Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 24 · 🧬 Sinh học

Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào

Nêu được các yếu tố nước, oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ ảnh hưởng đến hô hấp tế bào và chọn được cách bảo quản nông sản hợp lí bằng cách làm hô hấp chậm lại.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 26

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Yếu tố chủ yếu ảnh hưởng hô hấp tế bào: nước, khí oxygen, khí carbon dioxide, nhiệt độ.
  • 2Nước là dung môi và môi trường của các phản ứng hô hấp: hạt càng ẩm hô hấp càng mạnh, hạt khô hô hấp rất yếu.
  • 3Thiếu oxygen (ở thực vật, dưới khoảng 5%) hô hấp giảm; CO₂ ngoài môi trường từ 3% đến 5% đã ức chế hô hấp; nhiệt độ quá cao hay quá thấp đều ảnh hưởng.
  • 4Hô hấp mạnh thì nông sản hao chất hữu cơ, nên bảo quản bằng cách đưa hô hấp về mức tối thiểu: phơi/sấy khô, giữ lạnh, kho có CO₂ cao.
  • 5Trong sản xuất: xới đất cho tơi xốp (thêm O₂ cho rễ), tháo nước khi ngập úng.
  • 6⚠️ Bảo quản là làm hô hấp chậm lại, không phải dừng hẳn. Dừng hẳn thì tế bào chết, nông sản hỏng.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thóc, khoai tây, cải bắp hoặc cam vào kho rồi kéo thanh nhiệt độ, nước trong hạt, O₂ và CO₂: kim tốc độ hô hấp đổi ngay, lịch kho tua nhanh cho thấy hạt ẩm nóng lên và mốc, rau quả héo hay để được lâu, dưới 0 °C thì đông đá hỏng.

Tốc độ hô hấpchậm ← để lâumạnh → hao nhanhKho trống — kéo nông sản vào🌡️ 30 °CO₂ 21%CO₂ 0,04%📅 0ngàytua nhanh

Kho đang trống

Kéo một nông sản ở khay bên dưới vào kho, rồi chỉnh nhiệt độ, độ ẩm, khí trong kho.

Bảng 26.1 (SGK): nước trong hạt và hô hấp

  • 11–12% nước → 1,5 mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ
  • 14–15% nước → gấp 4 đến 5 lần
  • 30–35% nước → gấp hàng nghìn lần

SGK: O₂ dưới 5% thì hô hấp giảm; CO₂ 3–5% đã ức chế hô hấp. Kim và độ héo là mô hình minh hoạ (không phải số đo); chấm “CO₂” bay ra là mô hình đơn giản hoá.

Thóc vừa gặt còn 30–35% nước: hô hấp rất mạnh.

1 💧 Nước: hạt càng ẩm hô hấp càng mạnh

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Lớp 6 biết tế bào luôn lấy chất vào, thải chất ra và cần năng lượng. Bài 25 (lớp 7) cho biết năng lượng ấy do hô hấp tế bào tạo ra.
  • ✦Bài này thêm: điều gì làm hô hấp mạnh lên hay chậm đi, và dùng điều đó để giữ nông sản được lâu.

Bảng 26.1: cường độ hô hấp của hạt (lúa, lúa mì)

Thí nghiệmNước trong hạtCường độ hô hấp
111% đến 12%1,5 mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ
214% đến 15%Tăng lên 4 đến 5 lần
330% đến 35%Tăng lên hàng nghìn lần

Dạng bài

Đọc bảng nước – hô hấp và tính lượng CO₂

  1. 1 Xác định hàng cần dùng và đơn vị: mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ.
  2. 2 Nếu đề cho “tăng k lần” thì nhân số gốc với k.
  3. 3 Nếu hỏi cả khối lượng và thời gian thì nhân thêm với số kg và số giờ.
  4. 4 Kiểm tra: hạt ẩm hơn thì kết quả phải lớn hơn hạt khô ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nước nhiều thì hô hấp chỉ tăng nhẹ. Ở 30–35% nước, cường độ tăng hàng nghìn lần: hạt ẩm hao rất nhanh.

🌾
Làm mẫu

Một kho có 200 kg hạt ở mức nước 11–12% (1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ). Trong 2 giờ cả kho thải ra bao nhiêu mg CO₂?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌬️ Khí oxygen, khí carbon dioxide và nhiệt độ

Ba yếu tố còn lại

Yếu tốẢnh hưởng (SGK)Ví dụ
OxygenLà nguyên liệu của hô hấp. Ở thực vật, nồng độ O₂ xuống dưới 5% thì hô hấp giảmRuộng ngập úng: rễ thiếu O₂
Carbon dioxideNồng độ CO₂ 3% đến 5% đã ức chế hô hấp. Ở người, CO₂ trong máu cao thì cạnh tranh với O₂ để gắn vào hồng cầuKho kín CO₂ cao làm hạt hô hấp chậm
Nhiệt độQuá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng. Người có nhiệt độ cơ thể trên 40 °C thì hô hấp tế bào gặp khó khănSốt cao rất nguy hiểm

Dạng bài

Giải thích hiện tượng bằng yếu tố hô hấp

  1. 1 Tìm yếu tố đang thay đổi (nước, oxygen, CO₂, nhiệt độ).
  2. 2 Xác định thay đổi đó làm hô hấp mạnh lên hay yếu đi.
  3. 3 Nối với hậu quả: thiếu năng lượng cho tế bào, hoặc hao chất hữu cơ.
  4. 4 Kiểm tra: lập luận đi từ yếu tố ⇒ hô hấp ⇒ hậu quả, không nhảy cóc ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng oxygen chỉ cần cho động vật. Rễ cây cũng cần oxygen để hô hấp, nên đất phải tơi xốp.

🌾
Làm mẫu

Ruộng lúa ngập úng nhiều ngày thì rễ yếu, cây úa vàng. Giải thích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🧺 Bảo quản nông sản: làm hô hấp chậm lại

Ba cách bảo quản

CáchChặn yếu tố nàoDùng cho
Bảo quản khôGiảm nước: phơi, sấy đến độ ẩm hạt khoảng 13% đến 16%Các loại hạt (thóc, đỗ, ngô…)
Bảo quản lạnhGiảm nhiệt độ: tủ lạnh, kho lạnh; mỗi loại một mức hợp (khoai tây 4 °C, cải bắp 1 °C, cam 6 °C)Rau, quả tươi
CO₂ caoTăng nồng độ CO₂ trong kho kín, quy mô lớnGạo, nông sản số lượng lớn

Dạng bài

Chọn cách bảo quản cho một nông sản

  1. 1 Xác định nông sản là hạt khô hay rau, quả tươi, và quy mô (gia đình hay kho lớn).
  2. 2 Hạt ⇒ bảo quản khô. Rau, quả tươi ⇒ bảo quản lạnh, đúng nhiệt độ từng loại. Kho kín lớn ⇒ có thể dùng CO₂ cao.
  3. 3 Nhớ mục tiêu: đưa hô hấp về mức tối thiểu, không làm dừng hẳn.
  4. 4 Kiểm tra: cách chọn không làm tế bào chết (không cấp đông rau quả, không sấy hạt giống quá nóng) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “càng lạnh càng tốt” hay “làm hô hấp dừng hẳn là hay nhất”. Dừng hẳn nghĩa là tế bào chết, nông sản hỏng.

🍊
Làm mẫu

Nên bảo quản hạt đỗ và quả cam bằng cách nào? Vì sao không để quả cam ở nhiệt độ bằng hoặc thấp hơn 0 °C cho lâu hỏng?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Một số liệu SGK về kho CO₂ cao

  • ✦Gạo bảo quản 18 tháng trong kho có nồng độ CO₂ cao có tỉ lệ protein giảm chỉ bằng một nửa so với gạo bảo quản khô thông thường 3 tháng.
  • ✦Cũng ở kho CO₂ cao, carbohydrate, lipid mất ít hơn: chất lượng giữ tốt hơn gạo bảo quản khô.

4 🌾 Vận dụng trong sản xuất và đời sống

Việc làm quen thuộc, lí do hô hấp

Việc làmVì sao
Cày, bừa, xới xáo đấtĐất tơi xốp ⇒ thêm O₂ cho rễ hô hấp
Tháo nước khi cây bị ngập úngRễ thoát khỏi tình trạng thiếu O₂
Ngâm hạt nước ấm, tưới nước làm giá đỗHạt hút nước, hô hấp mạnh, nảy mầm
Không để nhiều cây xanh trong phòng ngủ kínBan đêm cây không quang hợp mà vẫn hô hấp, lấy O₂ và thải CO₂

Dạng bài

Giải thích một việc làm bằng hô hấp tế bào

  1. 1 Xác định đối tượng (rễ, hạt, nông sản, cây trong nhà) và việc làm.
  2. 2 Nêu yếu tố hô hấp bị tác động: thêm O₂, thêm nước, giảm nước, giảm nhiệt độ…
  3. 3 Kết luận hô hấp mạnh lên hay chậm đi và vì sao có lợi.
  4. 4 Kiểm tra: lợi ích nêu ra phải khớp mục đích (nảy mầm cần hô hấp mạnh, bảo quản cần hô hấp chậm) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm mục đích: nảy mầm, làm giá cần hô hấp mạnh (ngâm nước ấm, giữ ẩm); bảo quản cần hô hấp chậm (khô, lạnh).

