Sinh sản hữu tính ở sinh vật
Mô tả được các bộ phận của hoa, phân biệt thụ phấn với thụ tinh, nêu quá trình tạo quả và hạt, và so sánh sinh sản hữu tính ở thực vật với động vật.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 40
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sinh sản hữu tính: giao tử đực kết hợp giao tử cái tạo hợp tử, hợp tử phát triển thành cơ thể mới. Con mang đặc điểm của cả bố lẫn mẹ.
- 2Nhị (chỉ nhị + bao phấn chứa hạt phấn = giao tử đực) và nhuỵ (đầu nhuỵ, vòi nhuỵ, bầu nhuỵ chứa noãn = giao tử cái). Hoa có cả hai là lưỡng tính, chỉ một trong hai là đơn tính.
- 3⚠️ Thụ phấn khác thụ tinh: thụ phấn là hạt phấn đến đầu nhuỵ (nhờ gió, côn trùng, người); thụ tinh là giao tử đực kết hợp giao tử cái trong bầu nhuỵ.
- 4Sau thụ tinh: hợp tử → phôi, noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả. Mỗi noãn được thụ tinh cho một hạt.
- 5Động vật: tạo giao tử → thụ tinh (ngoài hoặc trong) → phát triển phôi (đẻ trứng hoặc đẻ con). Con đa dạng, thích nghi tốt hơn khi môi trường đổi.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo con ong mang hạt phấn lên đầu nhuỵ rồi kéo thanh thời gian: ống phấn mọc, thụ tinh ở noãn, bầu nhuỵ thành quả, noãn thành hạt; sang tab động vật, kéo con vật vào ô thụ tinh ngoài hay thụ tinh trong.
Kéo con ong (mang hạt phấn từ hoa bên cạnh) đặt lên đầu nhuỵ của hoa bên phải.
Thụ phấn = hạt phấn tới đầu nhuỵ. Thụ tinh = giao tử đực kết hợp giao tử cái trong noãn. Noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả.
Mô hình đơn giản hoá: mỗi lần ong đậu để lại 2 hạt phấn (thật ra rất nhiều); thời gian đã tua nhanh.
Ong mang hạt phấn từ hoa bên cạnh bay sang…
1 🧬 Sinh sản hữu tính khác vô tính ở đâu?
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 5–6 biết hạt mọc thành cây và hoa kết quả, nhưng chưa nói ai kết hợp với ai để tạo ra hạt.
- ✦Lớp 7 chỉ ra: hạt hình thành nhờ giao tử đực và giao tử cái kết hợp, và đó là chỗ khác nhau với sinh sản vô tính ở chủ điểm trước.
Vô tính và hữu tính
| Vô tính | Hữu tính | |
|---|---|---|
| Kết hợp giao tử | Không | Có (tạo hợp tử) |
| Cơ thể con | Giống hệt mẹ | Mang đặc điểm cả bố lẫn mẹ |
| Đa dạng | Không | Có, mỗi con một khác |
| Thích nghi khi môi trường đổi | Kém hơn | Tốt hơn |
Dạng bài
Giải thích vì sao con không giống hệt mẹ
- 1 Xác định cơ thể con sinh ra từ hạt hay từ trứng đã thụ tinh hay từ một mẩu cơ thể mẹ.
- 2 Có thụ tinh ⇒ hợp tử nhận vật chất từ cả hai giao tử (bố và mẹ).
- 3 Mỗi lần thụ tinh cho một tổ hợp khác nhau ⇒ con đa dạng.
- 4 Kiểm tra: con giống hệt mẹ thường là dấu hiệu của vô tính ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hữu tính chỉ có ở động vật. SGK nêu rõ thực vật có hoa (lúa, ngô, cam, chanh) sinh sản hữu tính bằng hoa.
Trồng ngô bằng hạt thì các cây ngô con không giống hệt cây mẹ. Vì sao?
Hướng dẫn giải
2 🌸 Hoa: cơ quan sinh sản của thực vật
Các bộ phận của hoa
| Bộ phận | Gồm | Việc làm |
|---|---|---|
| Nhị | chỉ nhị + bao phấn | Bao phấn chứa hạt phấn (mang giao tử đực) |
| Nhuỵ | đầu nhuỵ, vòi nhuỵ, bầu nhuỵ | Bầu nhuỵ chứa noãn (mang giao tử cái) |
| Đài hoa, tràng hoa | lá đài, cánh hoa | Bảo vệ hoa, thu hút côn trùng |
Có cả nhị và nhuỵ trên cùng một hoa. Ví dụ: hoa li, hồng, đào, cải, bưởi.
Chỉ mang nhị (hoa đực) hoặc nhuỵ (hoa cái). Ví dụ: hoa mướp, bí, dưa chuột, dưa hấu.
Dạng bài
Phân loại hoa đơn tính, lưỡng tính
- 1 Tách hoa ra, tìm nhị (sợi mảnh, đầu có bao phấn chứa bột vàng).
- 2 Tìm nhuỵ (ở giữa, có bầu phình ở dưới).
- 3 Có cả hai ⇒ lưỡng tính. Chỉ có một trong hai ⇒ đơn tính.
- 4 Kiểm tra: hoa đơn tính có hai loại hoa trên cây (hoa đực và hoa cái) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hoa đơn tính là hoa "một cánh". Đơn tính chỉ nói về việc hoa có một loại cơ quan sinh sản (nhị hoặc nhuỵ).
Một bông hoa bí có nhiều nhị nhưng không có nhuỵ. Đó là hoa gì? Muốn cây đậu quả cần có điều kiện gì?
Hướng dẫn giải
3 🐝 Thụ phấn, thụ tinh, hạt và quả
Các giai đoạn nối tiếp nhau
| Giai đoạn | Điều xảy ra |
|---|---|
| Tạo giao tử | Giao tử đực hình thành trong bao phấn, giao tử cái hình thành trong bầu nhuỵ |
| Thụ phấn | Hạt phấn chuyển đến đầu nhuỵ nhờ gió, côn trùng hoặc con người |
| Thụ tinh | Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn, xuyên qua vòi nhuỵ vào bầu; giao tử đực kết hợp giao tử cái tạo hợp tử |
| Hạt và quả | Hợp tử → phôi nằm trong hạt; noãn → hạt; bầu nhuỵ → quả |
Dạng bài
Xếp đúng thứ tự từ hoa đến quả
- 1 Tạo giao tử: hạt phấn (đực) trong bao phấn, noãn (cái) trong bầu nhuỵ.
- 2 Thụ phấn: hạt phấn rơi lên đầu nhuỵ.
- 3 Thụ tinh: ống phấn đưa giao tử đực tới noãn, kết hợp tạo hợp tử.
- 4 Kiểm tra: noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả; thụ tinh phải có trước khi có hạt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thụ phấn mới chỉ là hạt phấn đến đầu nhuỵ, chưa phải thụ tinh. Có thụ phấn mà hạt phấn không nảy mầm, không có thụ tinh thì không có hạt.
Một bầu nhuỵ có 6 noãn, nhưng chỉ có 4 noãn được thụ tinh. Quả sau này có mấy hạt?
Hướng dẫn giải
Quả không hạt
- ✦Quả không hạt là quả được tạo không qua thụ tinh: ngăn hoa thụ phấn rồi kích thích cho bầu nhuỵ vẫn lớn lên.
- ✦Ví dụ trong thực tế: chanh, nho, dưa hấu, bưởi, cam, táo không hạt.
4 🐔 Ở động vật và vai trò của hữu tính
Ba giai đoạn ở động vật
| Giai đoạn | Nội dung |
|---|---|
| Hình thành giao tử | Trứng (giao tử cái) ở cơ quan sinh dục cái; tinh trùng (giao tử đực) ở cơ quan sinh dục đực |
| Thụ tinh | Tinh trùng + trứng → hợp tử; ngoài cơ thể (cá chép, ếch) hoặc trong cơ quan sinh dục cái (chim, thú, người) |
| Phát triển phôi | Hợp tử → phôi → cơ thể con, ngoài cơ thể mẹ (đẻ trứng) hoặc trong cơ thể mẹ (đẻ con) |
Dạng bài
Phân loại thụ tinh và cách sinh con
- 1 Xem trứng và tinh trùng gặp nhau ở đâu: trong nước (ngoài cơ thể) hay trong cơ thể cái?
- 2 Gặp nhau ngoài cơ thể ⇒ thụ tinh ngoài. Gặp trong cơ thể cái ⇒ thụ tinh trong.
- 3 Xem phôi phát triển ở đâu: trong trứng đã đẻ ra ⇒ đẻ trứng; trong cơ thể mẹ ⇒ đẻ con.
- 4 Kiểm tra: gà thụ tinh trong rồi đẻ trứng; thỏ thụ tinh trong và đẻ con ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đẻ trứng không có nghĩa là thụ tinh ngoài. Gà đẻ trứng nhưng thụ tinh trong (trứng đã được thụ tinh trước khi đẻ).
Ếch cái đẻ trứng xuống nước, ếch đực phóng tinh trùng lên trứng. Ếch thụ tinh kiểu gì? Phôi phát triển ở đâu?
Hướng dẫn giải
Tạo cá thể đa dạng, đảm bảo loài phát triển liên tục và thích nghi khi môi trường đổi.
Con người lai giống để thế hệ con có đặc điểm tốt của cả bố lẫn mẹ: ngô nếp tím, giống lúa DT17, lợn lai Ỉ – Đại Bạch.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Hữu tính và vô tính
- 1Nhận biết
Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản:
- 2Thông hiểu
Ưu điểm nổi bật của sinh sản hữu tính so với vô tính là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cây lúa, ngô, cam sinh sản hữu tính bằng hoa.
b)Cành giâm là kết quả của sinh sản hữu tính.
c)Con sinh ra bằng hữu tính có thể khác cả bố lẫn mẹ ở một số đặc điểm.
- 4Vận dụng
Một người trồng cây xoài từ hạt và một người khác trồng xoài bằng cành ghép từ cùng một cây mẹ. Nhận xét nào ĐÚNG?
Cấu tạo hoa
- 1Nhận biết
Bộ phận của hoa chứa hạt phấn (giao tử đực) là:
- 2Nhận biết
Noãn (mang giao tử cái) nằm ở:
- 3Thông hiểu
Hoa nào là hoa đơn tính?
- 4Vận dụng
Trên cây bí xanh thấy nhiều hoa vàng rụng đi mà không đậu quả; chỉ vài hoa có phần phình dưới cánh hoa mới thành quả. Vì sao?
Thụ phấn, thụ tinh, quả và hạt
- 1Thông hiểu
Xếp các giai đoạn theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Thông hiểu
Thụ phấn là:
- 3Thông hiểu
Sau thụ tinh, noãn và bầu nhuỵ lần lượt phát triển thành:
- 4Vận dụng Bầu nhuỵ có 8 noãn, có 5 noãn được thụ tinh thì quả có hạt.
- 5Vận dụng
Một vườn cam nở hoa nhiều nhưng gặp mưa dầm, ong không đến, quả đậu rất ít. Giải thích hợp lý nhất:
- 6Vận dụng
Quả nho không hạt được tạo ra bằng cách ngăn hoa thụ phấn và kích thích cho bầu nhuỵ lớn lên. Vì sao quả không có hạt?
Hữu tính ở động vật và ứng dụng
- 1Nhận biết
Cá chép và ếch có hình thức thụ tinh:
- 2Thông hiểu
Điểm chung của gà và thỏ trong sinh sản hữu tính là:
- 3Thông hiểu
Điểm khác giữa đẻ trứng và đẻ con là:
- 4Vận dụng
Lai ngô nếp trắng với ngô tím rồi chọn cây con có bắp tím, hạt dẻo. Cách tạo giống này dựa trên:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa/cuối kỳ II hay hỏi bộ phận của hoa, phân biệt thụ phấn với thụ tinh và noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả.
- •Câu vận dụng thường cho tình huống (hoa không đậu quả, quả không hạt, đếm hạt theo số noãn) hoặc so sánh sinh sản hữu tính với vô tính.
- •Là nền cho di truyền và biến dị (giao tử, hợp tử, tổ hợp đặc điểm) và chọn giống ở KHTN 9.
33. Điều khiển sinh sản. Cơ thể là một thể thống nhất