Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 33 · 🧬 Sinh học

Điều khiển sinh sản. Cơ thể là một thể thống nhất

Nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản và cách con người điều khiển nó trong trồng trọt, chăn nuôi, rồi giải thích vì sao các hoạt động sống của cơ thể phụ thuộc lẫn nhau.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 41, Bài 42

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Yếu tố bên trong: đặc điểm di truyền, hormone, tuổi. Yếu tố bên ngoài: ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng.
  • 2Quá trình sinh sản được điều hoà chủ yếu nhờ hormone; con người dựa vào đó để điều khiển: thụ phấn nhân tạo, chiếu đèn, hormone nhân tạo, thụ tinh nhân tạo, nuôi cấy phôi.
  • 3⚠️ Chất kích thích và hormone phải dùng đúng liều, đúng cách; ở người, tuyệt đối không chọn giới tính thai nhi, vì gây mất cân bằng giới tính.
  • 4Cơ thể là một thể thống nhất: tế bào ↔ cơ thể ↔ môi trường tác động qua lại; trao đổi chất, sinh trưởng và phát triển, cảm ứng, sinh sản liên quan hai chiều.
  • 5Một khâu rối loạn thì các khâu khác chịu ảnh hưởng (rễ úng → cây không ra hoa). Chăm cây hay chăm mình đều phải chăm toàn bộ.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo nhiệt kế ao cá chép qua mốc 15 °C và kéo bóng đèn vào vườn thanh long đêm đông để xem cá đẻ, cây ra quả trái vụ; rồi kéo thẻ ⛔ vào một trong bốn hoạt động sống xem các hoạt động còn lại yếu đi thế nào.

Ao cá chép12 °C15 °CĐêm mùa đông⬇ thả bóng đèn vào đây
Kéo nhiệt kế ↕ · kéo đèn vào vườn:

🐟 Nước 12 °C, chưa trên 15 °C: cá chép không đẻ. Kéo nhiệt kế lên.

🐉 Đêm đông dài: thanh long không ra hoa. Kéo bóng đèn vào vườn.

Nhiệt độ, ánh sáng là yếu tố bên ngoài ảnh hưởng sinh sản. Biết điều đó, con người điều khiển được sinh sản (thắp đèn, thụ phấn nhân tạo, hormone… dùng đúng liều, đúng cách).

Mốc 15 °C của cá chép theo SGK; thời gian ra hoa đã tua nhanh.

Nước ao 12 °C: cá chép không đẻ.

1 🌡️ Yếu tố ảnh hưởng và điều hoà sinh sản

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6, lớp 7 đã học cây cần ánh sáng, nước, nhiệt độ để sinh trưởng; chủ điểm này nối sang việc chúng ảnh hưởng tới sinh sản.
  • ✦Lớp 7 thêm: sinh sản được điều hoà (chủ yếu bằng hormone) nên con người có thể điều khiển cho hợp mục đích chăn nuôi, trồng trọt.

Yếu tố ảnh hưởng

NhómYếu tốVí dụ
Bên trongđặc điểm di truyền, hormone, tuổiNữ giới đến tuổi dậy thì thì cơ thể bắt đầu tạo hormone FSH, LH
Bên ngoàiánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ, chế độ dinh dưỡngCá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên 15 °C
Cả hai kiểu ở thực vậthormone ra hoa (florigen); độ ẩm, nhiệt độ không khíQuá cao hoặc quá thấp đều làm giảm thụ phấn, thụ tinh, tăng hạt lép

Dạng bài

Tìm yếu tố làm sinh sản kém

  1. 1 Mô tả hiện tượng: sinh sản kém ở đâu (ít hoa, ít quả, ít trứng, ít con)?
  2. 2 Xét yếu tố bên ngoài trước: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, thức ăn có đủ và hợp không?
  3. 3 Rồi xét bên trong: giống, tuổi, hormone của cơ thể.
  4. 4 Kiểm tra: đổi một yếu tố, giữ các yếu tố còn lại ⇒ biết yếu tố nào quyết định ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ sinh sản chỉ do hormone bên trong. Hormone là yếu tố bên trong, nhưng nhiệt độ, ánh sáng, thức ăn (bên ngoài) cũng quyết định cá có đẻ hay không.

