Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 5 · ⚡ Vật lí

Sóng âm

Giải thích được âm đi từ nguồn đến tai bằng cách lan truyền dao động, và nêu được âm truyền trong những môi trường nào.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 12

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Nguồn âm là vật đang dao động.
  • 2Sóng là sự lan truyền dao động trong môi trường. Sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm.
  • 3Dao động lan qua từng lớp không khí nén – dãn, tới tai làm màng nhĩ rung nên ta nghe thấy âm.
  • 4Âm truyền được trong chất rắn, lỏng, khí; không truyền được trong chân không. Chất rắn truyền âm nhanh hơn chất lỏng, chất lỏng nhanh hơn chất khí.
  • 5⚠️ Cái đi từ nguồn tới tai là dao động, không phải không khí bay từ miệng người nói tới tai người nghe.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo dùi gõ vào mặt trống để thấy các lớp hạt nén – dãn lan tới tai, rồi kéo thẻ không khí, nước, thép hoặc chân không vào khoảng giữa và gõ lại xem âm có tới tai không, nhanh hay chậm.

💨 Không khí (chất khí)thật: 340 m/stai← kéo dùi gõ vào mặt trống

Kéo một môi trường vào khoảng giữa trống và tai (hoặc chạm), rồi gõ lại.

Kéo dùi gõ vào mặt trống.

Môi trường đang chọn: Không khí. Theo dõi hạt đỏ và cái tai.

Nếu tai cách nguồn 340 m, âm tới sau:

  • 💨 Không khí: 1 giây
  • 💧 Nước: khoảng 0,23 giây
  • 🔩 Thép: khoảng 0,07 giây
  • 🫙 Chân không: không bao giờ tới

Rắn nhanh hơn lỏng, lỏng nhanh hơn khí. Hình quay chậm rất nhiều lần nhưng giữ đúng tỉ lệ tốc độ; hạt vẽ phóng to (mô hình đơn giản hoá).

Gõ trống: mặt trống rung, đẩy không khí nén – dãn.

1 🥁 Dao động và nguồn âm

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 bạn đã biết chất ở ba thể rắn, lỏng, khí với các hạt xếp chặt hay thưa khác nhau. Ở tiểu học bạn cũng đã nghe nói "âm thanh do vật rung phát ra".
  • ✦Lớp 7 gọi tên chính xác hơn: dao động quanh vị trí cân bằng, và dùng các hạt ấy để giải thích âm lan truyền như thế nào.

Cần nhớ

  • ✦Dao động: chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng, như đầu thanh thép đàn hồi kéo xuống rồi buông ra.
  • ✦Nguồn âm là vật phát ra âm; mọi nguồn âm đều dao động: mặt trống, dây đàn, cột không khí trong cây sáo, âm thoa.
  • ✦Có nguồn âm mà bạn không nhìn thấy rung (dây thanh quản, âm thoa): rung rất nhỏ nhưng vẫn có, và dừng rung thì âm tắt.

Dạng bài

Nhận ra một vật có phải nguồn âm đang phát

  1. 1 Hỏi: vật này có đang phát ra âm không?
  2. 2 Tìm bộ phận chuyển động qua lại quanh một vị trí (mặt trống, dây đàn, nhánh âm thoa).
  3. 3 Thử để lộ chuyển động: rắc vài hạt gạo lên mặt trống, hoặc chạm nhẹ đầu ngón tay vào dây đàn.
  4. 4 Kiểm tra: giữ cho vật hết rung thì âm tắt ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "nguồn âm phải rung thấy bằng mắt". Âm thoa đứng yên trông như không rung, nhưng chạm nhánh vào mặt nước sẽ thấy nước bắn tung toé: nó vẫn đang dao động.

🥁
Làm mẫu

Bạn rắc vài hạt gạo lên mặt trống rồi gõ trống: hạt gạo nhảy lên xuống, tiếng trống vang. Lấy tay áp lên mặt trống thì hạt gạo ngừng nhảy và tiếng tắt. Điều này cho biết gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌊 Sóng và sóng âm

🌊 Sóng nước

Dao động của vật nhỏ làm nước dao động theo, lan ra thành vòng tròn quanh tâm. Chiếc lá nổi chỉ nhấp nhô tại chỗ.

