Sóng âm
Giải thích được âm đi từ nguồn đến tai bằng cách lan truyền dao động, và nêu được âm truyền trong những môi trường nào.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Nguồn âm là vật đang dao động.
- 2Sóng là sự lan truyền dao động trong môi trường. Sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm.
- 3Dao động lan qua từng lớp không khí nén – dãn, tới tai làm màng nhĩ rung nên ta nghe thấy âm.
- 4Âm truyền được trong chất rắn, lỏng, khí; không truyền được trong chân không. Chất rắn truyền âm nhanh hơn chất lỏng, chất lỏng nhanh hơn chất khí.
- 5⚠️ Cái đi từ nguồn tới tai là dao động, không phải không khí bay từ miệng người nói tới tai người nghe.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo dùi gõ vào mặt trống để thấy các lớp hạt nén – dãn lan tới tai, rồi kéo thẻ không khí, nước, thép hoặc chân không vào khoảng giữa và gõ lại xem âm có tới tai không, nhanh hay chậm.
Kéo một môi trường vào khoảng giữa trống và tai (hoặc chạm), rồi gõ lại.
Kéo dùi gõ vào mặt trống.
Môi trường đang chọn: Không khí. Theo dõi hạt đỏ và cái tai.
Nếu tai cách nguồn 340 m, âm tới sau:
- 💨 Không khí: 1 giây
- 💧 Nước: khoảng 0,23 giây
- 🔩 Thép: khoảng 0,07 giây
- 🫙 Chân không: không bao giờ tới
Rắn nhanh hơn lỏng, lỏng nhanh hơn khí. Hình quay chậm rất nhiều lần nhưng giữ đúng tỉ lệ tốc độ; hạt vẽ phóng to (mô hình đơn giản hoá).
Gõ trống: mặt trống rung, đẩy không khí nén – dãn.
1 🥁 Dao động và nguồn âm
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết chất ở ba thể rắn, lỏng, khí với các hạt xếp chặt hay thưa khác nhau. Ở tiểu học bạn cũng đã nghe nói "âm thanh do vật rung phát ra".
- ✦Lớp 7 gọi tên chính xác hơn: dao động quanh vị trí cân bằng, và dùng các hạt ấy để giải thích âm lan truyền như thế nào.
Cần nhớ
- ✦Dao động: chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng, như đầu thanh thép đàn hồi kéo xuống rồi buông ra.
- ✦Nguồn âm là vật phát ra âm; mọi nguồn âm đều dao động: mặt trống, dây đàn, cột không khí trong cây sáo, âm thoa.
- ✦Có nguồn âm mà bạn không nhìn thấy rung (dây thanh quản, âm thoa): rung rất nhỏ nhưng vẫn có, và dừng rung thì âm tắt.
Dạng bài
Nhận ra một vật có phải nguồn âm đang phát
- 1 Hỏi: vật này có đang phát ra âm không?
- 2 Tìm bộ phận chuyển động qua lại quanh một vị trí (mặt trống, dây đàn, nhánh âm thoa).
- 3 Thử để lộ chuyển động: rắc vài hạt gạo lên mặt trống, hoặc chạm nhẹ đầu ngón tay vào dây đàn.
- 4 Kiểm tra: giữ cho vật hết rung thì âm tắt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "nguồn âm phải rung thấy bằng mắt". Âm thoa đứng yên trông như không rung, nhưng chạm nhánh vào mặt nước sẽ thấy nước bắn tung toé: nó vẫn đang dao động.
Bạn rắc vài hạt gạo lên mặt trống rồi gõ trống: hạt gạo nhảy lên xuống, tiếng trống vang. Lấy tay áp lên mặt trống thì hạt gạo ngừng nhảy và tiếng tắt. Điều này cho biết gì?
Hướng dẫn giải
2 🌊 Sóng và sóng âm
Dao động của vật nhỏ làm nước dao động theo, lan ra thành vòng tròn quanh tâm. Chiếc lá nổi chỉ nhấp nhô tại chỗ.
Rung một đầu lò xo thì dọc dây xuất hiện các đoạn nén và dãn nối tiếp, chạy dọc theo lò xo.
