Phương pháp và kĩ năng học tập môn KHTN
Xếp được các việc làm vào đúng bước của phương pháp tìm hiểu tự nhiên, nhận ra năm kĩ năng tiến trình và dùng đúng cổng quang điện, đồng hồ đo thời gian hiện số.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phương pháp tìm hiểu tự nhiên có 5 bước: đề xuất vấn đề → đưa ra dự đoán → lập kế hoạch kiểm tra → thực hiện kế hoạch → viết báo cáo, thảo luận.
- 2Bước 4 cho kết quả không phù hợp với dự đoán thì quay lại bước 2, chứ không bỏ cuộc.
- 3Năm kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo, dự báo.
- 4Đo thì ước lượng trước để chọn dụng cụ, đo nhiều lần, tính trung bình, rồi nhận xét độ chính xác.
- 5Cổng quang điện như công tắc mở/đóng đồng hồ đo thời gian hiện số; ở lớp 7 dùng thang 99,99 s – 0,01 s và chế độ A ↔ B.
- 6⚠️ Dự đoán phải đặt ra trước khi làm thí nghiệm. Làm xong mới "đoán" thì không còn là dự đoán.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ việc làm của tình huống cây đậu héo vào đúng bước trong sơ đồ 5 bước (có một thẻ bẫy), thả thẻ bước 4 để hai chậu được theo dõi 3 ngày, rồi chọn kết quả "cả hai vẫn héo" để thấy mũi tên quay về bước 2.
Kéo thẻ vào đúng bước (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô). Có một thẻ không thuộc bước nào!
Đã xếp 0/5 bước
Kéo thẻ vào sơ đồ. Thả được thẻ bước 4 thì hai chậu bắt đầu được theo dõi.
1 🧭 Năm bước tìm hiểu tự nhiên
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã quan sát, đo, phân loại trong từng bài (đo chiều dài, khối lượng, nhiệt độ; soi tế bào) nhưng làm từng việc rời nhau.
- ✦Lớp 7 ghép chúng thành một quy trình 5 bước có đầu có cuối, gọi tên năm kĩ năng tiến trình (có thêm liên kết, dự báo) và yêu cầu dùng ở mức cao hơn.
Sơ đồ 5 bước
| Bước | Làm gì |
|---|---|
| 1. Đề xuất vấn đề | Quan sát và đặt câu hỏi cho vấn đề nảy sinh |
| 2. Đưa ra dự đoán | Dựa trên kiến thức phù hợp, trả lời tạm câu hỏi đã nêu |
| 3. Lập kế hoạch kiểm tra | Chọn thí nghiệm, điều tra… để kiểm tra dự đoán |
| 4. Thực hiện kế hoạch | Làm, ghi kết quả. Không phù hợp thì quay lại bước 2 |
| 5. Viết báo cáo | Viết báo cáo, thảo luận và trình bày khi được yêu cầu |
Dạng bài
Xếp việc làm vào đúng bước
- 1 Đọc từng việc làm và hỏi: đây là hỏi, đoán, lên kế hoạch, làm, hay viết lại?
- 2 Câu hỏi "vì sao…?" là bước 1; câu "có thể là do…" là bước 2; "sẽ làm thế nào để kiểm tra" là bước 3; bắt tay làm và ghi số liệu là bước 4; trình bày lại là bước 5.
- 3 Xếp theo thứ tự 1 → 5.
- 4 Kiểm tra: dự đoán phải đứng trước kế hoạch, kế hoạch đứng trước khi làm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Làm thí nghiệm xong, nhìn kết quả rồi mới ghi "dự đoán" cho khớp. Dự đoán là điều bạn nghĩ trước khi biết kết quả; ghi sau thì không kiểm tra được gì.
Chậu đậu của bạn bị héo lá. Bạn hỏi vì sao héo, đoán do thiếu nước, chia hai chậu (chỉ tưới chậu A, mọi thứ khác giống nhau), theo dõi 3 ngày rồi viết báo cáo. Mỗi việc thuộc bước nào?
Hướng dẫn giải
2 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thí nghiệm của SGK: lực ma sát có phụ thuộc diện tích tiếp xúc không?
- ✦Vấn đề: độ lớn lực ma sát trượt có phụ thuộc diện tích tiếp xúc không? Dự đoán: có, vì đi giày đế hẹp dễ trượt ngã hơn giày đế rộng.
- ✦Kế hoạch: dùng lực kế kéo cùng một miếng gỗ (12 cm × 6 cm × 3 cm) trên mặt bàn, lần lượt với hai mặt tiếp xúc có diện tích khác nhau.
- ✦Làm: kéo lực kế từ từ tới khi vật chuyển động đều (kim đứng yên ở một giá trị ổn định) rồi đọc số chỉ.