🌀 Sóng trên lò xo

Rung một đầu lò xo thì dọc dây xuất hiện các đoạn nén và dãn nối tiếp, chạy dọc theo lò xo.

Dạng bài

Giải thích âm đi từ nguồn đến tai

  1. 1 Nguồn âm dao động, làm lớp không khí sát nó bị nén, dãn liên tiếp.
  2. 2 Lớp không khí ấy làm lớp kế tiếp dao động, rồi lớp tiếp theo nữa: dao động lan ra theo mọi phương.
  3. 3 Dao động tới tai, làm màng nhĩ rung; não nhận ra âm.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi lớp không khí chỉ rung tại chỗ, không đi từ nguồn tới tai ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "không khí bị đẩy từ miệng người nói tới tai người nghe". Nếu thế thì nói chuyện cách vài mét đã thành gió. Mỗi lớp không khí chỉ dao động quanh chỗ cũ, cái lan đi là dao động.

🔊
Làm mẫu

Đặt một mẩu giấy nhỏ lên màng loa đang phát nhạc: mẩu giấy nhảy lên xuống tại chỗ. Bạn đứng cách loa 3 m vẫn nghe nhạc. Giải thích ngắn gọn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🌐 Môi trường truyền âm

Cần nhớ

  • ✦Môi trường truyền âm là môi trường truyền được sóng âm: chất rắn, lỏng, khí.
  • ✦Chân không (không có hạt vật chất nào) không truyền được âm, vì không có gì để chuyền dao động đi.
  • ✦Âm truyền nhanh nhất trong chất rắn, rồi tới chất lỏng, chậm nhất trong chất khí.

So sánh các môi trường (con số chỉ để hình dung)

Môi trườngVí dụTruyền âm
RắnThép, đất, dâyNhanh nhất (thép khoảng 5 000 m/s)
LỏngNướcNhanh hơn khí (nước khoảng 1 500 m/s)
KhíKhông khíChậm nhất (khoảng 340 m/s)
Chân khôngNgoài khoảng khôngKhông truyền được

Dạng bài

Dự đoán âm có tới tai hay không

  1. 1 Vẽ đường đi của âm từ nguồn tới tai.
  2. 2 Hỏi từng chặng: là chất rắn, lỏng hay khí, hay là chân không?
  3. 3 Còn chặng chân không thì không nghe được; mọi chặng đều có vật chất thì nghe được.
  4. 4 Kiểm tra: chọn môi trường rắn thì âm đến tai nhanh hơn môi trường khí ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "không khí thưa nên truyền âm nhanh hơn nước". Ngược lại: các hạt ở chất rắn và lỏng gần nhau hơn nên dao động chuyền sang nhau nhanh hơn.

🐎
Làm mẫu

Ngày xưa, người ta áp tai xuống đất và nghe được tiếng vó ngựa cách vài kilômét. Vì sao áp tai xuống đất lại nghe được?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Các thí nghiệm của bài

Thí nghiệmThấy gìChứng tỏ
Gảy dây đàn, rồi chạm nhẹ vào dâyNghe âm; chạm vào thì âm tắtNguồn âm dao động
Điện thoại cốc giấy: hai cốc nối dây căngNghe được bạn nói qua dâyChất rắn (dây) truyền âm
Nhúng hộp chứa đồng hồ đang kêu vào nướcVẫn nghe tiếng chuôngChất lỏng truyền âm
Đồng hồ kêu trong bình hút dần không khíÂm nhỏ dần rồi không nghe thấyChân không không truyền âm

Dạng bài

Đọc kết quả thí nghiệm chuông trong bình hút chân không

  1. 1 Lúc có không khí: chuông kêu, người ngoài bình nghe rõ.
  2. 2 Hút dần không khí ra ngoài: âm nhỏ dần, rồi không nghe thấy khi gần như chân không.
  3. 3 Quan sát: búa vẫn gõ vào chuông (chuông vẫn dao động), chỉ là không có gì chuyền dao động ra ngoài.
  4. 4 Kiểm tra: cho không khí vào lại thì nghe được trở lại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kết luận "chuông hỏng nên không kêu". Búa vẫn gõ nên chuông vẫn dao động; điều mất là môi trường truyền, không phải nguồn âm.

⏰
Làm mẫu

Trong thí nghiệm bình hút chân không, khi đã hút hết không khí, bạn vẫn thấy búa gõ vào chuông nhưng không nghe tiếng. Kết luận gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Lưu ý an toàn

  • ✦Thí nghiệm bình hút chân không để thầy cô làm hoặc xem mô phỏng; bạn không tự dựng ở nhà.
  • ✦Điện thoại cốc giấy, gảy đàn, âm thoa thì làm được ở nhà: giữ dây căng nhẹ, không kéo giật.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🥁

Dao động và nguồn âm

  1. 1
    Nhận biết

    Nguồn âm là vật:

  2. 2
    Nhận biết Chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng được gọi là .
  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Dây đàn, mặt trống, âm thoa đều là nguồn âm.

    b)Âm thoa không thấy rung bằng mắt thì không phải nguồn âm.

    c)Giữ cho dây đàn hết rung thì âm tắt.

  4. 4
    Thông hiểu

    Rắc hạt gạo lên mặt trống rồi gõ trống, hạt gạo nhảy lên xuống. Hiện tượng này cho thấy:

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn đang gảy một dây đàn, tiếng ngân vang; bạn dùng ngón tay giữ chặt dây thì tiếng tắt ngay. Cách giải thích đúng nhất là:

🌊

Sóng và sóng âm

  1. 1
    Nhận biết Sóng là sự lan truyền trong môi trường.
  2. 2
    Thông hiểu

    Một chiếc lá nổi trên mặt nước khi sóng nước lan qua. Chiếc lá sẽ:

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi sóng lan trên một lò xo, dọc lò xo xuất hiện:

  4. 4
    Thông hiểu

    Xếp các bước để âm từ loa tới tai theo thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Mẩu giấy đặt lên màng loa đang phát nhạc chỉ nhảy lên xuống tại chỗ, không bay đi. Điều này gợi ý rằng khi âm truyền đi:

🌐

Môi trường truyền âm

  1. 1
    Nhận biết

    Âm không truyền được trong:

  2. 2
    Thông hiểu

    Âm truyền nhanh nhất trong môi trường nào sau đây?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Nước truyền âm nhanh hơn không khí.

    b)Âm truyền trong chân không nhưng yếu hơn.

    c)Trong trò chơi điện thoại cốc giấy, âm truyền qua sợi dây căng.

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong trò chơi điện thoại cốc giấy, nếu để dây chùng xuống, người nghe sẽ nghe kém hẳn. Lí do hợp lí nhất là:

  5. 5
    Vận dụng

    Một bộ phim cho cảnh tàu vũ trụ nổ tung giữa khoảng không và khán giả nghe tiếng nổ rất lớn. Nhận xét đúng là:

🧪

Thí nghiệm

  1. 1
    Nhận biết

    Thí nghiệm chuông kêu trong bình hút chân không chứng tỏ:

  2. 2
    Thông hiểu

    Xếp các giai đoạn của thí nghiệm chuông trong bình theo thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Thông hiểu

    Bỏ hộp đựng đồng hồ đang kêu vào chậu nước, áp tai vào thành chậu vẫn nghe tiếng chuông. Thí nghiệm này chứng tỏ:

  4. 4
    Thông hiểu

    Gõ âm thoa rồi chạm nhánh vào mặt nước, nước bắn tung toé. Hiện tượng này cho thấy:

  5. 5
    Vận dụng

    Khi đã hút hết không khí khỏi bình, ta vẫn thấy búa gõ vào chuông nhưng không nghe tiếng. Phát biểu đúng là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi nguồn âm là gì, môi trường nào truyền được âm (và chân không không truyền), sắp xếp tốc độ truyền âm rắn – lỏng – khí.
  • •Hay có câu giải thích thí nghiệm (chuông trong bình chân không, điện thoại cốc giấy) hoặc hiện tượng đời sống như áp tai xuống đất.
  • •Là nền cho sự phản xạ âm, tiếng vang, chống ô nhiễm tiếng ồn ngay ở các bài sau và cho sóng, ánh sáng ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Độ to và độ cao của âm