Hô hấp tế bào
Viết được phương trình hô hấp tế bào bằng chữ, nói đúng nơi diễn ra và vai trò, phân biệt với việc thở và với quang hợp, rồi mô tả được thí nghiệm hạt nảy mầm thải khí carbon dioxide.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 25, Bài 27
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hô hấp tế bào là quá trình phân giải chất hữu cơ (chủ yếu là glucose) với sự tham gia của oxygen, tạo ra carbon dioxide, nước và năng lượng.
- 2Phương trình chữ: glucose + oxygen → carbon dioxide + nước + năng lượng (ATP).
- 3Hô hấp tế bào xảy ra ở ti thể của tế bào thực vật, động vật, nấm; glucose ở cây lấy từ quang hợp, ở động vật lấy từ thức ăn.
- 4Quang hợp và hô hấp tế bào có biểu hiện trái ngược nhưng phụ thuộc lẫn nhau: sản phẩm của bên này là nguyên liệu của bên kia.
- 5Thí nghiệm SGK: hạt nảy mầm hô hấp thải CO₂ ⇒ nước vôi trong vẩn đục (chuông B không có hạt thì vẫn trong).
- 6⚠️ Hô hấp tế bào không phải là thở. Thở chỉ đưa oxygen tới và đưa CO₂ đi; phản ứng sinh năng lượng xảy ra trong tế bào.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đĩa hạt nảy mầm, hạt khô hoặc hạt luộc chín vào chuông A hoặc B (mỗi chuông có cốc nước vôi trong), rồi kéo thanh thời gian tới 1 giờ: chỉ chuông có hạt nảy mầm thì nước vôi vẩn đục.
Kéo đĩa hạt vào chuông (hoặc chạm đĩa rồi chạm chuông). Chạm đĩa trong chuông để lấy ra.
Kết luận
Mới 0 phút. SGK chờ 1 giờ rồi mới mở chuông xem mặt nước vôi. Kéo thanh thời gian hoặc bấm "Chờ 1 giờ".
Hô hấp tế bào (trong ti thể)
glucose+ oxygen→ carbon dioxide+ nước+ năng lượng (ATP)
Carbon dioxide gặp nước vôi trong tạo chất không tan ⇒ nước vôi vẩn đục. Một phần năng lượng toả ra dạng nhiệt nên đĩa hạt nảy mầm ấm lên (gợn cam). Chấm “CO₂” bay là mô hình đơn giản hoá: khí thật không nhìn thấy.
Chuông A: đĩa hạt nảy mầm + cốc nước vôi trong.
1 🔋 Hô hấp tế bào là gì, xảy ra ở đâu
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 biết tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống, hoạt động sống nào cũng cần năng lượng; ở tiểu học bạn đã biết cơ thể “hít oxygen, thở ra carbon dioxide”.
- ✦Lớp 7 thêm: năng lượng ấy do hô hấp tế bào tạo ra, ở ti thể, và viết được phương trình hô hấp.
Hô hấp tế bào trong một bảng
| Nội dung | |
|---|---|
| Nguyên liệu | Glucose (chất hữu cơ) và khí oxygen |
| Sản phẩm | Khí carbon dioxide, nước, năng lượng (ATP) |
| Nơi diễn ra | Ti thể (bào quan của tế bào nhân thực) |
| Glucose lấy từ đâu | Thực vật: tổng hợp qua quang hợp. Động vật: từ phân giải thức ăn |
Dạng bài
Viết phương trình hô hấp tế bào
- 1 Vế trái là nguyên liệu: glucose và oxygen.
- 2 Vế phải là sản phẩm: carbon dioxide, nước và năng lượng (ATP).
- 3 Ghi nơi xảy ra: ti thể.
- 4 Kiểm tra: chiều ngược với quang hợp (quang hợp lấy CO₂ và nước, tạo glucose và oxygen) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đảo hai vế, coi glucose và oxygen là sản phẩm của hô hấp. Đó là nguyên liệu; đảo lại thành quang hợp.
Viết phương trình hô hấp tế bào bằng chữ. Glucose dùng cho hô hấp ở cây lúa và ở con bò lấy từ đâu?
Hướng dẫn giải
Năng lượng dùng để làm gì
- ✦Gần như mọi hoạt động sống của tế bào (sinh trưởng, phát triển, trao đổi chất, sinh sản…) đều cần năng lượng từ hô hấp.
- ✦Một phần nhỏ năng lượng toả ra dưới dạng nhiệt, giúp giữ ấm cơ thể.
2 🫁 Hô hấp tế bào không phải là thở
So sánh
| Thở (trao đổi khí) | Hô hấp tế bào | |
|---|---|---|
| Là gì | Đưa oxygen vào, đưa carbon dioxide ra khỏi cơ thể | Phân giải chất hữu cơ, giải phóng năng lượng |
| Ở đâu | Cơ quan hô hấp (phổi, mang…) | Ti thể của tế bào nhân thực |
| Quan hệ | Mang oxygen tới cho tế bào dùng | Dùng oxygen đó để tạo năng lượng |
Dạng bài
Phân biệt thở và hô hấp tế bào
- 1 Hỏi: việc đang nói là lấy khí từ ngoài vào cơ thể hay biến đổi glucose trong tế bào?
- 2 Lấy khí vào/ra ⇒ thở. Biến đổi glucose, sinh năng lượng ⇒ hô hấp tế bào.
- 3 Nhớ: hô hấp tế bào xảy ra ở mọi tế bào sống, cả ngày lẫn đêm, cả ở cây.
- 4 Kiểm tra: nếu câu có “ti thể”, “năng lượng ATP” thì đó là hô hấp tế bào ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “cây không hô hấp vì cây không có phổi”. Cây không có phổi nhưng tế bào cây vẫn hô hấp suốt ngày đêm.
Chạy nhanh một lúc, bạn thở gấp và thấy người nóng lên. Giải thích bằng hô hấp tế bào.
Hướng dẫn giải
3 🔄 Quang hợp và hô hấp: hai chiều ngược nhau
So sánh hai quá trình
| Quang hợp (tổng hợp) | Hô hấp tế bào (phân giải) | |
|---|---|---|
| Nguyên liệu | Nước + carbon dioxide | Glucose + oxygen |
| Sản phẩm | Glucose + oxygen | Carbon dioxide + nước |
| Năng lượng | Tích luỹ (từ ánh sáng, vào glucose) | Giải phóng (ATP) |
| Nơi, lúc nào | Lục lạp, khi có ánh sáng | Ti thể, mọi lúc |
Dạng bài
Dự đoán khí trong bình kín có cây
- 1 Xét có ánh sáng hay không.
- 2 Có sáng: cây quang hợp và hô hấp; quang hợp thường mạnh hơn nên dư oxygen.
- 3 Không sáng: cây chỉ hô hấp ⇒ lấy oxygen, thải CO₂.
- 4 Kiểm tra: hô hấp có cả ngày lẫn đêm, quang hợp chỉ khi có sáng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ quang hợp và hô hấp “triệt tiêu nhau” hoặc chỉ xảy ra một trong hai. Hô hấp xảy ra mọi lúc; ban ngày quang hợp thường mạnh hơn nên cây vẫn tích luỹ chất hữu cơ.
Một cây đặt trong bình kín, để nơi hoàn toàn tối vài ngày. Nồng độ CO₂ trong bình thay đổi thế nào?
Hướng dẫn giải
Cũng dùng oxygen, thải carbon dioxide, sinh năng lượng, nhưng giải phóng ồ ạt dưới dạng nhiệt, hiệu suất thường nhỏ hơn 25%.
Giải phóng năng lượng từ từ, qua nhiều giai đoạn, phần lớn tích luỹ ở dạng dễ dùng, hiệu suất khoảng 40%.
4 🧪 Thực hành: hạt nảy mầm hô hấp thải khí gì
Dạng bài
Thí nghiệm hạt nảy mầm với nước vôi trong (SGK)
- 1 Chuẩn bị hạt nảy mầm: chọn hạt chắc, ngâm nước ấm khoảng 40 °C trong 2 giờ, rải lên bông hoặc giấy thấm ẩm trong đĩa Petri, để ở nhiệt độ phòng hoặc tủ ấm 30–35 °C.