🐟
Làm mẫu

Mùa đông rét, nhiệt độ ao xuống 12 °C, cá chép trong ao không đẻ. Giải thích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎛️ Điều khiển sinh sản ở thực vật và vật nuôi

Các biện pháp điều khiển

Biện phápLàm gìKết quả
Chiếu đèn ban đêmThắp đèn cho cây (thanh long)Ra hoa, tạo quả trái vụ
Thụ phấn nhân tạoDùng bút lông quét phấn lên nhuỵ hoa cái (bí, bầu)Đậu quả nhiều hơn
Bảo vệ côn trùng thụ phấnGiữ ong mật, ong bắp cày…Tăng năng suất quả và hạt
Chất kích thíchNgăn thụ phấn, kích thích bầu nhuỵ lớn lênQuả không hạt (chanh, nho, dưa hấu…)
Hormone, thụ tinh nhân tạoKích thích trứng chín sớm; thụ tinh trong ống nghiệm, nuôi cấy phôiTăng số con; một phôi tách thành nhiều con

Dạng bài

Chọn biện pháp điều khiển

  1. 1 Nêu mục tiêu: ra hoa trái vụ, đậu nhiều quả, quả không hạt, hay nhiều con?
  2. 2 Xem cây hoặc vật nuôi cần gì: ánh sáng, thụ phấn, thụ tinh, hormone.
  3. 3 Chọn biện pháp tác động đúng khâu đó (đèn, bút lông, nuôi cấy phôi…).
  4. 4 Kiểm tra: biện pháp có làm hại sức khoẻ vật nuôi hoặc người ăn không? Chất kích thích, hormone phải dùng đúng liều, đúng cách ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng điều khiển sinh sản là cứ dùng nhiều hormone cho nhanh. Dùng bừa gây hại cho vật nuôi và người ăn; phải đúng liều, đúng cách và theo người có chuyên môn.

🐉
Làm mẫu

Thanh long chỉ ra hoa vào mùa hè. Muốn có quả vào mùa đông cho giá cao, người trồng làm gì? Giải thích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Ở người: không chọn giới tính

  • ✦Ở vật nuôi, người ta điều khiển giới tính đàn con (nhiều con cái để nhân giống, nhiều con đực để lấy thịt) bằng hormone hoặc lọc tinh trùng.
  • ✦⚠️ Không áp dụng cho người: chọn giới tính thai nhi gây mất cân bằng giới tính và nhiều hậu quả xã hội.

3 🔗 Cơ thể là một thể thống nhất

Từ tế bào đến cơ thể và môi trường

  • ✦Cơ thể đa bào gồm nhiều tế bào, phân hoá thành mô → cơ quan → hệ cơ quan, phối hợp thực hiện mọi hoạt động sống.
  • ✦Nhờ lấy chất dinh dưỡng, nước, chất khoáng, O₂ từ môi trường mà tế bào trao đổi chất để lớn lên, sinh sản, cảm ứng. Hoạt động ở cấp tế bào là cơ sở cho cấp cơ thể và ngược lại.

Bốn hoạt động sống nâng đỡ nhau

Hoạt độngCần gì từ hoạt động khácCho lại gì
Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượngCảm ứng giúp tìm thức ăn, tránh nguy hiểmVật chất, năng lượng cho ba hoạt động còn lại
Cảm ứngNăng lượng từ trao đổi chấtPhản ứng đúng kích thích, giúp trao đổi chất
Sinh trưởng và phát triểnVật chất, năng lượngCơ thể đủ lớn để sinh sản
Sinh sảnCơ thể đã trưởng thànhDuy trì nòi giống

Dạng bài

Chứng minh các hoạt động sống liên quan

  1. 1 Chọn hai hoạt động cần xét (ví dụ sinh trưởng và trao đổi chất).
  2. 2 Hỏi xuôi: hoạt động này cung cấp gì cho hoạt động kia?
  3. 3 Hỏi ngược: hoạt động kia có tác động trở lại không?
  4. 4 Kiểm tra: hai chiều đều có ⇒ mối quan hệ qua lại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu các hoạt động sống tách rời, mỗi cái làm riêng việc của mình. Trong Hình 42.2 chúng liên hệ hai chiều, nên một khâu rối loạn kéo theo các khâu khác.

🍚
Làm mẫu

Bạn thiếu ăn thì chậm lớn; còn khi lớn lên bạn cần ăn nhiều hơn. Hai điều đó cho thấy gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ⛓️ Một khâu hỏng, cả cơ thể chịu

Dạng bài

Lần theo chuỗi ảnh hưởng

  1. 1 Tìm khâu bị rối loạn trước (ví dụ trao đổi chất bị rối loạn).
  2. 2 Xét từng hoạt động còn lại cần gì từ khâu đó.
  3. 3 Nối thành chuỗi: khâu hỏng → thiếu gì → hoạt động nào yếu đi.
  4. 4 Kiểm tra: chuỗi phải kết thúc ở triệu chứng quan sát được (cây còi, người mệt) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy lá héo là tưới thêm nước. Nếu nguyên nhân là úng thì tưới thêm làm rễ càng thiếu khí, cây chết nhanh hơn: phải tìm đúng khâu gốc.

