Điều khiển sinh sản. Cơ thể là một thể thống nhất
Nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản và cách con người điều khiển nó trong trồng trọt, chăn nuôi, rồi giải thích vì sao các hoạt động sống của cơ thể phụ thuộc lẫn nhau.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 41, Bài 42
⚡ Nhớ nhanh
- 1Yếu tố bên trong: đặc điểm di truyền, hormone, tuổi. Yếu tố bên ngoài: ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng.
- 2Quá trình sinh sản được điều hoà chủ yếu nhờ hormone; con người dựa vào đó để điều khiển: thụ phấn nhân tạo, chiếu đèn, hormone nhân tạo, thụ tinh nhân tạo, nuôi cấy phôi.
- 3⚠️ Chất kích thích và hormone phải dùng đúng liều, đúng cách; ở người, tuyệt đối không chọn giới tính thai nhi, vì gây mất cân bằng giới tính.
- 4Cơ thể là một thể thống nhất: tế bào ↔ cơ thể ↔ môi trường tác động qua lại; trao đổi chất, sinh trưởng và phát triển, cảm ứng, sinh sản liên quan hai chiều.
- 5Một khâu rối loạn thì các khâu khác chịu ảnh hưởng (rễ úng → cây không ra hoa). Chăm cây hay chăm mình đều phải chăm toàn bộ.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo nhiệt kế ao cá chép qua mốc 15 °C và kéo bóng đèn vào vườn thanh long đêm đông để xem cá đẻ, cây ra quả trái vụ; rồi kéo thẻ ⛔ vào một trong bốn hoạt động sống xem các hoạt động còn lại yếu đi thế nào.
🐟 Nước 12 °C, chưa trên 15 °C: cá chép không đẻ. Kéo nhiệt kế lên.
🐉 Đêm đông dài: thanh long không ra hoa. Kéo bóng đèn vào vườn.
Nhiệt độ, ánh sáng là yếu tố bên ngoài ảnh hưởng sinh sản. Biết điều đó, con người điều khiển được sinh sản (thắp đèn, thụ phấn nhân tạo, hormone… dùng đúng liều, đúng cách).
Mốc 15 °C của cá chép theo SGK; thời gian ra hoa đã tua nhanh.
Nước ao 12 °C: cá chép không đẻ.
1 🌡️ Yếu tố ảnh hưởng và điều hoà sinh sản
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6, lớp 7 đã học cây cần ánh sáng, nước, nhiệt độ để sinh trưởng; chủ điểm này nối sang việc chúng ảnh hưởng tới sinh sản.
- ✦Lớp 7 thêm: sinh sản được điều hoà (chủ yếu bằng hormone) nên con người có thể điều khiển cho hợp mục đích chăn nuôi, trồng trọt.
Yếu tố ảnh hưởng
| Nhóm | Yếu tố | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bên trong | đặc điểm di truyền, hormone, tuổi | Nữ giới đến tuổi dậy thì thì cơ thể bắt đầu tạo hormone FSH, LH |
| Bên ngoài | ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ, chế độ dinh dưỡng | Cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên 15 °C |
| Cả hai kiểu ở thực vật | hormone ra hoa (florigen); độ ẩm, nhiệt độ không khí | Quá cao hoặc quá thấp đều làm giảm thụ phấn, thụ tinh, tăng hạt lép |
Dạng bài
Tìm yếu tố làm sinh sản kém
- 1 Mô tả hiện tượng: sinh sản kém ở đâu (ít hoa, ít quả, ít trứng, ít con)?
- 2 Xét yếu tố bên ngoài trước: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, thức ăn có đủ và hợp không?
- 3 Rồi xét bên trong: giống, tuổi, hormone của cơ thể.
- 4 Kiểm tra: đổi một yếu tố, giữ các yếu tố còn lại ⇒ biết yếu tố nào quyết định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ sinh sản chỉ do hormone bên trong. Hormone là yếu tố bên trong, nhưng nhiệt độ, ánh sáng, thức ăn (bên ngoài) cũng quyết định cá có đẻ hay không.
Mùa đông rét, nhiệt độ ao xuống 12 °C, cá chép trong ao không đẻ. Giải thích.
Hướng dẫn giải
2 🎛️ Điều khiển sinh sản ở thực vật và vật nuôi
Các biện pháp điều khiển
| Biện pháp | Làm gì | Kết quả |
|---|---|---|
| Chiếu đèn ban đêm | Thắp đèn cho cây (thanh long) | Ra hoa, tạo quả trái vụ |
| Thụ phấn nhân tạo | Dùng bút lông quét phấn lên nhuỵ hoa cái (bí, bầu) | Đậu quả nhiều hơn |
| Bảo vệ côn trùng thụ phấn | Giữ ong mật, ong bắp cày… | Tăng năng suất quả và hạt |
| Chất kích thích | Ngăn thụ phấn, kích thích bầu nhuỵ lớn lên | Quả không hạt (chanh, nho, dưa hấu…) |
| Hormone, thụ tinh nhân tạo | Kích thích trứng chín sớm; thụ tinh trong ống nghiệm, nuôi cấy phôi | Tăng số con; một phôi tách thành nhiều con |
Dạng bài
Chọn biện pháp điều khiển
- 1 Nêu mục tiêu: ra hoa trái vụ, đậu nhiều quả, quả không hạt, hay nhiều con?
- 2 Xem cây hoặc vật nuôi cần gì: ánh sáng, thụ phấn, thụ tinh, hormone.
- 3 Chọn biện pháp tác động đúng khâu đó (đèn, bút lông, nuôi cấy phôi…).
- 4 Kiểm tra: biện pháp có làm hại sức khoẻ vật nuôi hoặc người ăn không? Chất kích thích, hormone phải dùng đúng liều, đúng cách ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng điều khiển sinh sản là cứ dùng nhiều hormone cho nhanh. Dùng bừa gây hại cho vật nuôi và người ăn; phải đúng liều, đúng cách và theo người có chuyên môn.
Thanh long chỉ ra hoa vào mùa hè. Muốn có quả vào mùa đông cho giá cao, người trồng làm gì? Giải thích.
Hướng dẫn giải
Ở người: không chọn giới tính
- ✦Ở vật nuôi, người ta điều khiển giới tính đàn con (nhiều con cái để nhân giống, nhiều con đực để lấy thịt) bằng hormone hoặc lọc tinh trùng.
- ✦⚠️ Không áp dụng cho người: chọn giới tính thai nhi gây mất cân bằng giới tính và nhiều hậu quả xã hội.
3 🔗 Cơ thể là một thể thống nhất
Từ tế bào đến cơ thể và môi trường
- ✦Cơ thể đa bào gồm nhiều tế bào, phân hoá thành mô → cơ quan → hệ cơ quan, phối hợp thực hiện mọi hoạt động sống.
- ✦Nhờ lấy chất dinh dưỡng, nước, chất khoáng, O₂ từ môi trường mà tế bào trao đổi chất để lớn lên, sinh sản, cảm ứng. Hoạt động ở cấp tế bào là cơ sở cho cấp cơ thể và ngược lại.
Bốn hoạt động sống nâng đỡ nhau
| Hoạt động | Cần gì từ hoạt động khác | Cho lại gì |
|---|---|---|
| Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng | Cảm ứng giúp tìm thức ăn, tránh nguy hiểm | Vật chất, năng lượng cho ba hoạt động còn lại |
| Cảm ứng | Năng lượng từ trao đổi chất | Phản ứng đúng kích thích, giúp trao đổi chất |
| Sinh trưởng và phát triển | Vật chất, năng lượng | Cơ thể đủ lớn để sinh sản |
| Sinh sản | Cơ thể đã trưởng thành | Duy trì nòi giống |
Dạng bài
Chứng minh các hoạt động sống liên quan
- 1 Chọn hai hoạt động cần xét (ví dụ sinh trưởng và trao đổi chất).
- 2 Hỏi xuôi: hoạt động này cung cấp gì cho hoạt động kia?
- 3 Hỏi ngược: hoạt động kia có tác động trở lại không?
- 4 Kiểm tra: hai chiều đều có ⇒ mối quan hệ qua lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu các hoạt động sống tách rời, mỗi cái làm riêng việc của mình. Trong Hình 42.2 chúng liên hệ hai chiều, nên một khâu rối loạn kéo theo các khâu khác.
Bạn thiếu ăn thì chậm lớn; còn khi lớn lên bạn cần ăn nhiều hơn. Hai điều đó cho thấy gì?
Hướng dẫn giải
4 ⛓️ Một khâu hỏng, cả cơ thể chịu
Dạng bài
Lần theo chuỗi ảnh hưởng
- 1 Tìm khâu bị rối loạn trước (ví dụ trao đổi chất bị rối loạn).
- 2 Xét từng hoạt động còn lại cần gì từ khâu đó.
- 3 Nối thành chuỗi: khâu hỏng → thiếu gì → hoạt động nào yếu đi.
- 4 Kiểm tra: chuỗi phải kết thúc ở triệu chứng quan sát được (cây còi, người mệt) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy lá héo là tưới thêm nước. Nếu nguyên nhân là úng thì tưới thêm làm rễ càng thiếu khí, cây chết nhanh hơn: phải tìm đúng khâu gốc.
Chậu cây bị úng nước lâu ngày, lá héo, cây không ra hoa. Hãy nối chuỗi nguyên nhân.
Hướng dẫn giải
Thu nhận quá nhiều năng lượng từ thức ăn gây rối loạn trao đổi chất, dẫn tới béo phì (SGK B42).
Ăn uống lành mạnh, tập thể dục thường xuyên, sinh hoạt điều độ để cơ thể khoẻ mạnh toàn diện.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Yếu tố ảnh hưởng sinh sản
- 1Nhận biết
Yếu tố nào sau đây là yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến sinh sản?
- 2Thông hiểu
Cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên 15 °C. Nhận xét ĐÚNG là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hormone là yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản.
b)Độ ẩm, nhiệt độ không khí quá cao hay quá thấp làm giảm hiệu quả thụ phấn, thụ tinh.
c)Chỉ yếu tố bên ngoài mới quyết định sinh sản.
- 4Vận dụng
Một vườn ngô vào lúc nở hoa gặp nắng nóng quá mức, bắp ngô nhiều hạt lép. Giải thích hợp lý:
- 5Thông hiểu
Hai trại nuôi gà cùng giống: trại A đủ ánh sáng, thức ăn tốt, trại B tối và thiếu thức ăn. Gà trại B đẻ ít. Kết luận hợp lý nhất:
Điều khiển sinh sản
- 1Nhận biết
Thắp đèn ban đêm cho vườn thanh long nhằm:
- 2Thông hiểu
Dùng bút lông quét phấn từ hoa đực sang hoa cái của giàn bí nhằm:
- 3Thông hiểu
Vì sao nên bảo vệ ong mật, ong bắp cày trong vườn cây ăn quả?
- 4Thông hiểu
Quả không hạt (nho, dưa hấu) được tạo ra bằng cách:
- 5Vận dụng
Một trại bò muốn có đàn bò cái nhiều để nhân giống và lấy sữa, trại khác muốn nhiều bò đực để lấy thịt. Biện pháp ĐÚNG và hợp lý ở vật nuôi là:
- 6Vận dụng
Một người bán thuốc khuyên trộn thật nhiều hormone nhân tạo vào thức ăn gà "cho đẻ nhanh". Cách xử lý đúng là:
Cơ thể là một thể thống nhất
- 1Nhận biết
Bốn hoạt động sống cơ bản của cơ thể là:
- 2Thông hiểu
Cấp tổ chức từ nhỏ đến lớn của cơ thể đa bào là:
- 3Thông hiểu
Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng có vai trò gì với ba hoạt động còn lại?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Các hoạt động sống của cơ thể độc lập, không tác động lên nhau.
b)Hoạt động sống ở cấp tế bào là cơ sở cho hoạt động ở cấp cơ thể.
c)Tế bào có thể lấy chất từ môi trường để trao đổi chất.
- 5Vận dụng
Một bạn nhịn ăn sáng, đến cuối buổi học mệt và khó tập trung. Cách giải thích ĐÚNG là:
Một khâu hỏng, cả cơ thể chịu
- 1Thông hiểu
Xếp chuỗi nguyên nhân khi cây bị úng nước:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Thông hiểu
Béo phì ở thanh thiếu niên có nguyên nhân chủ yếu là:
- 3Vận dụng
Một cây cảnh lá héo, chủ nhà tưới thêm nước nhưng cây càng héo. Khi nhấc lên thấy rễ thâm, mùi hôi, đất sũng nước. Nên làm gì?
- 4Vận dụng
Vì sao một bạn học sinh vừa ăn uống lành mạnh vừa tập thể dục đều đặn lại khoẻ mạnh toàn diện hơn bạn chỉ tập thể dục mà ăn thiếu chất?
- 5Thông hiểu
Gà bị nhốt trong chuồng tối, thiếu thức ăn, đẻ ít và chậm lớn. Điều này minh chứng cho:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa/cuối kỳ II hay hỏi yếu tố ảnh hưởng sinh sản (bên trong, bên ngoài), biện pháp điều khiển (đèn, thụ phấn nhân tạo, thụ tinh nhân tạo) và giải thích vì sao cơ thể là một thể thống nhất.
- •Câu vận dụng thường cho tình huống (cây không ra hoa, vật nuôi đẻ ít, bỏ bữa sáng) rồi hỏi nối chuỗi nguyên nhân hoặc chọn biện pháp.
- •Là nền cho cơ thể người (hệ thần kinh, nội tiết, sinh sản) và di truyền, chọn giống ở KHTN 8–9.