Dạng bài
Giải thích âm đi từ nguồn đến tai
- 1 Nguồn âm dao động, làm lớp không khí sát nó bị nén, dãn liên tiếp.
- 2 Lớp không khí ấy làm lớp kế tiếp dao động, rồi lớp tiếp theo nữa: dao động lan ra theo mọi phương.
- 3 Dao động tới tai, làm màng nhĩ rung; não nhận ra âm.
- 4 Kiểm tra: mỗi lớp không khí chỉ rung tại chỗ, không đi từ nguồn tới tai ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng "không khí bị đẩy từ miệng người nói tới tai người nghe". Nếu thế thì nói chuyện cách vài mét đã thành gió. Mỗi lớp không khí chỉ dao động quanh chỗ cũ, cái lan đi là dao động.
Đặt một mẩu giấy nhỏ lên màng loa đang phát nhạc: mẩu giấy nhảy lên xuống tại chỗ. Bạn đứng cách loa 3 m vẫn nghe nhạc. Giải thích ngắn gọn.
Hướng dẫn giải
3 🌐 Môi trường truyền âm
Cần nhớ
- ✦Môi trường truyền âm là môi trường truyền được sóng âm: chất rắn, lỏng, khí.
- ✦Chân không (không có hạt vật chất nào) không truyền được âm, vì không có gì để chuyền dao động đi.
- ✦Âm truyền nhanh nhất trong chất rắn, rồi tới chất lỏng, chậm nhất trong chất khí.
So sánh các môi trường (con số chỉ để hình dung)
| Môi trường | Ví dụ | Truyền âm |
|---|---|---|
| Rắn | Thép, đất, dây | Nhanh nhất (thép khoảng 5 000 m/s) |
| Lỏng | Nước | Nhanh hơn khí (nước khoảng 1 500 m/s) |
| Khí | Không khí | Chậm nhất (khoảng 340 m/s) |
| Chân không | Ngoài khoảng không | Không truyền được |
Dạng bài
Dự đoán âm có tới tai hay không
- 1 Vẽ đường đi của âm từ nguồn tới tai.
- 2 Hỏi từng chặng: là chất rắn, lỏng hay khí, hay là chân không?
- 3 Còn chặng chân không thì không nghe được; mọi chặng đều có vật chất thì nghe được.
- 4 Kiểm tra: chọn môi trường rắn thì âm đến tai nhanh hơn môi trường khí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "không khí thưa nên truyền âm nhanh hơn nước". Ngược lại: các hạt ở chất rắn và lỏng gần nhau hơn nên dao động chuyền sang nhau nhanh hơn.
Ngày xưa, người ta áp tai xuống đất và nghe được tiếng vó ngựa cách vài kilômét. Vì sao áp tai xuống đất lại nghe được?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Các thí nghiệm của bài
| Thí nghiệm | Thấy gì | Chứng tỏ |
|---|---|---|
| Gảy dây đàn, rồi chạm nhẹ vào dây | Nghe âm; chạm vào thì âm tắt | Nguồn âm dao động |
| Điện thoại cốc giấy: hai cốc nối dây căng | Nghe được bạn nói qua dây | Chất rắn (dây) truyền âm |
| Nhúng hộp chứa đồng hồ đang kêu vào nước | Vẫn nghe tiếng chuông | Chất lỏng truyền âm |
| Đồng hồ kêu trong bình hút dần không khí | Âm nhỏ dần rồi không nghe thấy | Chân không không truyền âm |
Dạng bài
Đọc kết quả thí nghiệm chuông trong bình hút chân không
- 1 Lúc có không khí: chuông kêu, người ngoài bình nghe rõ.
- 2 Hút dần không khí ra ngoài: âm nhỏ dần, rồi không nghe thấy khi gần như chân không.
- 3 Quan sát: búa vẫn gõ vào chuông (chuông vẫn dao động), chỉ là không có gì chuyền dao động ra ngoài.
