Độ to và độ cao của âm
Phân biệt được độ to (do biên độ) với độ cao (do tần số) của âm, và tính được tần số từ số dao động trong một khoảng thời gian.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Biên độ dao động là khoảng cách từ vị trí cân bằng đến vị trí xa nhất. Biên độ càng lớn thì âm càng to.
- 2Tần số là số dao động trong 1 giây, đơn vị héc (Hz): f = số dao động : thời gian (giây).
- 3Tần số càng lớn thì âm càng cao (bổng); tần số càng nhỏ thì âm càng thấp (trầm).
- 4Tai người nghe được âm có tần số khoảng 20 Hz đến 20 000 Hz. Dưới 20 Hz là hạ âm, trên 20 000 Hz là siêu âm.
- 5⚠️ To và cao là hai chuyện khác nhau: to do biên độ, cao do tần số. Âm cao chưa chắc to.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo lên xuống trên màn dao động kí để đổi biên độ (âm to, nhỏ), kéo nút trên thang tần số để sóng dày hay thưa (âm cao, thấp) và đưa vạch vào vùng hạ âm, siêu âm xem tai còn nghe không.
Biên độ
1,5 ô · vừa
Tần số
523 Hz
Tai người
nghe được
Âm vừa, tần số 523 Hz: tai nghe được.
Độ to do biên độ: A = 1,5 ô. Kéo màn lên cao hơn thì sóng cao hơn, âm to hơn, mà độ cao không đổi.
Độ cao do tần số: 523 dao động mỗi giây ⇒ trong 20 ms có 523 · 0,02 = 10,46 dao động. Sóng càng dày ⇒ âm càng cao (bổng).
Nghe thử phát âm nhỏ trong 0,8 giây; loa điện thoại có thể phát không rõ âm rất trầm hoặc rất cao. Dây đàn vẽ quay chậm, màn dao động kí thì đúng thời gian thật.
Nốt Đô 523 Hz, biên độ nhỏ: âm nhỏ.
1 🔊 Biên độ và độ to của âm
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết đo bằng đơn vị và đọc số liệu. Bài trước (sóng âm) bạn biết nguồn âm là vật dao động và âm là dao động lan truyền.
- ✦Lớp 7 thêm hai đại lượng đo được của dao động: biên độ (quyết định độ to) và tần số (quyết định độ cao).
Cần nhớ
- ✦Biên độ dao động: khoảng cách từ vị trí cân bằng đến vị trí xa nhất của vật dao động. Ví dụ đầu thước thép kéo xuống càng sâu rồi buông thì biên độ càng lớn.
- ✦Biên độ càng lớn thì âm càng to; gõ trống mạnh hơn, gảy đàn mạnh hơn đều là tăng biên độ.
- ✦Dao động kí là máy vẽ sóng âm lên màn hình. Biên độ nhìn thấy là chiều cao của sóng, tính từ đường giữa lên đỉnh. (Độ to còn đo bằng đêxiben, kí hiệu dB, sẽ gặp ở bài chống tiếng ồn.)
Dạng bài
So sánh độ to của hai âm trên dao động kí
- 1 Đặt hai sóng cùng thang đo (cùng nấc chia của màn hình).
- 2 Đo chiều cao sóng từ đường giữa lên đỉnh, tức biên độ của mỗi sóng.
- 3 Biên độ lớn hơn ⇒ âm to hơn.
- 4 Kiểm tra: đừng nhìn số đỉnh hay độ dày của sóng, vì đó là tần số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm số đỉnh sóng rồi nói "sóng nhiều đỉnh hơn thì to hơn". Số đỉnh trong cùng thời gian là tần số (độ cao); độ to nằm ở chiều cao sóng.
Gõ cùng một âm thoa hai lần. Lần 1 sóng trên màn cao 4 ô, lần 2 cao 2 ô; cả hai lần số đỉnh trên màn đều bằng nhau. Lần nào gõ mạnh hơn, âm nào to hơn?
Hướng dẫn giải
2 🎵 Tần số và độ cao của âm
Cần nhớ
- ✦Tần số f là số dao động vật thực hiện trong 1 giây. Đơn vị héc (Hz): 30 dao động trong 1 giây thì f = 30 Hz.
- ✦Tần số càng lớn thì âm nghe càng cao (bổng); tần số càng nhỏ thì âm càng thấp (trầm).
- ✦Trên dao động kí, nhiều đường dao động hơn trong cùng khoảng thời gian ⇒ tần số lớn hơn.
Dạng bài
Tính tần số từ số dao động
- 1 Ghi số dao động N và thời gian t trong khoảng đó.
- 2 Đổi t ra giây (1 phút = 60 giây).
- 3 Tần số f = N : t (đơn vị Hz).
- 4 Kiểm tra: nhân ngược f · t phải ra lại số dao động N ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia ngược thời gian cho số dao động (4 : 1 200) hoặc quên đổi phút ra giây. Đề cho "trong 1 phút" mà chia luôn cho 1 sẽ sai gấp 60 lần.
Một dây đàn dao động 1 200 lần trong 4 giây. Tính tần số của dây đàn.
Hướng dẫn giải
Tần số bảy nốt nhạc (SGK)
| Nốt | Tần số (Hz) | Nốt | Tần số (Hz) |
|---|---|---|---|
| Đô | 523 | Son | 784 |
| Rê | 587 | La | 880 |
| Mi | 629 | Si | 988 |
| Fa | 698 |
3 👂 Vùng nghe được: hạ âm và siêu âm
Cần nhớ
- ✦Tai người nghe được âm có tần số từ 20 Hz đến 20 000 Hz.
