Khoa học tự nhiên lớp 7
Chủ điểm 27 · 🧬 Sinh học

Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở động vật

Mô tả được đường đi của thức ăn, của nước và của các chất trong cơ thể động vật (ví dụ ở người), tính được lượng nước cần uống và chọn được cách ăn uống hợp lí.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 31

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Đường thức ăn có ba giai đoạn: đưa vào miệng, biến đổi trong ống tiêu hoá thành chất đơn giản rồi hấp thụ vào máu, cặn bã thải qua hậu môn.
  • 2Nước vào cơ thể chủ yếu qua thức ăn và nước uống, hấp thụ ở ống tiêu hoá (ruột già hấp thụ nhiều nhất), rồi theo máu tới tế bào. Nước ra chủ yếu qua nước tiểu và mồ hôi.
  • 3Khuyến nghị tham khảo: khoảng 40 mL nước cho mỗi kg thể trọng mỗi ngày (tuổi vị thành niên), uống thêm khi nóng hoặc vận động.
  • 4Máu vận chuyển các chất theo hai vòng tuần hoàn: vòng nhỏ (tim → phổi → tim) lấy O₂, thải CO₂; vòng lớn (tim → cơ quan → tim) đưa O₂ và chất dinh dưỡng tới tế bào.
  • 5Chất dinh dưỡng: protein (xây dựng), carbohydrate (năng lượng chính), lipid (dự trữ, giữ nhiệt), vitamin và chất khoáng (tham gia trao đổi chất).
  • 6⚠️ Ăn uống phải đủ và cân đối: thiếu thì cơ thể không hoạt động bình thường, thừa đường và chất béo thì sâu răng, béo phì.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo miếng bánh mì dọc ống tiêu hoá để thấy nó biến đổi, chất dinh dưỡng thấm vào máu ở ruột non, ruột già hút nước, cặn bã ra phân; kéo cốc nước vào miệng để thấy nước theo máu tới tế bào, phần thừa ra nước tiểu và mồ hôi.

dạ dàyruột nonruột giàhậu mônthực quảnmáu🧬 Tế bào● dinh dưỡng: 0● nước: 0Thận → bàng quangnước tiểuDa → mồ hôi🍞🥛kéo 🍞 dọc ống · kéo 🥛 vào miệng · sơ đồ không đúng tỉ lệ

🍞 Chưa ăn: Kéo 🍞 miếng bánh mì dọc ống tiêu hoá, bắt đầu từ miệng.

🥛 Nước: Kéo 🥛 cốc nước vào miệng để xem nước đi đâu.

Hai đường ra, đừng nhầm

  • Phân: cặn bã thức ăn, ra từ ruột qua hậu môn.
  • Nước tiểu: thận lọc từ máu, không phải từ ruột.

Chấm vàng = chất dinh dưỡng, chấm xanh = nước: mô hình đơn giản hoá, không đúng số lượng thật.

Miệng: răng nhai nhỏ, thức ăn bắt đầu biến đổi.

1 🍞 Thức ăn đi qua ống tiêu hoá

Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì

  • ✦Tiểu học và lớp 6 biết cơ thể phải lấy thức ăn, nước uống và thải chất thải để sống, và mọi cơ thể đều xây từ tế bào.
  • ✦Lớp 7 thêm: theo dõi đường đi của thức ăn và của nước, hiểu tiêu hoá là biến chất phức tạp thành chất đơn giản để máu đưa tới tế bào.

Ba giai đoạn trong ống tiêu hoá

Giai đoạnViệc xảy ra
1. Thu nhậnThức ăn được đưa vào miệng và bắt đầu biến đổi
2. Tiêu hoá và hấp thụTrong ống tiêu hoá, thức ăn biến đổi thành chất đơn giản rồi được hấp thụ vào máu (chủ yếu ở ruột non)
3. Thải phânCặn bã không được hấp thụ thải ra ngoài qua hậu môn dưới dạng phân

Dạng bài

Theo dấu miếng thức ăn

  1. 1 Miệng: thức ăn được nhai và bắt đầu biến đổi.
  2. 2 Dạ dày, ruột non: thức ăn biến đổi thành chất đơn giản; chất dinh dưỡng được hấp thụ vào máu chủ yếu ở ruột non.
  3. 3 Ruột già: hấp thụ thêm nước, phần cặn bã còn lại được thải ra qua hậu môn.
  4. 4 Kiểm tra: chỉ chất đơn giản mới vào máu, cặn bã không vào máu mà thải ra phân ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Phân là cặn bã của thức ăn, thải qua hậu môn. Nước tiểu là từ việc lọc máu ở thận, không phải từ ruột.

🥪
Làm mẫu

Chiếc bánh mì sau khi ăn biến đổi như thế nào trong cơ thể?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 💧 Nước vào, nước ra và lượng nước cần uống

Con đường của nước

Nước vàoNước ra
Thức ăn và nước uốngNước tiểu: thận lọc máu, ống dẫn nước tiểu đưa xuống bàng quang, thải qua ống đái
Hấp thụ ở ống tiêu hoá (ruột già hấp thụ nhiều nhất)Mồ hôi thải qua da (làm mát cơ thể)
Vào máu, tới tế bào và cơ quan tham gia trao đổi chấtMột phần nhỏ qua hơi thở và phân

Mỗi loài một nhu cầu

  • ✦Nhu cầu nước phụ thuộc tuổi, đặc điểm sinh học, môi trường sống.
  • ✦Một con voi uống từ 160 đến 300 lít nước mỗi ngày, còn chuột nhảy ở Bắc Mỹ không cần uống: nó lấy nước từ các hạt ăn hằng ngày.

Dạng bài

Tính lượng nước cần uống mỗi ngày

  1. 1 Lấy cân nặng của bạn (kg).
  2. 2 Nhân với 40 mL (khuyến nghị tham khảo của SGK cho tuổi vị thành niên).
  3. 3 Đổi mL ra lít: chia cho 1 000.
  4. 4 Kiểm tra: kết quả cỡ vài lít là hợp lí; nếu ra hàng chục lít là nhầm đơn vị ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hay nhầm đơn vị: 1 800 mL là 1,8 L chứ không phải 18 L. Nước cũng mất đi qua mồ hôi nên nóng hoặc vận động nhiều thì phải uống thêm.

🧮
Làm mẫu

Một bạn nặng 45 kg. Theo khuyến nghị 40 mL nước cho mỗi kg, bạn ấy cần uống bao nhiêu lít mỗi ngày?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ❤️ Máu chở các chất: hai vòng tuần hoàn

Hai vòng tuần hoàn ở người

Vòng nhỏVòng lớn
Đường điTim → phổi → timTim → các cơ quan → tim
Máu rời timĐỏ thẫm, nghèo O₂Đỏ tươi, giàu O₂ và chất dinh dưỡng
Kết quảỞ phổi máu nhận O₂, thải CO₂, thành đỏ tươiỞ mao mạch tế bào nhận O₂, chất dinh dưỡng; máu nhận CO₂, chất thải, thành đỏ thẫm

Dạng bài

Theo dấu máu qua hai vòng

  1. 1 Máu đỏ tươi (giàu O₂, có chất dinh dưỡng) rời tim theo động mạch đi tới các cơ quan (vòng lớn).
  2. 2 Ở mao mạch trong cơ quan: máu trao O₂ và chất dinh dưỡng cho tế bào, nhận CO₂ và chất thải, trở thành máu đỏ thẫm.
  3. 3 Máu đỏ thẫm theo tĩnh mạch về tim rồi lên phổi (vòng nhỏ): thải CO₂, nhận O₂, trở lại đỏ tươi và về tim.
  4. 4 Kiểm tra: qua phổi máu đổi từ đỏ thẫm sang đỏ tươi; qua cơ quan thì đổi ngược lại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Động mạch không phải lúc nào cũng chứa máu đỏ tươi: động mạch phổi đưa máu nghèo O₂ từ tim lên phổi. Màu máu phụ thuộc vào lượng O₂, không phải loại mạch.

🍚
Làm mẫu

Một phân tử glucose từ bữa cơm đi tới tế bào cơ ở chân theo con đường nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Số lạ về trái tim

  • ✦Trung bình mỗi ngày tim đập khoảng 100 000 lần và đưa hơn 7 500 lít máu đi nuôi cơ thể.
  • ✦Mạng mạch máu của người trưởng thành nối lại dài khoảng 96 000 km, gấp gần 2,5 lần chu vi Trái Đất.

4 🥗 Ăn uống hợp lí và vệ sinh ăn uống

Các nhóm chất dinh dưỡng

ChấtVai trò chínhCó nhiều trong
ProteinCấu tạo tế bào và cơ thể; giúp trao đổi chất, chuyển hoá năng lượngThịt, cá, trứng, đậu
CarbohydrateNguồn cung cấp năng lượng chủ yếuCơm, bánh mì, khoai
LipidDự trữ năng lượng, chống mất nhiệt; hoà tan một số vitaminDầu, mỡ, lạc
Vitamin và chất khoángCấu tạo enzyme, xương, răng; tham gia trao đổi chấtRau, quả, sữa

Thiếu hoặc thừa thì sao

Hậu quả
Thiếu tinh bộtThiếu năng lượng để hoạt động
Thiếu proteinThiếu nguyên liệu cấu tạo tế bào
Thiếu vitamin AKhô mắt, quáng gà
Thừa đường và vệ sinh răng không đúng cáchSâu răng
Thừa chất béo và carbohydrateBéo phì; thừa cân nặng làm hại khớp, tăng nguy cơ tiểu đường, tim mạch

Dạng bài

Lập một bữa ăn cân đối

  1. 1 Chọn nguồn carbohydrate (cơm, bánh mì, khoai) làm năng lượng chính.
  2. 2 Chọn nguồn protein (thịt, cá, trứng, đậu).
  3. 3 Thêm rau, quả (vitamin, chất khoáng) và ít chất béo, hạn chế đường.
  4. 4 Kiểm tra: bữa ăn có đủ các nhóm chất và không thừa đường, mỡ ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Ăn thật nhiều một món rất bổ vẫn không đủ: cơ thể cần đa dạng thức ăn để có đủ các nhóm chất.

🍽️
Làm mẫu

Bữa trưa của một bạn chỉ có cơm, gà rán và một chai nước ngọt. Bữa ăn thiếu gì và thừa gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Vệ sinh ăn uống

Việc làmTác dụng
Đánh răng, vệ sinh răng miệng đúng cáchBảo vệ răng, tránh sâu răng
Ăn chín, uống sôiGiảm vi khuẩn, giun sán trong thức ăn
Rửa tay trước khi ănKhông đưa mầm bệnh vào miệng
Ăn chậm, nhai kĩ, đúng giờTiêu hoá và hấp thụ tốt hơn
Chọn thực phẩm rõ nguồn gốcTránh thức ăn ôi thiu, nấm mốc

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🍞

Ống tiêu hoá

  1. 1
    Nhận biết

    Các chất như carbohydrate, protein, lipid trong thức ăn được biến đổi thành chất đơn giản nhờ:

  2. 2
    Thông hiểu

    Xếp các giai đoạn của thức ăn trong cơ thể theo đúng thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Thông hiểu

    Bộ phận của ống tiêu hoá hấp thụ nhiều nước nhất là:

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Cặn bã không được hấp thụ sẽ thải ra ngoài qua hậu môn.

    b)Nước tiểu được tạo ra ở ruột già.

    c)Chất dinh dưỡng được hấp thụ vào máu chủ yếu ở ruột non.

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn nuốt vội những miếng thịt to mà không nhai kĩ nên hay bị đầy bụng. Giải thích hợp lí nhất là:

💧

Nước và lượng nước cần uống

  1. 1
    Nhận biết

    Phần lớn động vật và con người lấy nước vào cơ thể chủ yếu qua:

  2. 2
    Thông hiểu

    Nước tiểu được tạo ra như thế nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chuột nhảy ở Bắc Mỹ không cần uống nước vẫn sống vì:

  4. 4
    Thông hiểu Một bạn nặng 45 kg. Theo khuyến nghị 40 mL nước cho mỗi kg, bạn ấy cần uống khoảng L nước mỗi ngày.
  5. 5
    Vận dụng Ba bạn nặng 40 kg, 45 kg và 50 kg. Theo khuyến nghị 40 mL nước cho mỗi kg, cả nhóm cần tổng cộng khoảng L nước mỗi ngày.
  6. 6
    Thông hiểu

    Sau buổi chạy giữa trời nắng, bạn đổ nhiều mồ hôi. Việc nên làm là:

  7. 7
    Vận dụng Một bạn nặng 38 kg cần mL nước mỗi ngày (40 mL cho mỗi kg). Hôm nay bạn ấy mới uống 1 000 mL nên còn thiếu mL.
❤️

Hai vòng tuần hoàn

  1. 1
    Nhận biết

    Hệ cơ quan vận chuyển các chất trong cơ thể động vật là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Máu rời tim đi tới phổi trong vòng tuần hoàn nhỏ có đặc điểm nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ở vòng tuần hoàn lớn, khi qua mao mạch của các cơ quan, máu:

  4. 4
    Vận dụng

    Xếp con đường của chất dinh dưỡng từ bữa ăn tới tế bào cơ theo đúng thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Thông hiểu

    Một bạn nói: "Mọi động mạch đều chứa máu đỏ tươi." Bạn ấy sai ở đâu?

🥗

Ăn uống hợp lí

  1. 1
    Nhận biết

    Nguồn cung cấp năng lượng chủ yếu cho cơ thể là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Chất nào có vai trò dự trữ năng lượng và chống mất nhiệt?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Thiếu vitamin A có thể gây khô mắt, quáng gà.

    b)Ăn nhiều đường và vệ sinh răng miệng không đúng cách có thể làm sâu răng.

    c)Chỉ cần ăn thật nhiều thịt là cơ thể đủ chất dinh dưỡng.

  4. 4
    Vận dụng

    Bữa sáng của một bạn chỉ có bánh ngọt và nước ngọt có ga. Nhận xét hợp lí nhất là:

  5. 5
    Vận dụng

    Sau bữa ăn ở một quán lề đường, một nhóm bạn bị đau bụng, tiêu chảy. Cách phòng tốt nhất lần sau là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Giữa kỳ và cuối kỳ hay hỏi ba giai đoạn thu nhận và tiêu hoá thức ăn, đường vào và đường ra của nước, hai vòng tuần hoàn và vai trò từng nhóm chất dinh dưỡng.
  • •Câu vận dụng thường cho thực đơn một bữa ăn rồi hỏi thiếu gì, thừa gì; hoặc tính lượng nước cần uống theo cân nặng.
  • •Là nền cho dinh dưỡng và tiêu hoá, máu và tuần hoàn, hệ bài tiết ở người trong KHTN 8.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
28. Cảm ứng ở sinh vật, tập tính ở động vật