- 4 Kiểm tra: cho không khí vào lại thì nghe được trở lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Kết luận "chuông hỏng nên không kêu". Búa vẫn gõ nên chuông vẫn dao động; điều mất là môi trường truyền, không phải nguồn âm.
Trong thí nghiệm bình hút chân không, khi đã hút hết không khí, bạn vẫn thấy búa gõ vào chuông nhưng không nghe tiếng. Kết luận gì?
Hướng dẫn giải
Lưu ý an toàn
- ✦Thí nghiệm bình hút chân không để thầy cô làm hoặc xem mô phỏng; bạn không tự dựng ở nhà.
- ✦Điện thoại cốc giấy, gảy đàn, âm thoa thì làm được ở nhà: giữ dây căng nhẹ, không kéo giật.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Dao động và nguồn âm
- 1Nhận biết
Nguồn âm là vật:
- 2Nhận biết Chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng được gọi là .
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Dây đàn, mặt trống, âm thoa đều là nguồn âm.
b)Âm thoa không thấy rung bằng mắt thì không phải nguồn âm.
c)Giữ cho dây đàn hết rung thì âm tắt.
- 4Thông hiểu
Rắc hạt gạo lên mặt trống rồi gõ trống, hạt gạo nhảy lên xuống. Hiện tượng này cho thấy:
- 5Vận dụng
Bạn đang gảy một dây đàn, tiếng ngân vang; bạn dùng ngón tay giữ chặt dây thì tiếng tắt ngay. Cách giải thích đúng nhất là:
Sóng và sóng âm
- 1Nhận biết Sóng là sự lan truyền trong môi trường.
- 2Thông hiểu
Một chiếc lá nổi trên mặt nước khi sóng nước lan qua. Chiếc lá sẽ:
- 3Thông hiểu
Khi sóng lan trên một lò xo, dọc lò xo xuất hiện:
- 4Thông hiểu
Xếp các bước để âm từ loa tới tai theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Mẩu giấy đặt lên màng loa đang phát nhạc chỉ nhảy lên xuống tại chỗ, không bay đi. Điều này gợi ý rằng khi âm truyền đi:
Môi trường truyền âm
- 1Nhận biết
Âm không truyền được trong:
- 2Thông hiểu
Âm truyền nhanh nhất trong môi trường nào sau đây?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nước truyền âm nhanh hơn không khí.
b)Âm truyền trong chân không nhưng yếu hơn.
c)Trong trò chơi điện thoại cốc giấy, âm truyền qua sợi dây căng.
- 4Thông hiểu
Trong trò chơi điện thoại cốc giấy, nếu để dây chùng xuống, người nghe sẽ nghe kém hẳn. Lí do hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Một bộ phim cho cảnh tàu vũ trụ nổ tung giữa khoảng không và khán giả nghe tiếng nổ rất lớn. Nhận xét đúng là:
Thí nghiệm
- 1Nhận biết
Thí nghiệm chuông kêu trong bình hút chân không chứng tỏ:
- 2Thông hiểu
Xếp các giai đoạn của thí nghiệm chuông trong bình theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Bỏ hộp đựng đồng hồ đang kêu vào chậu nước, áp tai vào thành chậu vẫn nghe tiếng chuông. Thí nghiệm này chứng tỏ:
- 4Thông hiểu
Gõ âm thoa rồi chạm nhánh vào mặt nước, nước bắn tung toé. Hiện tượng này cho thấy:
- 5Vận dụng
Khi đã hút hết không khí khỏi bình, ta vẫn thấy búa gõ vào chuông nhưng không nghe tiếng. Phát biểu đúng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi nguồn âm là gì, môi trường nào truyền được âm (và chân không không truyền), sắp xếp tốc độ truyền âm rắn – lỏng – khí.
- •Hay có câu giải thích thí nghiệm (chuông trong bình chân không, điện thoại cốc giấy) hoặc hiện tượng đời sống như áp tai xuống đất.
- •Là nền cho sự phản xạ âm, tiếng vang, chống ô nhiễm tiếng ồn ngay ở các bài sau và cho sóng, ánh sáng ở KHTN 8–9.
6. Độ to và độ cao của âm