Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào
Nêu được các yếu tố nước, oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ ảnh hưởng đến hô hấp tế bào và chọn được cách bảo quản nông sản hợp lí bằng cách làm hô hấp chậm lại.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 26
⚡ Nhớ nhanh
- 1Yếu tố chủ yếu ảnh hưởng hô hấp tế bào: nước, khí oxygen, khí carbon dioxide, nhiệt độ.
- 2Nước là dung môi và môi trường của các phản ứng hô hấp: hạt càng ẩm hô hấp càng mạnh, hạt khô hô hấp rất yếu.
- 3Thiếu oxygen (ở thực vật, dưới khoảng 5%) hô hấp giảm; CO₂ ngoài môi trường từ 3% đến 5% đã ức chế hô hấp; nhiệt độ quá cao hay quá thấp đều ảnh hưởng.
- 4Hô hấp mạnh thì nông sản hao chất hữu cơ, nên bảo quản bằng cách đưa hô hấp về mức tối thiểu: phơi/sấy khô, giữ lạnh, kho có CO₂ cao.
- 5Trong sản xuất: xới đất cho tơi xốp (thêm O₂ cho rễ), tháo nước khi ngập úng.
- 6⚠️ Bảo quản là làm hô hấp chậm lại, không phải dừng hẳn. Dừng hẳn thì tế bào chết, nông sản hỏng.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thóc, khoai tây, cải bắp hoặc cam vào kho rồi kéo thanh nhiệt độ, nước trong hạt, O₂ và CO₂: kim tốc độ hô hấp đổi ngay, lịch kho tua nhanh cho thấy hạt ẩm nóng lên và mốc, rau quả héo hay để được lâu, dưới 0 °C thì đông đá hỏng.
Kho đang trống
Kéo một nông sản ở khay bên dưới vào kho, rồi chỉnh nhiệt độ, độ ẩm, khí trong kho.
Bảng 26.1 (SGK): nước trong hạt và hô hấp
- 11–12% nước → 1,5 mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ
- 14–15% nước → gấp 4 đến 5 lần
- 30–35% nước → gấp hàng nghìn lần
SGK: O₂ dưới 5% thì hô hấp giảm; CO₂ 3–5% đã ức chế hô hấp. Kim và độ héo là mô hình minh hoạ (không phải số đo); chấm “CO₂” bay ra là mô hình đơn giản hoá.
Thóc vừa gặt còn 30–35% nước: hô hấp rất mạnh.
1 💧 Nước: hạt càng ẩm hô hấp càng mạnh
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết tế bào luôn lấy chất vào, thải chất ra và cần năng lượng. Bài 25 (lớp 7) cho biết năng lượng ấy do hô hấp tế bào tạo ra.
- ✦Bài này thêm: điều gì làm hô hấp mạnh lên hay chậm đi, và dùng điều đó để giữ nông sản được lâu.
Bảng 26.1: cường độ hô hấp của hạt (lúa, lúa mì)
| Thí nghiệm | Nước trong hạt | Cường độ hô hấp |
|---|---|---|
| 1 | 11% đến 12% | 1,5 mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ |
| 2 | 14% đến 15% | Tăng lên 4 đến 5 lần |
| 3 | 30% đến 35% | Tăng lên hàng nghìn lần |
Dạng bài
Đọc bảng nước – hô hấp và tính lượng CO₂
- 1 Xác định hàng cần dùng và đơn vị: mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ.
- 2 Nếu đề cho “tăng k lần” thì nhân số gốc với k.
- 3 Nếu hỏi cả khối lượng và thời gian thì nhân thêm với số kg và số giờ.
- 4 Kiểm tra: hạt ẩm hơn thì kết quả phải lớn hơn hạt khô ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nước nhiều thì hô hấp chỉ tăng nhẹ. Ở 30–35% nước, cường độ tăng hàng nghìn lần: hạt ẩm hao rất nhanh.
Một kho có 200 kg hạt ở mức nước 11–12% (1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ). Trong 2 giờ cả kho thải ra bao nhiêu mg CO₂?
Hướng dẫn giải
2 🌬️ Khí oxygen, khí carbon dioxide và nhiệt độ
Ba yếu tố còn lại
| Yếu tố | Ảnh hưởng (SGK) | Ví dụ |
|---|---|---|
| Oxygen | Là nguyên liệu của hô hấp. Ở thực vật, nồng độ O₂ xuống dưới 5% thì hô hấp giảm | Ruộng ngập úng: rễ thiếu O₂ |
| Carbon dioxide | Nồng độ CO₂ 3% đến 5% đã ức chế hô hấp. Ở người, CO₂ trong máu cao thì cạnh tranh với O₂ để gắn vào hồng cầu | Kho kín CO₂ cao làm hạt hô hấp chậm |
| Nhiệt độ | Quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng. Người có nhiệt độ cơ thể trên 40 °C thì hô hấp tế bào gặp khó khăn | Sốt cao rất nguy hiểm |
Dạng bài
Giải thích hiện tượng bằng yếu tố hô hấp
- 1 Tìm yếu tố đang thay đổi (nước, oxygen, CO₂, nhiệt độ).
- 2 Xác định thay đổi đó làm hô hấp mạnh lên hay yếu đi.
- 3 Nối với hậu quả: thiếu năng lượng cho tế bào, hoặc hao chất hữu cơ.
- 4 Kiểm tra: lập luận đi từ yếu tố ⇒ hô hấp ⇒ hậu quả, không nhảy cóc ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng oxygen chỉ cần cho động vật. Rễ cây cũng cần oxygen để hô hấp, nên đất phải tơi xốp.
Ruộng lúa ngập úng nhiều ngày thì rễ yếu, cây úa vàng. Giải thích.
Hướng dẫn giải
3 🧺 Bảo quản nông sản: làm hô hấp chậm lại
Ba cách bảo quản
| Cách | Chặn yếu tố nào | Dùng cho |
|---|---|---|
| Bảo quản khô | Giảm nước: phơi, sấy đến độ ẩm hạt khoảng 13% đến 16% | Các loại hạt (thóc, đỗ, ngô…) |
| Bảo quản lạnh | Giảm nhiệt độ: tủ lạnh, kho lạnh; mỗi loại một mức hợp (khoai tây 4 °C, cải bắp 1 °C, cam 6 °C) | Rau, quả tươi |
| CO₂ cao | Tăng nồng độ CO₂ trong kho kín, quy mô lớn | Gạo, nông sản số lượng lớn |
Dạng bài
Chọn cách bảo quản cho một nông sản
- 1 Xác định nông sản là hạt khô hay rau, quả tươi, và quy mô (gia đình hay kho lớn).
- 2 Hạt ⇒ bảo quản khô. Rau, quả tươi ⇒ bảo quản lạnh, đúng nhiệt độ từng loại. Kho kín lớn ⇒ có thể dùng CO₂ cao.
- 3 Nhớ mục tiêu: đưa hô hấp về mức tối thiểu, không làm dừng hẳn.
- 4 Kiểm tra: cách chọn không làm tế bào chết (không cấp đông rau quả, không sấy hạt giống quá nóng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “càng lạnh càng tốt” hay “làm hô hấp dừng hẳn là hay nhất”. Dừng hẳn nghĩa là tế bào chết, nông sản hỏng.
Nên bảo quản hạt đỗ và quả cam bằng cách nào? Vì sao không để quả cam ở nhiệt độ bằng hoặc thấp hơn 0 °C cho lâu hỏng?
Hướng dẫn giải
Một số liệu SGK về kho CO₂ cao
- ✦Gạo bảo quản 18 tháng trong kho có nồng độ CO₂ cao có tỉ lệ protein giảm chỉ bằng một nửa so với gạo bảo quản khô thông thường 3 tháng.
- ✦Cũng ở kho CO₂ cao, carbohydrate, lipid mất ít hơn: chất lượng giữ tốt hơn gạo bảo quản khô.
4 🌾 Vận dụng trong sản xuất và đời sống
Việc làm quen thuộc, lí do hô hấp
| Việc làm | Vì sao |
|---|---|
| Cày, bừa, xới xáo đất | Đất tơi xốp ⇒ thêm O₂ cho rễ hô hấp |
| Tháo nước khi cây bị ngập úng | Rễ thoát khỏi tình trạng thiếu O₂ |
| Ngâm hạt nước ấm, tưới nước làm giá đỗ | Hạt hút nước, hô hấp mạnh, nảy mầm |
| Không để nhiều cây xanh trong phòng ngủ kín | Ban đêm cây không quang hợp mà vẫn hô hấp, lấy O₂ và thải CO₂ |
Dạng bài
Giải thích một việc làm bằng hô hấp tế bào
- 1 Xác định đối tượng (rễ, hạt, nông sản, cây trong nhà) và việc làm.
- 2 Nêu yếu tố hô hấp bị tác động: thêm O₂, thêm nước, giảm nước, giảm nhiệt độ…
- 3 Kết luận hô hấp mạnh lên hay chậm đi và vì sao có lợi.
- 4 Kiểm tra: lợi ích nêu ra phải khớp mục đích (nảy mầm cần hô hấp mạnh, bảo quản cần hô hấp chậm) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm mục đích: nảy mầm, làm giá cần hô hấp mạnh (ngâm nước ấm, giữ ẩm); bảo quản cần hô hấp chậm (khô, lạnh).
Vì sao không nên để quá nhiều cây xanh trong phòng ngủ đóng kín?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nước và hô hấp
- 1Nhận biết
Nước liên quan trực tiếp đến hô hấp tế bào vì nước:
- 2Nhận biết
Hạt khô (hàm lượng nước thấp) hô hấp:
- 3Thông hiểu
Theo Bảng 26.1, khi hàm lượng nước trong hạt tăng từ 11–12% lên 30–35% thì cường độ hô hấp:
- 4Thông hiểu Hạt ở 11–12% nước hô hấp 1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ. Nếu ở 14–15% nước cường độ tăng 4 lần thì là mg CO₂ mỗi kg hạt mỗi giờ.
- 5Vận dụng Một kho 200 kg hạt ở mức nước 11–12% (1,5 mg CO₂ mỗi kg mỗi giờ). Trong 2 giờ, cả kho thải mg CO₂.
- 6Vận dụng
Thóc vừa gặt còn ẩm được cất ngay vào bao kín, vài ngày sau bao nóng lên và có mốc. Giải thích hợp lí:
Oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ
- 1Nhận biết
Ở thực vật, nếu nồng độ khí oxygen ngoài môi trường giảm xuống dưới bao nhiêu thì cường độ hô hấp giảm?
- 2Thông hiểu
Nồng độ khí carbon dioxide ngoài môi trường từ 3% đến 5% sẽ:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng đến hô hấp tế bào.
b)Người có nhiệt độ cơ thể trên 40 °C thì hô hấp tế bào gặp khó khăn.
c)Khí oxygen là sản phẩm của hô hấp tế bào.
- 4Thông hiểu
Ở người, nồng độ CO₂ trong máu quá cao nguy hiểm vì:
- 5Vận dụng
Ruộng lúa ngập úng nhiều ngày thì rễ yếu, cây úa vàng. Nguyên nhân liên quan hô hấp là:
Bảo quản nông sản
- 1Nhận biết
Các loại hạt thường được phơi hoặc sấy đến độ ẩm còn khoảng:
- 2Nhận biết
Mục tiêu của bảo quản nông sản là:
- 3Thông hiểu
Vì sao không thể làm cho hô hấp của nông sản dừng hẳn?
- 4Thông hiểu
Rau, quả tươi như cải bắp, cam thường được bảo quản bằng:
- 5Thông hiểu
Ghép đúng nông sản với cách bảo quản:
- 6Vận dụng
Gạo bảo quản 18 tháng trong kho có CO₂ cao giữ chất lượng tốt hơn gạo bảo quản khô thông thường. Lí do hợp lí:
Vận dụng trong sản xuất và đời sống
- 1Thông hiểu
Cày bừa, xới xáo cho đất tơi xốp nhằm:
- 2Thông hiểu
Khi làm giá đỗ, người ta ngâm hạt đậu xanh trong nước ấm rồi tưới nước đều mỗi ngày nhằm:
- 3Vận dụng
Vì sao không nên để nhiều cây xanh trong phòng ngủ đóng kín?
- 4Thông hiểu
Hạt giống để lâu sau thu hoạch thì sức nảy mầm giảm. Nhận định hợp lí là:
- 5Vận dụng
Hai kho thóc có cùng khối lượng: kho A thóc ở 14–15% nước, kho B thóc ở 11–12% nước. Kho nào hao chất hữu cơ nhanh hơn?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi các yếu tố ảnh hưởng hô hấp tế bào (nước, oxygen, carbon dioxide, nhiệt độ) và ba cách bảo quản nông sản (khô, lạnh, CO₂ cao).
- •Câu vận dụng thường cho một loại nông sản hoặc tình huống (thóc ẩm cất kho, rau quả để tủ lạnh, ruộng ngập úng) rồi hỏi chọn cách làm và giải thích bằng hô hấp tế bào.
- •Là nền cho phần trao đổi chất, năng lượng ở sinh vật và bảo quản sau thu hoạch ở KHTN 8–9, Sinh học 10.
25. Trao đổi khí ở sinh vật