Một số yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp
Nêu được bốn yếu tố chính ảnh hưởng đến quang hợp, giải thích được vì sao không phải càng nhiều càng tốt, và vận dụng vào việc trồng, chăm sóc cây xanh.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 23
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bốn yếu tố chính ảnh hưởng quang hợp: ánh sáng, nước, khí carbon dioxide (CO₂), nhiệt độ.
- 2Ánh sáng hay CO₂ tăng (ở mức vừa phải) thì quang hợp tăng. CO₂ quá thấp thì quang hợp không xảy ra, quá cao (khoảng 0,2%) cây có thể chết vì ngộ độc.
- 3Nước vừa là nguyên liệu, vừa điều khiển khí khổng: thiếu nước ⇒ khí khổng đóng ⇒ CO₂ vào lá ít ⇒ quang hợp gặp khó khăn.
- 4Nhiệt độ thuận lợi nhất cho hầu hết các loài là 25–35 °C. Trên 40 °C hoặc dưới 10 °C, quang hợp giảm hoặc ngừng hẳn.
- 5Cây ưa sáng (phi lao, thông, ngô, dừa) sống nơi nắng mạnh; cây ưa bóng (lá lốt, trầu không) sống nơi bóng râm.
- 6⚠️ Ánh sáng quá mạnh làm lá bị “đốt nóng”, quang hợp giảm. Không phải càng sáng càng tốt.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đèn lại gần hoặc ra xa cốc rong, kéo thanh nhiệt độ nước và nồng độ CO₂: số bọt oxygen mỗi phút đổi ngay, đồ thị đi lên rồi chững lại, quá nóng hay quá ít CO₂ thì tụt.
Điều kiện thuận lợi
Đủ sáng, nước 30 °C (trong khoảng 25–35 °C thuận lợi nhất), CO₂ 0,04%: bọt oxygen ra đều.
Bọt khí là oxygen do rong quang hợp thải ra: càng nhiều bọt, quang hợp càng mạnh.
Đồ thị theo:
Đường cong: số bọt khi chỉ đổi yếu tố này, các yếu tố khác giữ như đang chỉnh. Chấm cam là chỗ bạn đang đứng. Số liệu mô hình, dáng đường theo Hình 23.2 và 23.3 SGK.
Đèn xa 50 cm, nước 30 °C: rong ra ít bọt.
1 ☀️ Ánh sáng: tăng thì có lợi, quá mạnh thì hại
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết cây xanh cần ánh sáng, nước để sống. Bài 22 đã cho phương trình quang hợp, trong đó ánh sáng là điều kiện của phản ứng.
- ✦Bài này thêm: mỗi yếu tố làm quang hợp mạnh lên hay yếu đi ra sao, và vì sao không phải càng nhiều càng tốt.
Cây ưa sáng và cây ưa bóng
| Cây ưa sáng | Cây ưa bóng | |
|---|---|---|
| Sống ở đâu | Nơi ánh sáng mạnh | Nơi bóng râm |
| Ví dụ trong SGK | Phi lao, thông, ngô, hoa giấy, dừa | Lá lốt, trầu không |
| Ra nắng gắt giữa trưa | Quang hợp vẫn tốt | Lá dễ bị “đốt nóng”, quang hợp giảm |
Dạng bài
Dự đoán quang hợp khi đổi ánh sáng
- 1 Xác định cây thuộc nhóm nào: ưa sáng hay ưa bóng.
- 2 Ánh sáng tăng nhưng chưa quá mạnh với loài đó ⇒ quang hợp tăng.
- 3 Ánh sáng quá mạnh với loài đó ⇒ lá bị “đốt nóng”, quang hợp giảm.
- 4 Kiểm tra: kết luận phải nói rõ “mạnh so với loài nào”, vì mỗi loài một nhu cầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “ánh sáng càng mạnh quang hợp càng nhanh”. Chỉ đúng khi chưa quá mạnh với loài đó; vượt mức thì quang hợp giảm.
Giữa trưa nắng gắt, một cây dừa và một cây lá lốt cùng bị phơi nắng. Quang hợp của cây nào dễ giảm hơn?
Hướng dẫn giải
2 💧 Khí carbon dioxide và nước
Hai nguyên liệu và cách chúng ảnh hưởng
| Yếu tố | Khi tăng (vừa phải) | Khi quá thấp hoặc quá cao |
|---|---|---|
| Khí CO₂ | Quang hợp tăng, nhanh lúc đầu rồi chậm dần | Quá thấp (dưới khoảng 0,008–0,01%): không quang hợp. Quá cao (khoảng 0,2%): cây có thể chết vì ngộ độc |
| Nước | Khí khổng mở, CO₂ khuếch tán vào lá dễ | Thiếu nước: khí khổng đóng, CO₂ vào lá giảm |
Dạng bài
Giải thích vì sao thiếu nước làm quang hợp giảm
- 1 Tế bào lá mất nước (nắng nóng, đất khô).
- 2 Khí khổng đóng lại.
- 3 Lượng CO₂ đi vào tế bào lá giảm.
- 4 Thiếu nguyên liệu CO₂ ⇒ quang hợp giảm. Kiểm tra: nước có hai vai trò (nguyên liệu và điều khiển khí khổng), trong tình huống này vai trò thứ hai quyết định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “thiếu nước thì thiếu nguyên liệu nên giảm” rồi dừng. Câu đủ ý còn nhắc khí khổng đóng ⇒ thiếu CO₂.
Giữa trưa nắng nóng, giàn dưa héo lá dù ánh sáng rất dồi dào. Vì sao quang hợp vẫn giảm?
Hướng dẫn giải
Đọc đồ thị nồng độ CO₂ (Hình 23.2)
- ✦Cả cây bí đỏ (1) và cây đậu (2): quang hợp tăng nhanh lúc nồng độ CO₂ còn thấp, về sau tăng chậm dần.
- ✦Đường của bí đỏ nằm cao hơn đường của đậu: xu hướng giống nhau nhưng mức đáp ứng khác nhau giữa các loài.
3 🌡️ Nhiệt độ
Nhiệt độ và quang hợp
| Nhiệt độ | Quang hợp |
|---|---|
| 25–35 °C | Thuận lợi nhất với hầu hết các loài |
| Trên 40 °C | Giảm hoặc ngừng hẳn |
| Dưới 10 °C | Giảm hoặc ngừng hẳn |
| Nhiệt độ thấp nhất còn quang hợp được | Khác nhau theo loài: cây vùng ôn đới có thể quang hợp ở −5 °C, cây vùng nhiệt đới thấp nhất là 4 °C |
Dạng bài
Đọc đồ thị nhiệt độ – cường độ quang hợp
- 1 Xem trục ngang (nhiệt độ) và trục đứng (cường độ quang hợp).
- 2 Tìm đỉnh của đường cong: nhiệt độ ở đó là mức thuận lợi nhất của loài.
- 3 Nhìn phía bên phải đỉnh: đường tụt xuống ⇒ quá nóng thì quang hợp giảm mạnh.
- 4 Kiểm tra: đỉnh thường rơi vào khoảng 25–35 °C hoặc nhỉnh hơn một chút, không phải ở nhiệt độ cao nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nhiệt độ càng cao quang hợp càng nhanh. Quá 40 °C đường quang hợp đi xuống.
Ba đường cong ở Hình 23.3 (khoai tây, cà chua, dưa chuột) đều đi lên, đạt đỉnh rồi tụt nhanh gần 0 ở khoảng 45–50 °C. Một nhà kính trồng cà chua lên tới 45 °C giữa trưa. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
4 🌱 Vận dụng: trồng và bảo vệ cây xanh
Tình huống → việc làm → yếu tố được chỉnh
| Tình huống | Việc làm | Yếu tố |
|---|---|---|
| Cây trồng quá sát nhau | Trồng đúng mật độ, tỉa bớt | Ánh sáng |
| Ngày nắng nóng | Che nắng, tưới đủ nước | Ánh sáng, nước, nhiệt độ |
| Ngày rét đậm | Ủ ấm gốc, chống rét | Nhiệt độ |
| Khi trồng cây | Trồng đúng thời vụ, bón phân hợp lí | Nhiệt độ, dinh dưỡng |
Dạng bài
Chọn biện pháp cho một tình huống
- 1 Tìm dấu hiệu (lá vàng, cây vống, lá cháy…).
- 2 Đoán yếu tố nào đang thiếu hoặc quá mức: sáng, nước, CO₂, nhiệt độ.
- 3 Chọn việc làm chỉnh đúng yếu tố đó (che nắng, tưới nước, tỉa bớt, ủ ấm).
- 4 Kiểm tra: việc làm không gây thêm yếu tố quá mức khác (che quá kín thì lại thiếu sáng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gặp cây còi thì chỉ nghĩ đến bón phân. Phải tìm đúng yếu tố đang thiếu (nhiều khi là ánh sáng hoặc nước).
Ruộng ngô gieo quá dày: cây cao vống, lá phía dưới vàng, ít bắp. Nguyên nhân liên quan quang hợp là gì và cần làm gì?
Hướng dẫn giải
Vì sao nên trồng và bảo vệ cây xanh
- ✦Quang hợp ở cây xanh cung cấp chất hữu cơ cho mọi sinh vật và góp phần cân bằng không khí.
- ✦Cần bảo vệ nhất là bộ lá (“bộ máy quang hợp”), kết hợp điều chỉnh ánh sáng, tưới nước, bón phân để cây quang hợp tốt.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Ánh sáng, cây ưa sáng và ưa bóng
- 1Nhận biết
Khi cường độ ánh sáng tăng (nhưng chưa quá mạnh) thì quang hợp thường:
- 2Nhận biết
Cây nào sau đây là cây ưa bóng?
- 3Thông hiểu
Ánh sáng quá mạnh làm quang hợp giảm vì:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cây ưa sáng thường sống ở nơi có ánh sáng mạnh.
b)Cây ưa bóng ra nắng gắt sẽ quang hợp mạnh hơn.
c)Cây thông và hoa giấy là cây ưa sáng.
- 5Thông hiểu
Chậu trầu không (cây ưa bóng) nên đặt ở đâu?
- 6Vận dụng
Hai chậu cùng loại cây ưa bóng: chậu A để chỗ râm, chậu B đem ra nắng gắt cả ngày. Cuối ngày lá chậu B cháy vàng. Giải thích đúng nhất:
Khí carbon dioxide và nước
- 1Nhận biết
Nước có ảnh hưởng “kép” đến quang hợp vì nước vừa là ..., vừa tham gia ...
- 2Thông hiểu
Khi tế bào lá mất nước, khí khổng đóng lại. Hậu quả trực tiếp nhất với quang hợp là:
- 3Thông hiểu
Theo Hình 23.2, khi nồng độ CO₂ tăng dần từ rất thấp, quang hợp của cây bí đỏ và cây đậu:
- 4Thông hiểu Nồng độ khí CO₂ tăng quá cao (khoảng %) có thể làm cây chết vì ngộ độc.
- 5Vận dụng
Hình 23.2 cho thấy với cùng nồng độ CO₂, cây bí đỏ quang hợp mạnh hơn cây đậu. Kết luận hợp lí là:
- 6Vận dụng
Giữa trưa nắng nóng, lá dưa héo và quang hợp giảm. Sắp xếp chuỗi nguyên nhân theo thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Nhiệt độ
- 1Nhận biết
Khoảng nhiệt độ thuận lợi nhất cho hầu hết các loài cây quang hợp là:
- 2Thông hiểu
Nhiệt độ nào làm quang hợp giảm hoặc ngừng hẳn?
- 3Thông hiểu
Nhiệt độ thấp nhất mà cây còn quang hợp được:
- 4Vận dụng
Nhiệt độ trong nhà kính trồng cà chua lên 45 °C lúc trưa. Việc làm hợp lí và lí do:
- 5Vận dụng Ngày rét, nhiệt độ vườn chỉ 8 °C. Để nhà kính đạt mức thuận lợi thấp nhất cho quang hợp (25 °C), cần làm ấm thêm °C.
Vận dụng trồng và bảo vệ cây xanh
- 1Nhận biết
Việc làm nào giúp cây quang hợp tốt hơn?
- 2Thông hiểu
Ngày rét đậm, người làm vườn ủ ấm gốc cho cây nhằm:
- 3Thông hiểu
Vì sao thành phố cần trồng nhiều cây xanh?
- 4Vận dụng
Ruộng ngô gieo quá dày, lá tầng dưới vàng, cây vống cao. Nguyên nhân chính và cách xử lí:
- 5Vận dụng
Trước nhà có một chỗ nắng gắt và một chỗ râm mát. Nên đặt cây hoa giấy (ưa sáng) và cây lá lốt (ưa bóng) thế nào?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi bốn yếu tố ảnh hưởng quang hợp, cây ưa sáng – ưa bóng, và giải thích một biện pháp trồng trọt (trồng đúng mật độ, che nắng, ủ ấm).
- •Câu vận dụng thường cho một tình huống (ngày nắng nóng, ruộng trồng dày, nhà kính) rồi hỏi yếu tố nào đang thiếu hoặc quá mức; hoặc đọc đồ thị đường cong tăng rồi giảm.
- •Là nền cho phần trao đổi chất ở thực vật và sinh thái (quang hợp, năng suất cây trồng) ở KHTN 8–9.
23. Hô hấp tế bào