- ✦Thấy gì: hai lần đo cho số chỉ như nhau ⇒ lực ma sát trượt không phụ thuộc diện tích mặt tiếp xúc. Dự đoán ban đầu bị bác bỏ.
Dạng bài
Khi kết quả không khớp dự đoán
- 1 Kiểm tra xem thí nghiệm có làm đúng không: có chỉ đổi một yếu tố không?
- 2 Nếu làm đúng mà kết quả vẫn khác thì chấp nhận kết quả, bỏ dự đoán cũ.
- 3 Quay lại bước 2: đưa ra dự đoán mới rồi lập kế hoạch kiểm tra tiếp.
- 4 Kiểm tra: kết luận chỉ dựa trên số liệu đo được, không dựa trên điều mình mong ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lỗi hay gặp là giật lực kế hoặc đọc số lúc vật đang nhanh dần. Chỉ đọc khi vật chuyển động đều và kim đứng yên.
Bạn đoán diện tích tiếp xúc càng lớn thì lực ma sát càng lớn. Kéo miếng gỗ hai mặt khác nhau, lực kế đều chỉ cùng một giá trị. Bạn kết luận thế nào, làm gì tiếp?
Hướng dẫn giải
3 🔍 Năm kĩ năng tiến trình
Mỗi kĩ năng làm gì
| Kĩ năng | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quan sát | Dùng giác quan (và dụng cụ) thu thông tin | Soi tế bào bằng kính hiển vi |
| Phân loại | Xếp vào nhóm theo đặc điểm, tính năng | Chia sinh vật thành các giới |
| Liên kết | Dùng số liệu, điều đã biết để tìm mối quan hệ mới | Vòng tuần hoàn của nước ↔ khí quyển ↔ sinh vật |
| Đo | Chọn và dùng đúng dụng cụ đo | Đo lực ma sát bằng lực kế |
| Dự báo | Nêu điều sẽ xảy ra từ quan sát, kiến thức | Dự báo nhiệt độ Trái Đất 10 năm tới |
Dạng bài
Nhận ra kĩ năng đang dùng
- 1 Xem việc làm đó đầu vào là gì: nhìn thấy, xếp nhóm, số liệu, dụng cụ đo, hay điều chưa xảy ra?
- 2 Nhìn thấy, ghi lại: quan sát. Xếp nhóm: phân loại. Nối số liệu với điều đã biết: liên kết. Dùng dụng cụ cho ra số: đo. Nói điều sắp xảy ra: dự báo.
- 3 Việc có nhiều phần thì gọi tên từng phần theo thứ tự làm.
- 4 Kiểm tra: mỗi phần chỉ thuộc một kĩ năng chính ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm dự báo với dự đoán ở bước 2. Dự đoán trả lời một câu hỏi cụ thể để đem đi kiểm tra; dự báo nói điều sắp xảy ra, và bước 2 hay dùng kĩ năng dự báo.
Bạn ghi ngày lá bàng đổi màu (1), đối chiếu với lượng mưa từng tháng (2), rồi nói năm sau mưa ít thì lá đổi màu sớm hơn (3). Ba việc dùng kĩ năng nào?
Hướng dẫn giải
4 ⏱️ Dụng cụ đo mới và cách báo cáo
Cổng quang điện và đồng hồ hiện số
- ✦Cổng quang điện (cổng quang) có bộ phát và bộ thu tia hồng ngoại và dây cáp nối với đồng hồ. Nó như công tắc: vật chắn tia thì mở hoặc đóng đồng hồ.
- ✦Đồng hồ đo thời gian hiện số như đồng hồ bấm giây nhưng do cổng quang điều khiển. Mặt trước có THANG ĐO, MODE, RESET.
- ✦Ở lớp 7 chọn thang 99,99 s – 0,01 s (GHĐ 99,99 s, ĐCNN 0,01 s) và chế độ A ↔ B: vật qua cổng A đồng hồ mở, qua cổng B đồng hồ đóng, màn hiện thời gian Δt giữa hai lần. RESET đưa số về 0,000.
Dạng bài
Đo rồi nhận xét kết quả
- 1 Ước lượng đại lượng cần đo để chọn dụng cụ và thang đo phù hợp.
- 2 Đo nhiều lần, ghi kết quả từng lần vào bảng.
- 3 Tính trung bình các lần đo.
- 4 Kiểm tra: các lần đo gần nhau, trung bình nằm giữa số nhỏ nhất và lớn nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ước lượng thời gian chuyển động hơn 10 s mà vẫn để thang 9,999 s: đồng hồ không đo được quá 9,999 s. Phải chọn thang 99,99 s – 0,01 s.
Cân cuốn sách ba lần bằng cân điện tử được 212 g, 214 g, 213 g. Khối lượng cuốn sách là bao nhiêu và các lần đo có đáng tin không?
Hướng dẫn giải
Báo cáo thực hành và thuyết trình
- ✦Báo cáo thực hành có 5 mục: mục đích thí nghiệm, chuẩn bị, các bước tiến hành, kết quả (bảng số liệu, tính toán, nhận xét, kết luận), trả lời câu hỏi.
- ✦Thuyết trình có tối thiểu 4 nội dung: mục đích; chuẩn bị và các bước tiến hành; kết quả và thảo luận; kết luận.
- ✦Làm nhóm thì ghi rõ việc, người phụ trách, tiến độ, sản phẩm; ưu tiên tư liệu trực quan như bảng, tranh ảnh, video.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Năm bước tìm hiểu
- 1Nhận biết
Bước đầu tiên của phương pháp tìm hiểu tự nhiên là:
- 2Thông hiểu Ở bước 4, nếu kết quả không phù hợp với dự đoán thì quay lại bước .
- 3Thông hiểu
Xếp các việc của tình huống cây đậu héo theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Câu "Có thể cây héo vì thiếu ánh sáng" thuộc bước nào?
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Dự đoán nên dựa trên kiến thức phù hợp, không đoán mò.
b)Kế hoạch kiểm tra gồm việc chọn phương pháp như thí nghiệm hay điều tra.
c)Kết quả khác dự đoán thì bỏ vấn đề, không làm tiếp.
- 6Vận dụng
Bình dự đoán "đường tan trong nước nóng nhanh hơn nước lạnh". Kế hoạch nào kiểm tra đúng dự đoán này?
- 7Vận dụng
Chị Lan đoán cà chua ít quả vì thiếu nắng, đo thì thấy nắng đủ. Bước hợp lí tiếp theo là:
Thực hành lực ma sát
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm đo lực ma sát trượt của miếng gỗ, dụng cụ đọc độ lớn lực là:
- 2Thông hiểu
Muốn số chỉ lực kế bằng lực ma sát trượt thì phải:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai về thí nghiệm miếng gỗ?
a)Thí nghiệm xác nhận dự đoán "diện tích tiếp xúc lớn thì lực ma sát lớn".
b)Hai lần đo dùng cùng một miếng gỗ và cùng mặt bàn, chỉ đổi mặt tiếp xúc.
c)Dự đoán sai nghĩa là thí nghiệm thất bại.
- 4Vận dụng
Một bạn làm lại thí nghiệm nhưng lần đo mặt nhỏ dùng miếng gỗ khác, nặng hơn. Hai lần cho số chỉ khác nhau. Kết luận hợp lí là:
Năm kĩ năng
- 1Nhận biết Năm kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo và .
- 2Thông hiểu
Dùng kính hiển vi để nhìn hình dạng tế bào thuộc kĩ năng:
- 3Thông hiểu
Xếp các sinh vật vào nhóm có xương sống và không xương sống theo đặc điểm cơ thể thuộc kĩ năng:
- 4Thông hiểu
Dựa vào số liệu nhiệt độ nhiều năm và hiểu biết về hiệu ứng nhà kính để nêu nhiệt độ Trái Đất có thể tăng trong 10 năm tới là kĩ năng:
- 5Vận dụng
Ghi ngày lá bàng đổi màu (1), đối chiếu với lượng mưa từng tháng (2), rồi nói năm mưa ít thì lá đổi màu sớm hơn (3). Ba việc lần lượt dùng kĩ năng:
Dụng cụ đo và báo cáo
- 1Nhận biết
Cổng quang điện có vai trò như:
- 2Thông hiểu Ở lớp 7, thang đo của đồng hồ hiện số nên chọn là s – 0,01 s.
- 3Thông hiểu
Muốn đo thời gian viên bi đi từ cổng quang A đến cổng quang B, đặt nút MODE ở chế độ:
- 4Thông hiểu
Nút RESET trên đồng hồ đo thời gian hiện số dùng để:
- 5Thông hiểu Cân một cuốn sách ba lần được 215 g, 217 g và 216 g. Kết quả trung bình là g.
- 6Vận dụng
Ước lượng một vật chuyển động mất khoảng 12 s. Nên chọn thang đo nào của đồng hồ hiện số?
- 7Thông hiểu Báo cáo thuyết trình có tối thiểu 4 nội dung: mục đích; chuẩn bị và các bước tiến hành; kết quả và thảo luận; .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay hỏi xếp các việc làm theo thứ tự năm bước, nhận ra việc nào thuộc bước nào, và nhận ra kĩ năng tiến trình trong một tình huống.
- •Câu về dụng cụ đo mới: cổng quang điện làm gì, chọn thang đo và chế độ MODE nào cho đồng hồ hiện số.
- •Là nền cho mọi bài thực hành ở KHTN 8–9: biết đổi một yếu tố, đo nhiều lần, viết báo cáo; và cổng quang dùng ngay ở bài Đo tốc độ (chủ điểm 3).
2. Tốc độ chuyển động