- ✦Hạ âm: tần số dưới 20 Hz (quá thấp, tai không nghe). Siêu âm: tần số trên 20 000 Hz (quá cao, tai không nghe).
- ✦Hạ âm, siêu âm vẫn là sóng âm, chỉ là tai người không nghe thấy; nhiều loài vật (như dơi) dùng siêu âm.
Dạng bài
Xét một âm có nghe được không
- 1 Tính tần số f của âm (N : t).
- 2 So f với mốc 20 Hz và 20 000 Hz.
- 3 f < 20 Hz ⇒ hạ âm; f > 20 000 Hz ⇒ siêu âm; còn lại ⇒ nghe được.
- 4 Kiểm tra: đã so với cả hai mốc, và đơn vị là Hz ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ "siêu âm là âm rất to". Siêu âm là âm có tần số trên 20 000 Hz, quá cao để tai nghe; nó chẳng liên quan tới độ to.
Một con côn trùng vỗ cánh 1 800 lần trong 6 giây; con khác vỗ 12 lần trong 2 giây. Con nào phát ra âm tai người nghe được?
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Phân biệt độ to và độ cao
Hai đặc trưng của âm
| Độ to | Độ cao | |
|---|---|---|
| Phụ thuộc vào | Biên độ | Tần số |
| Lớn thì | Âm to | Âm cao (bổng) |
| Trên dao động kí | Chiều cao sóng | Số đường dao động (dày – thưa) |
| Ví dụ làm thay đổi | Gảy mạnh hơn | Vặn dây đàn căng hơn |
Dạng bài
Mô tả một âm bằng cả độ to và độ cao
- 1 Nhìn chiều cao sóng ⇒ kết luận về độ to.
- 2 Đếm số dao động trong cùng khoảng thời gian ⇒ kết luận về độ cao.
- 3 Ghi hai nhận xét riêng: "to hay nhỏ" và "cao hay trầm".
- 4 Kiểm tra: không dùng chiều cao sóng để nói độ cao, không dùng số đỉnh để nói độ to ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng âm cao thì phải to. Tiếng muỗi vo ve cao mà nhỏ, tiếng trống to mà trầm.
Trên cùng một khung thời gian, sóng âm A cao 3 ô và có 4 đỉnh; sóng âm B cao 1 ô và có 8 đỉnh. So sánh độ to và độ cao của hai âm.
Hướng dẫn giải
Trong đời sống
- ✦Giọng nữ thường cao hơn giọng nam vì dây thanh quản nữ dao động nhanh hơn (tần số lớn hơn).
- ✦Hét to, kéo dài làm dây thanh quản dao động với biên độ lớn lâu ngày, dễ tổn thương, sinh đau họng, khản tiếng.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Biên độ và độ to
- 1Nhận biết
Độ to của âm phụ thuộc vào:
- 2Nhận biết Khoảng cách từ vị trí cân bằng đến vị trí xa nhất của vật dao động gọi là .
- 3Thông hiểu
Muốn tiếng trống phát ra to hơn, ta nên:
- 4Thông hiểu
Trên màn dao động kí, sóng âm 1 cao 5 ô và sóng âm 2 cao 3 ô (cùng thang đo). Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng
Hai sóng trên dao động kí cùng chiều cao nhưng sóng M có số đỉnh gấp đôi sóng N trong cùng thời gian. Kết luận nào đúng?
Tính tần số
- 1Nhận biết Đơn vị của tần số là .
- 2Thông hiểu Một vật dao động 2 400 lần trong 6 giây. Tần số của vật là Hz.
- 3Thông hiểu Cánh một con ruồi vỗ 5 400 lần trong 18 giây. Tần số vỗ cánh là Hz.
- 4Thông hiểu Một dây đàn có tần số 220 Hz. Trong 5 giây dây dao động lần.
- 5Vận dụng Một vật dao động 1 800 lần trong 1 phút. Tần số của vật là Hz.
- 6Vận dụng
Vật A dao động 4 800 lần trong 12 giây; vật B dao động 1 800 lần trong 3 giây. Kết luận đúng là:
Hạ âm và siêu âm
- 1Nhận biết
Tai người bình thường nghe được âm có tần số trong khoảng:
- 2Thông hiểu
Siêu âm là âm có:
- 3Vận dụng
Một vật dao động 1 500 lần trong 100 giây. Âm này là:
- 4Vận dụng
Một con dơi phát ra 60 000 dao động trong 2 giây. Tai người:
To hay cao?
- 1Nhận biết
Tần số của âm càng lớn thì âm nghe càng:
- 2Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Âm cao thì luôn to hơn âm thấp.
b)Vặn dây đàn căng hơn thì âm phát ra cao hơn.
c)Đơn vị đo độ to của âm là héc (Hz).
- 3Thông hiểu
Tiếng muỗi vo ve nghe cao nhưng nhỏ. Điều này cho thấy:
- 4Vận dụng
Sóng A cao 2 ô và có 10 đỉnh; sóng B cao 5 ô và có 4 đỉnh (cùng khung thời gian). Mô tả đúng là:
- 5Vận dụng
Một ca sĩ hát lên nốt la (880 Hz) và một người khác hát nốt đô (523 Hz) với cùng độ to. Nhận xét đúng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay cho hình dao động kí để so sánh biên độ (độ to) và tần số (độ cao), cùng một câu tính tần số từ số dao động trong một khoảng thời gian.
- •Điểm hay mất: lẫn to với cao, và quên đổi phút ra giây khi tính tần số.
- •Là nền cho phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn ở chủ điểm ngay sau và cho dao động, sóng ở KHTN 8–9.
7. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn