Nước và chất dinh dưỡng; trao đổi nước ở thực vật
Nêu được vai trò của nước và chất khoáng, mô tả con đường đi và vai trò thoát hơi nước ở cây, và làm được hai thí nghiệm chứng minh thân vận chuyển nước, lá thoát hơi nước.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 29, Bài 30, Bài 32
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nước có phân tử phân cực nên hoà tan được nhiều chất. Nước là thành phần cấu tạo tế bào, là nguyên liệu quang hợp, vận chuyển các chất và điều hoà nhiệt độ.
- 2Chất dinh dưỡng của thực vật là các chất khoáng hấp thụ từ đất (N, P, K…). Nitrogen (N) cần để tổng hợp protein và diệp lục: thiếu N thì lá vàng, cây còi.
- 3Nước và khoáng đi từ lông hút vào rễ, lên thân và lá theo mạch gỗ. Chất hữu cơ tạo ra ở lá đi tới nơi dùng hoặc dự trữ theo mạch rây.
- 4Thoát hơi nước qua khí khổng: tạo lực kéo nước đi lên, hạ nhiệt cho lá, mở đường cho CO₂ vào. Thoát hơi mạnh hơn khi nắng, nóng, không khí khô.
- 5Thí nghiệm: cành mang lá cắm vào nước pha màu thì mạch gỗ nhuốm màu; chậu có lá trùm túi nylon đọng nhiều giọt nước hơn chậu đã ngắt lá.
- 6⚠️ Mạch gỗ chở nước và khoáng đi lên; mạch rây chở chất hữu cơ từ lá tới nơi dùng hoặc dự trữ (quả, củ, hạt, rễ). Đừng đổi chỗ hai mạch.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo cành cần tây vào cốc nước màu để mạch gỗ nhuốm màu dần lên gân lá, kéo túi nylon trùm lá để hơi nước đọng thành giọt, rồi thả ✂️ vào lá để ngắt hết lá và thấy nước lên rất chậm và túi gần như khô.
Kéo thẻ vào hình (hoặc chạm thẻ rồi chạm chỗ đặt):
Kéo 🥬 cành cần tây thả vào một cốc nước (hoặc chạm thẻ rồi chạm cốc).
Lát cắt cuống gần gốc: cắt ngang cuống đã nhuộm màu, soi kính lúp sẽ thấy các chấm màu xếp thành vòng.
- Mạch gỗ ↑ nước và chất khoáng, từ rễ lên thân, lá.
- Mạch rây ↓ chất hữu cơ, từ lá tới nơi dùng hoặc dự trữ.
- Lá thoát hơi nước qua khí khổng: tạo lực kéo nước đi lên.
Tốc độ nước lên trong hình là mô hình đơn giản hoá.
Cắm cành cần tây còn lá vào cốc nước đỏ.
1 💧 Vai trò của nước và chất khoáng
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết lông hút là tế bào của rễ kéo dài ra để hút được nhiều nước, và cây quang hợp bằng lục lạp.
- ✦Lớp 7 thêm: vì sao nước hoà tan được nhiều chất (phân tử phân cực), nước làm năm việc gì, và chất khoáng nào cần cho cây.
Gồm một nguyên tử oxygen liên kết với hai nguyên tử hydrogen. Cặp electron lệch về phía oxygen nên đầu oxygen mang điện âm, đầu hydrogen mang điện dương: nước phân cực.
Các phân tử nước hút nhau và hút các phân tử phân cực khác, nên nước trở thành dung môi hoà tan nhiều chất, kể cả chất khoáng trong đất.
Nước làm gì cho sinh vật
| Vai trò | Ví dụ |
|---|---|
| Cấu tạo tế bào, cơ thể | Người: nước chiếm khoảng 70% khối lượng; sứa biển khoảng 95% |
| Dung môi hoà tan chất | Hoà tan khoáng trong đất để rễ hút |
| Nguyên liệu của nhiều quá trình sống | Quang hợp ở thực vật, tiêu hoá ở động vật |
| Vận chuyển chất | Mang nước, khoáng và chất dinh dưỡng đi khắp cơ thể |
| Điều hoà nhiệt độ | Hơi nước thoát ra làm mát lá cây |
Thiếu khoáng thì lá báo hiệu
| Thiếu | Dấu hiệu | Bón |
|---|---|---|
| Nitrogen (N) | Lá vàng, cây sinh trưởng chậm (N cần để tạo protein và diệp lục) | Phân đạm |
| Phosphorus (P) | Lá có thể ngả tím sẫm, rễ kém phát triển | Phân lân |
| Potassium (K) | Mép lá khô cháy, cây còi, yếu | Phân kali |
| Magnesium (Mg) | Lá vàng và xoăn (như lá cà chua trong SGK) | Phân có Mg |
Dạng bài
Đoán cây thiếu khoáng nào từ lá
- 1 Quan sát màu lá và dáng cây: lá vàng, tím, cháy mép, hay còi cọc.
- 2 Đối chiếu bảng: lá vàng và cây còi ⇒ nghi thiếu N; lá tím sẫm ⇒ nghi thiếu P; mép lá cháy ⇒ nghi thiếu K.
- 3 Chọn loại phân chứa đúng nguyên tố (đạm, lân, kali) và bón vừa đủ.
- 4 Kiểm tra: dấu hiệu khớp với việc của nguyên tố đó (N làm protein, diệp lục), và bón thừa cũng làm hại cây ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy lá vàng thì bón đạm (N), không phải phân lân: thiếu P thường làm lá ngả tím sẫm chứ không vàng.
Ruộng rau muống lá vàng đều, cây thấp còi. Nhiều khả năng thiếu khoáng nào, nên bón gì?
Hướng dẫn giải
Cây họ Đậu "tự bón đạm"?
- ✦Không khí chứa đầy nitrogen nhưng thực vật không hấp thụ trực tiếp dạng này.
- ✦Vi khuẩn Rhizobium sống trong nốt sần ở rễ cây họ Đậu biến nitrogen của không khí thành dạng cây hấp thụ được, nên còn làm giàu đất.
2 🌱 Đường đi của nước và các chất trong cây
Mạch gỗ và mạch rây
| Mạch gỗ | Mạch rây | |
|---|---|---|
| Chở gì | Nước và chất khoáng | Chất hữu cơ (tạo ở lá) |
| Nguồn gốc | Hút từ đất vào rễ | Tổng hợp ở lá (quang hợp) |
| Hướng chính | Từ rễ lên thân, lá | Từ lá tới nơi dùng hoặc dự trữ (hạt, củ, quả, rễ) |
Nước và khoáng hoà tan vào lông hút (tế bào biểu bì rễ kéo dài), qua các tế bào vỏ rễ rồi vào mạch gỗ của rễ.
Đường và chất hữu cơ tạo ra ở lá được mạch rây đưa tới quả, củ, hạt hoặc rễ để dùng hay để dự trữ.
Dạng bài
Chọn mạch gỗ hay mạch rây
- 1 Xác định chất đang vận chuyển: nước và khoáng hay chất hữu cơ.
- 2 Nước và khoáng ⇒ mạch gỗ, đi lên từ rễ (nguồn là đất).
- 3 Chất hữu cơ ⇒ mạch rây, đi từ lá (nguồn là quang hợp) tới nơi cần.
- 4 Kiểm tra: nguồn gốc khớp (đất hay lá) và hai mạch không chở lẫn chất của nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hay đổi chỗ hai mạch: mạch gỗ đưa nước, khoáng đi lên; mạch rây mới chở chất hữu cơ từ lá tới nơi cần.
Quả cà chua chín có vị ngọt. Đường trong quả được đưa từ đâu tới và theo mạch nào?
Hướng dẫn giải
3 ☀️ Thoát hơi nước ở lá và các yếu tố ảnh hưởng
Thoát hơi nước
| Nội dung | |
|---|---|
| Qua đâu | Chủ yếu qua khí khổng ở lá |
| Điều chỉnh | Đủ nước: tế bào khí khổng trương, khe mở. Thiếu nước: tế bào xẹp, khe khép |
| Ý nghĩa 1 | Là lực kéo giúp dòng nước và khoáng đi từ rễ lên lá |
| Ý nghĩa 2 | Hơi nước mang nhiệt đi, hạ nhiệt cho lá những ngày nắng nóng |
| Ý nghĩa 3 | Khí khổng mở tạo điều kiện cho CO₂ vào, O₂ ra |
Yếu tố ảnh hưởng
| Yếu tố | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Đất | Độ ẩm và hàm lượng O₂ trong đất; đất tơi xốp, thoáng khí thì rễ hút tốt hơn |
| Ánh sáng | Là tác nhân làm mở khí khổng |
| Nhiệt độ | Ảnh hưởng cả việc rễ hút, vận chuyển trong thân và thoát hơi nước |
| Độ ẩm không khí | Không khí càng khô thì thoát hơi càng mạnh |
Dạng bài
Dự đoán cây mất nước nhanh hay chậm
- 1 Xét ánh sáng: có nắng ⇒ khí khổng mở ⇒ thoát hơi nhiều.
- 2 Xét nhiệt độ và độ ẩm không khí: nóng, không khí khô (và có gió) ⇒ thoát hơi mạnh hơn.
- 3 So sánh: lượng nước thoát ra lớn hơn lượng nước rễ hút vào ⇒ cây héo.
- 4 Kiểm tra: muốn cây khoẻ thì giữ nước hút vào ≥ nước thoát ra (tưới đủ, che bớt nắng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng tưới cây giữa trưa nắng: nước bốc hơi nhanh, cây hút được ít. Nên tưới sáng sớm hoặc chiều mát.
Khi bứng cây đi trồng chỗ khác, người ta thường cắt bớt một phần cành lá. Vì sao?
Hướng dẫn giải
Áp dụng vào trồng trọt
- ✦Làm đất tơi xốp, bón lót trước khi gieo; bón phân đúng liều, tưới đủ nước.
- ✦Những ngày khô hanh, nắng nóng, có gió mạnh cần bổ sung nhiều nước hơn cho cây; rau ăn lá cần nhiều đạm (N).
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Thí nghiệm 1: thân vận chuyển nước
- 1 Chuẩn bị cây cần tây (hoặc cành hoa trắng) và hai cốc nước pha màu: một xanh, một đỏ. Nhờ người lớn dùng dao khi cắt.
- 2 Cắt ngang cuống lá cần tây gần gốc, cắm vào cốc nước màu, để chỗ thoáng 30 đến 60 phút.
- 3 Quan sát màu của cuống và lá. Cắt ngang các đoạn cuống ngắn đã nhuộm màu, soi bằng kính lúp.
- 4 Kiểm tra: màu chỉ hiện ở các chấm xếp thành vòng, đó là mạch gỗ đã đưa nước màu lên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng cánh hoa hoặc lá sẫm màu sẽ che mất màu mực. Chọn cây cần tây, hoa trắng; cắt cuống ngay trong nước nếu có thể để bọt khí không làm tắc mạch (mẹo thêm).
Sau 1 giờ, cuống và gân lá cần tây nhuốm màu đỏ, còn phần thịt lá chỉ phớt nhẹ. Kết luận được gì?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Thí nghiệm 2: lá thoát hơi nước
- 1 Đánh dấu chậu A và chậu B. Ngắt hết lá ở chậu A, giữ nguyên lá ở chậu B.
- 2 Trùm túi nylon trong suốt lên mỗi cây, trùm kín cả phần lá, buộc kín miệng túi.
- 3 Đặt cả hai chậu ngoài sáng, chờ 15 đến 30 phút.
- 4 Kiểm tra: mặt trong túi chậu B đọng nhiều giọt nước, túi chậu A gần như khô ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Buộc túi hở hoặc đặt chỗ tối thì hơi nước bay mất hoặc thoát rất ít, túi cả hai chậu đều khô và không rút ra được kết luận.
Sau 30 phút, túi chậu B đọng nhiều giọt nước, túi chậu A chỉ hơi ẩm. Kết luận gì và chậu A có vai trò gì?
Hướng dẫn giải
Kết quả cần thấy
| Thí nghiệm | Hiện tượng | Vì sao |
|---|---|---|
| Thân vận chuyển nước | Cuống, gân lá nhuốm màu; lát cắt có chấm màu | Nước màu đi lên theo mạch gỗ |
| Lá thoát hơi nước | Túi chậu có lá đọng nước, chậu không lá gần khô | Hơi nước thoát ra từ lá |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nước và chất khoáng
- 1Nhận biết
Phân tử nước được tạo từ:
- 2Thông hiểu
Nước hoà tan được nhiều chất chủ yếu vì:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nước chiếm khoảng 70% khối lượng cơ thể người.
b)Cơ thể sinh vật nào cũng chứa đúng 70% nước.
c)Nước là nguyên liệu của quang hợp ở thực vật.
- 4Thông hiểu Phân chứa nguyên tố P gọi là phân , phân chứa nguyên tố K gọi là phân .
- 5Vận dụng
Hai chậu cải trồng cùng điều kiện, chậu A đủ khoáng, chậu B thiếu nitrogen. Sau vài tuần chậu B thế nào, và vì sao?
- 6Vận dụng
Vì sao trồng đậu xen với lúa trên một thửa ruộng có thể làm đất giàu đạm hơn?
Mạch gỗ và mạch rây
- 1Nhận biết
Nước và khoáng từ đất được hấp thụ vào rễ chủ yếu qua:
- 2Nhận biết
Chất hữu cơ tạo ra ở lá được vận chuyển theo:
- 3Thông hiểu
Xếp đường đi của nước từ đất tới khi thoát ra khỏi cây theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Cặp nào mô tả đúng mạch gỗ?
- 5Vận dụng
Một đoạn mạch rây ở thân bị cắt đứt, mạch gỗ còn nguyên. Hệ quả ngắn hạn là:
Thoát hơi nước
- 1Nhận biết
Hơi nước thoát ra khỏi lá chủ yếu qua:
- 2Thông hiểu
Khi cây đủ nước, tế bào khí khổng:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai về ý nghĩa của thoát hơi nước?
a)Thoát hơi nước tạo lực kéo nước và khoáng từ rễ lên lá.
b)Thoát hơi nước làm lá nóng hơn trong ngày nắng.
c)Khí khổng mở khi thoát hơi nước cũng tạo điều kiện cho CO₂ đi vào lá.
- 4Thông hiểu
Trong các điều kiện sau, cây thoát hơi nước nhanh nhất khi:
- 5Vận dụng
Khi bứng cây đi trồng nơi khác, người ta thường cắt bớt cành lá. Mục đích chính là:
- 6Vận dụng
Giữa trưa nắng gắt, vườn rau trông héo rũ. Cách tưới nào hợp lí nhất?
Thực hành quan sát
- 1Thông hiểu
Xếp các bước thí nghiệm chứng minh thân vận chuyển nước theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 2Nhận biết
Thí nghiệm thân vận chuyển nước phải dùng nước pha màu để:
- 3Thông hiểu
Trong thí nghiệm lá thoát hơi nước, kết quả đúng là:
- 4Thông hiểu
Phải trùm túi nylon trong suốt và buộc kín miệng túi vì:
- 5Vận dụng
Một nhóm làm thí nghiệm lá thoát hơi nước nhưng sau 30 phút cả hai túi đều khô. Nguyên nhân hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Giữa kỳ và cuối kỳ hay hỏi vai trò của nước, dấu hiệu thiếu khoáng (nhất là N), phân biệt mạch gỗ và mạch rây, ý nghĩa thoát hơi nước và các yếu tố ảnh hưởng.
- •Câu vận dụng: giải thích vì sao cắt bớt lá khi bứng cây, vì sao tưới sáng sớm hoặc chiều mát, hay giải thích kết quả hai thí nghiệm (nước màu, túi nylon).
- •Là nền cho quang hợp, hô hấp tế bào và sinh trưởng ở thực vật ngay trong KHTN 7, rồi cho phần cơ thể người và sinh thái ở KHTN 8–9.
27. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở động vật