🪴
Làm mẫu

Chậu cây bị úng nước lâu ngày, lá héo, cây không ra hoa. Hãy nối chuỗi nguyên nhân.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
🍔 Với người

Thu nhận quá nhiều năng lượng từ thức ăn gây rối loạn trao đổi chất, dẫn tới béo phì (SGK B42).

🏃 Cách phòng

Ăn uống lành mạnh, tập thể dục thường xuyên, sinh hoạt điều độ để cơ thể khoẻ mạnh toàn diện.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌡️

Yếu tố ảnh hưởng sinh sản

  1. 1
    Nhận biết

    Yếu tố nào sau đây là yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến sinh sản?

  2. 2
    Thông hiểu

    Cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên 15 °C. Nhận xét ĐÚNG là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Hormone là yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản.

    b)Độ ẩm, nhiệt độ không khí quá cao hay quá thấp làm giảm hiệu quả thụ phấn, thụ tinh.

    c)Chỉ yếu tố bên ngoài mới quyết định sinh sản.

  4. 4
    Vận dụng

    Một vườn ngô vào lúc nở hoa gặp nắng nóng quá mức, bắp ngô nhiều hạt lép. Giải thích hợp lý:

  5. 5
    Thông hiểu

    Hai trại nuôi gà cùng giống: trại A đủ ánh sáng, thức ăn tốt, trại B tối và thiếu thức ăn. Gà trại B đẻ ít. Kết luận hợp lý nhất:

🎛️

Điều khiển sinh sản

  1. 1
    Nhận biết

    Thắp đèn ban đêm cho vườn thanh long nhằm:

  2. 2
    Thông hiểu

    Dùng bút lông quét phấn từ hoa đực sang hoa cái của giàn bí nhằm:

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao nên bảo vệ ong mật, ong bắp cày trong vườn cây ăn quả?

  4. 4
    Thông hiểu

    Quả không hạt (nho, dưa hấu) được tạo ra bằng cách:

  5. 5
    Vận dụng

    Một trại bò muốn có đàn bò cái nhiều để nhân giống và lấy sữa, trại khác muốn nhiều bò đực để lấy thịt. Biện pháp ĐÚNG và hợp lý ở vật nuôi là:

  6. 6
    Vận dụng

    Một người bán thuốc khuyên trộn thật nhiều hormone nhân tạo vào thức ăn gà "cho đẻ nhanh". Cách xử lý đúng là:

🔗

Cơ thể là một thể thống nhất

  1. 1
    Nhận biết

    Bốn hoạt động sống cơ bản của cơ thể là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Cấp tổ chức từ nhỏ đến lớn của cơ thể đa bào là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng có vai trò gì với ba hoạt động còn lại?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Các hoạt động sống của cơ thể độc lập, không tác động lên nhau.

    b)Hoạt động sống ở cấp tế bào là cơ sở cho hoạt động ở cấp cơ thể.

    c)Tế bào có thể lấy chất từ môi trường để trao đổi chất.

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn nhịn ăn sáng, đến cuối buổi học mệt và khó tập trung. Cách giải thích ĐÚNG là:

⛓️

Một khâu hỏng, cả cơ thể chịu

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp chuỗi nguyên nhân khi cây bị úng nước:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Béo phì ở thanh thiếu niên có nguyên nhân chủ yếu là:

  3. 3
    Vận dụng

    Một cây cảnh lá héo, chủ nhà tưới thêm nước nhưng cây càng héo. Khi nhấc lên thấy rễ thâm, mùi hôi, đất sũng nước. Nên làm gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao một bạn học sinh vừa ăn uống lành mạnh vừa tập thể dục đều đặn lại khoẻ mạnh toàn diện hơn bạn chỉ tập thể dục mà ăn thiếu chất?

  5. 5
    Thông hiểu

    Gà bị nhốt trong chuồng tối, thiếu thức ăn, đẻ ít và chậm lớn. Điều này minh chứng cho:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề giữa/cuối kỳ II hay hỏi yếu tố ảnh hưởng sinh sản (bên trong, bên ngoài), biện pháp điều khiển (đèn, thụ phấn nhân tạo, thụ tinh nhân tạo) và giải thích vì sao cơ thể là một thể thống nhất.
  • •Câu vận dụng thường cho tình huống (cây không ra hoa, vật nuôi đẻ ít, bỏ bữa sáng) rồi hỏi nối chuỗi nguyên nhân hoặc chọn biện pháp.
  • •Là nền cho cơ thể người (hệ thần kinh, nội tiết, sinh sản) và di truyền, chọn giống ở KHTN 8–9.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử