả quãng đường và thời gian khác nhau, hoặc đổi km/h ra m/s để so.
- •Là nền cho đồ thị quãng đường – thời gian (chủ điểm ngay sau) và cho chuyển động, lực, năng lượng ở KHTN 8–9.
3. Đo tốc độ. Tốc độ và an toàn giao thông