🌙
Làm mẫu

Vì sao không nên để quá nhiều cây xanh trong phòng ngủ đóng kín?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

💧

Nước và hô hấp

  1. 1
    Nhận biết

    Nước liên quan trực tiếp đến hô hấp tế bào vì nước:

  2. 2
    Nhận biết

    Hạt khô (hàm lượng nước thấp) hô hấp:

  3. 3
    Thông hiểu

    Theo Bảng 26.1, khi hàm lượng nước trong hạt tăng từ 11–12% lên 30–35% thì cường độ hô hấp:

  4. 4
    Thông hiểu Hạt ở 11–12% nước hô hấp 1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ. Nếu ở 14–15% nước cường độ tăng 4 lần thì là mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ.
  5. 5
    Vận dụng Một kho 200 kg hạt ở mức nước 11–12% (1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ). Trong 2 giờ, cả kho thải mg CO₂.
  6. 6
    Vận dụng

    Thóc vừa gặt còn ẩm được cất ngay vào bao kín, vài ngày sau bao nóng lên và có mốc. Giải thích hợp lí:

🌬️

Oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ

  1. 1
    Nhận biết

    Ở thực vật, nếu nồng độ khí oxygen ngoài môi trường giảm xuống dưới bao nhiêu thì cường độ hô hấp giảm?

  2. 2
    Thông hiểu

    Nồng độ khí carbon dioxide ngoài môi trường từ 3% đến 5% sẽ:

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng đến hô hấp tế bào.

    b)Người có nhiệt độ cơ thể trên 40 °C thì hô hấp tế bào gặp khó khăn.

    c)Khí oxygen là sản phẩm của hô hấp tế bào.

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở người, nồng độ CO₂ trong máu quá cao nguy hiểm vì:

  5. 5
    Vận dụng

    Ruộng lúa ngập úng nhiều ngày thì rễ yếu, cây úa vàng. Nguyên nhân liên quan hô hấp là:

🧺

Bảo quản nông sản

  1. 1
    Nhận biết

    Các loại hạt thường được phơi hoặc sấy đến độ ẩm còn khoảng:

  2. 2
    Nhận biết

    Mục tiêu của bảo quản nông sản là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao không thể làm cho hô hấp của nông sản dừng hẳn?

  4. 4
    Thông hiểu

    Rau, quả tươi như cải bắp, cam thường được bảo quản bằng:

  5. 5
    Thông hiểu

    Ghép đúng nông sản với cách bảo quản:

  6. 6
    Vận dụng

    Gạo bảo quản 18 tháng trong kho có CO₂ cao giữ chất lượng tốt hơn gạo bảo quản khô thông thường. Lí do hợp lí:

🌾

Vận dụng trong sản xuất và đời sống

  1. 1
    Thông hiểu

    Cày bừa, xới xáo cho đất tơi xốp nhằm:

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi làm giá đỗ, người ta ngâm hạt đậu xanh trong nước ấm rồi tưới nước đều mỗi ngày nhằm:

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao không nên để nhiều cây xanh trong phòng ngủ đóng kín?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hạt giống để lâu sau thu hoạch thì sức nảy mầm giảm. Nhận định hợp lí là:

  5. 5
    Vận dụng

    Hai kho thóc có cùng khối lượng: kho A thóc ở 14–15% nước, kho B thóc ở 11–12% nước. Kho nào hao chất hữu cơ nhanh hơn?

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi các yếu tố ảnh hưởng hô hấp tế bào (nước, oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ) và ba cách bảo quản nông sản (khô, lạnh, CO₂ cao).
  • •Câu vận dụng thường cho một loại nông sản hoặc tình huống (thóc ẩm cất kho, rau quả để tủ lạnh, ruộng ngập úng) rồi hỏi chọn cách làm và giải thích bằng hô hấp tế bào.
  • •Là nền cho phần trao đổi chất, năng lượng ở sinh vật và bảo quản sau thu hoạch ở KHTN 8–9, Sinh học 10.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
25. Trao đổi khí ở sinh vật