Trao đổi khí ở sinh vật
Nêu được trao đổi khí là gì, mô tả khí khổng và đường đi của khí qua cơ quan trao đổi khí ở thực vật và động vật (ví dụ ở người).
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 28
⚡ Nhớ nhanh
- 1Trao đổi khí là việc sinh vật lấy O₂ hoặc CO₂ từ môi trường vào cơ thể, đồng thời thải CO₂ hoặc O₂ ra môi trường. Khí đi theo cơ chế khuếch tán: từ nơi có nhiều khí sang nơi có ít khí.
- 2Quang hợp lấy CO₂, thải O₂. Hô hấp (ở cả thực vật lẫn động vật) lấy O₂, thải CO₂.
- 3Thực vật trao đổi khí chủ yếu qua khí khổng ở lá: hai tế bào hình hạt đậu áp sát nhau. Khí khổng mở khi cây được chiếu sáng và đủ nước.
- 4Cơ quan trao đổi khí ở động vật: da (giun đất), hệ thống ống khí (châu chấu), mang (cá), phổi (mèo, người).
- 5Ở người: không khí đi qua mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản rồi tới phế nang, nơi O₂ khuếch tán vào máu và CO₂ khuếch tán ra.
- 6⚠️ Thiếu nước thì khí khổng khép lại, CO₂ khó vào lá nên quang hợp giảm. Khí khổng không hút nước.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ☀️ theo giờ trong ngày và kéo mực nước 💧 để thấy khí khổng mở, hé hay khép, và chấm CO₂, O₂ đi vào hay ra khỏi lá giữa trưa, ban đêm, lúc thiếu nước.
Khí khổng mở rộng · CO₂ → vào lá · O₂ → ra ngoài
Có ánh sáng, đủ nước: khí khổng mở. Quang hợp mạnh hơn hô hấp nên CO₂ vào lá, O₂ ra ngoài.
Quá trình nào đang chạy?
- ☀️ Quang hợp (cần ánh sáng): lấy CO₂, thải O₂
- 🔁 Hô hấp (cả ngày lẫn đêm): lấy O₂, thải CO₂
Khí đi theo khuếch tán: từ nơi nhiều sang nơi ít. Chấm khí và độ mở trong hình là mô hình đơn giản hoá.
Trưa nắng, đủ nước: khí khổng mở rộng.
1 💨 Trao đổi khí là gì?
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết không khí có oxygen, sinh vật cần oxygen để sống, và mọi cơ thể đều xây từ tế bào.
- ✦Lớp 7 thêm: sinh vật lấy khí vào, thải khí ra theo cơ chế khuếch tán qua những cơ quan riêng, và khí nào vào hay ra tuỳ quá trình quang hợp hay hô hấp.
Khí lấy vào và khí thải ra
| Quá trình | Khí lấy vào | Khí thải ra |
|---|---|---|
| Thực vật: quang hợp | CO₂ | O₂ |
| Thực vật: hô hấp | O₂ | CO₂ |
| Động vật: hô hấp | O₂ | CO₂ |
Dạng bài
Xác định khí vào, khí ra
- 1 Xác định cơ thể đang quang hợp hay hô hấp (quang hợp cần ánh sáng, hô hấp thì lúc nào cũng diễn ra).
- 2 Quang hợp: lấy CO₂, thải O₂. Hô hấp: lấy O₂, thải CO₂.
- 3 Chiều đi của mỗi khí là từ nơi nhiều sang nơi ít (khuếch tán), không cần cơ thể bơm.
- 4 Kiểm tra: mỗi quá trình lấy vào một khí và thải ra đúng khí còn lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng nhớ máy móc "thực vật lấy CO₂, động vật lấy O₂": thực vật cũng hô hấp, nên cũng lấy O₂ và thải CO₂, cả ban ngày lẫn ban đêm.
Ban đêm không có ánh sáng, cây trong phòng lấy khí nào từ không khí và thải khí nào?
Hướng dẫn giải
Là việc đưa khí vào và ra khỏi cơ thể, qua cơ quan trao đổi khí. Chỉ mang khí, không tạo ra năng lượng.
Xảy ra bên trong tế bào: dùng O₂ để phân giải chất hữu cơ, giải phóng năng lượng và tạo ra CO₂. Đây là nơi dùng khí mà trao đổi khí đưa vào.
Có thể bạn chưa biết: cây ban đêm
- ✦Đa số cây ban đêm chỉ hấp thụ O₂ và thải CO₂ (hô hấp).
- ✦Một số loài mọng nước như cây lưỡi hổ, xương rồng mở khí khổng vào ban đêm để lấy CO₂ (hạn chế mất nước ban ngày). Nhưng chúng vẫn hô hấp suốt đêm, nên đừng nghĩ trồng chúng là làm sạch không khí phòng ngủ kín.
2 🍃 Khí khổng: cửa trao đổi khí của lá
Khí khổng ở lá cây
| Nội dung | |
|---|---|
| Cấu tạo | Hai tế bào hình hạt đậu áp sát nhau, chừa một khe ở giữa; thành ngoài mỏng, thành trong dày |
| Khi quang hợp | CO₂ khuếch tán vào lá, O₂ khuếch tán ra môi trường |
| Khi hô hấp | O₂ khuếch tán vào lá, CO₂ khuếch tán ra môi trường (ngược với quang hợp) |
| Việc thêm | Qua khí khổng, lá còn thoát hơi nước |
| Khi nào mở | Khi cây được chiếu sáng và đủ nước. Độ mở tăng từ sáng đến trưa, giảm dần và nhỏ nhất vào chiều tối |
Dạng bài
Đoán khí khổng mở hay khép
- 1 Xem cây có đủ nước không (lá căng hay rũ).
- 2 Xem có ánh sáng không (ngày hay đêm).
- 3 Đủ nước và có sáng ⇒ khí khổng mở. Thiếu nước ⇒ hai tế bào xẹp xuống, khe khép lại.
- 4 Kiểm tra: khép thì CO₂ không vào được ⇒ quang hợp giảm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khí khổng không hút nước: nước vào cây qua rễ. Thiếu nước thì khí khổng khép lại để bớt mất nước, chứ không mở ra để hút thêm.
Chậu cây bị quên tưới giữa mùa nắng, lá rũ xuống. Khí khổng và quang hợp ra sao?
Hướng dẫn giải
3 🐟 Cơ quan trao đổi khí ở động vật
Mỗi nhóm một cơ quan
| Động vật | Cơ quan | Nơi sống |
|---|---|---|
| Giun đất | Da | Trong đất ẩm |
| Châu chấu (côn trùng) | Hệ thống ống khí | Trên cạn |
| Cá | Mang | Trong nước |
| Mèo, người | Phổi | Trên cạn |
Dạng bài
Giải thích vì sao động vật ngạt khi đổi môi trường
- 1 Gọi tên cơ quan trao đổi khí của loài đó.
- 2 Cơ quan ấy chỉ làm việc tốt trong môi trường quen thuộc (mang cần nước, da giun cần ẩm).
- 3 Đổi môi trường thì cơ quan không hoạt động đủ ⇒ thiếu O₂.
- 4 Kiểm tra: nguyên nhân là cơ quan không hợp môi trường, không phải môi trường thiếu O₂ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Côn trùng không thở bằng phổi: ống khí dẫn khí tới sát các tế bào nên chúng không cần máu chở O₂.
Cá đưa lên cạn nhanh chóng chết ngạt dù không khí có nhiều O₂ hơn nước. Vì sao?
Hướng dẫn giải
4 🫁 Đường đi của khí ở người
Đường đi của khí
| Bộ phận | Việc làm |
|---|---|
| Mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản | Đường dẫn khí: đưa không khí vào phổi |
| Phế nang (trong phổi) | Trao đổi khí: O₂ khuếch tán từ phế nang vào máu, CO₂ khuếch tán từ máu vào phế nang |
| Thở ra | Đẩy CO₂ ra môi trường |
Dạng bài
Mô tả đường đi của O₂ ở người
- 1 Hít vào: không khí đi theo đường dẫn khí: mũi, hầu, thanh quản, khí quản, phế quản.
- 2 Tới phế nang ở phổi: O₂ khuếch tán vào máu.
- 3 Máu chở O₂ đến các tế bào của cơ thể.
- 4 Kiểm tra: CO₂ đi chiều ngược lại (tế bào → máu → phế nang → thở ra) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trao đổi khí không xảy ra ở khí quản: khí quản chỉ là đường dẫn. Phế nang mới là nơi khí đi vào và ra khỏi máu.
Một phân tử O₂ vừa hít vào đi tới tế bào cơ ở tay bằng con đường nào?
Hướng dẫn giải
Bảo vệ hệ hô hấp
- ✦Đường dẫn khí bị tắc nghẽn thì O₂ không tới được phế nang, cơ thể thiếu O₂ rất nhanh.
- ✦Không sưởi ấm bằng than trong phòng kín: than cháy sinh ra CO và CO₂ có thể gây ngạt khí. Giữ phòng thoáng khí.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Trao đổi khí là gì
- 1Nhận biết
Trao đổi khí ở sinh vật là quá trình:
- 2Thông hiểu
Khí ra vào cơ thể theo cơ chế khuếch tán, nghĩa là khí:
- 3Thông hiểu Khi quang hợp, cây lấy khí từ môi trường và thải ra khí .
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Ban ngày cây quang hợp nên không hô hấp nữa.
b)Khi hô hấp, động vật lấy O₂ và thải CO₂.
c)Trao đổi khí và hô hấp tế bào là hai tên gọi của cùng một quá trình.
- 5Vận dụng
Úp kín một chậu cây trong hộp tối suốt một ngày đêm. Khí nào sẽ nhiều dần lên trong hộp, và vì sao?
Khí khổng
- 1Nhận biết
Mỗi khí khổng gồm:
- 2Thông hiểu
Khe khí khổng mở rộng khi:
- 3Thông hiểu
Ban ngày cây quang hợp mạnh. Qua khí khổng, các khí đi như thế nào?
- 4Thông hiểu
Một bạn nói: "Khí khổng mở ra để cây hút thêm nước khi trời khô." Bạn ấy sai ở chỗ nào?
- 5Vận dụng
Chậu cây bị quên tưới nhiều ngày nên quang hợp yếu dù đủ ánh sáng. Chuỗi giải thích đúng là:
Cơ quan trao đổi khí ở động vật
- 1Nhận biết
Giun đất trao đổi khí qua cơ quan nào?
- 2Thông hiểu
Cặp "động vật – cơ quan trao đổi khí" nào đúng?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Châu chấu trao đổi khí bằng hệ thống ống khí.
b)Mèo trao đổi khí qua phổi.
c)Mọi động vật đều trao đổi khí bằng phổi.
- 4Vận dụng
Cá đưa lên cạn nhanh chóng chết ngạt dù không khí chứa nhiều O₂ hơn nước. Giải thích hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Sau cơn mưa lớn, giun đất bò lên mặt đất. Giải thích hợp lí nhất là:
Đường đi của khí ở người
- 1Nhận biết
Ở người, O₂ khuếch tán vào máu tại:
- 2Thông hiểu
Xếp đường đi của không khí khi hít vào theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
CO₂ do tế bào tạo ra được thải ra môi trường theo con đường:
- 4Vận dụng
Mùa đông, một gia đình đốt than tổ ong sưởi ấm trong phòng đóng kín cửa. Việc làm nào đúng nhất để an toàn?
- 5Vận dụng
Một em bé bị hóc, dị vật chặn kín khí quản. Hậu quả trực tiếp nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Giữa kỳ và cuối kỳ hay hỏi khái niệm trao đổi khí, cấu tạo và chức năng khí khổng, cơ quan trao đổi khí của từng nhóm động vật và đường đi của khí ở người.
- •Câu vận dụng thường là tình huống: cây thiếu nước vì sao quang hợp giảm, cá lên cạn, giun đất sau mưa, hay chọn cách sưởi ấm an toàn.
- •Là nền cho quang hợp và hô hấp tế bào ngay trong KHTN 7, rồi hệ hô hấp, hệ tuần hoàn ở người ở KHTN 8.
26. Nước và chất dinh dưỡng; trao đổi nước ở thực vật