- 2 Chuông A: đặt đĩa hạt nảy mầm cùng một cốc nước vôi trong. Chuông B: chỉ đặt cốc nước vôi trong (đối chứng).
- 3 Để 1 giờ ở nơi sáng của phòng thí nghiệm, rồi mở ra quan sát mặt hai cốc nước vôi.
- 4 Kiểm tra: kết luận chỉ đúng khi hai chuông khác nhau duy nhất ở việc có hạt nảy mầm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng hạt khô hoặc chưa nảy mầm. Hạt khô hô hấp rất yếu nên thải rất ít CO₂, nước vôi gần như không đục.
Sau 1 giờ, nước vôi ở chuông A vẩn đục còn chuông B vẫn trong. Kết luận gì?
Hướng dẫn giải
Hai chuông, thấy gì
| Chuông A | Chuông B | |
|---|---|---|
| Có gì | Hạt nảy mầm + nước vôi trong | Chỉ nước vôi trong |
| Sau 1 giờ | Nước vôi vẩn đục | Nước vôi vẫn trong |
| Vai trò | Thí nghiệm | Đối chứng |
Mở rộng: xem thầy cô làm hoặc mô phỏng
- ✦Dùng thêm bình hạt luộc chín làm đối chứng (hạt chết không hô hấp): nhiệt kế ở bình hạt sống tăng, nến trong bình hạt sống tắt vì hết oxygen. Phần có nến chỉ xem thầy cô làm hoặc xem mô phỏng.
- ✦An toàn: không ghé mặt hít khí trong bình kín; nước vôi trong dính vào mắt, da thì rửa nhiều nước sạch.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khái niệm và phương trình
- 1Nhận biết
Hô hấp tế bào diễn ra ở bào quan nào?
- 2Nhận biết
Phương trình hô hấp tế bào dạng chữ là:
- 3Thông hiểu Trong hô hấp tế bào, glucose được phân giải với sự tham gia của khí , tạo ra khí carbon dioxide, nước và năng lượng.
- 4Thông hiểu
Glucose dùng cho hô hấp tế bào ở thực vật và ở động vật lần lượt lấy từ:
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hô hấp tế bào chỉ xảy ra ở tế bào động vật.
b)Ti thể là nơi diễn ra hô hấp tế bào.
c)Sản phẩm của hô hấp tế bào gồm glucose và oxygen.
- 6Vận dụng
Một tế bào mất hết ti thể nhưng vẫn được cung cấp đủ glucose và oxygen. Điều nhiều khả năng xảy ra:
Thở và hô hấp tế bào
- 1Nhận biết
Việc “thở” giúp ích gì cho hô hấp tế bào?
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng?
- 3Thông hiểu
Ban đêm cây xanh:
- 4Vận dụng
Vì sao sau khi chạy nhanh bạn thở gấp và thấy người nóng lên?
- 5Vận dụng
Cá nuôi trong bể kín không sục khí chết dần dù nước còn nhiều. Giải thích hợp lí nhất:
Quang hợp và hô hấp
- 1Nhận biết
Quá trình nào tích luỹ năng lượng, quá trình nào giải phóng năng lượng?
- 2Thông hiểu
Hai chất nào vừa là sản phẩm của quang hợp, vừa là nguyên liệu của hô hấp tế bào?
- 3Thông hiểu
Điểm giống nhau của hô hấp tế bào và đốt nhiên liệu là:
- 4Vận dụng
Hô hấp tế bào có hiệu suất khoảng 40%, cao hơn đốt nhiên liệu (thường nhỏ hơn 25%). Vì sao?
- 5Vận dụng
Đặt một cây trong bình kín, để nơi hoàn toàn tối. Nồng độ CO₂ trong bình sẽ:
Thực hành hạt nảy mầm
- 1Nhận biết
Nước vôi trong dùng để nhận ra khí nào?
- 2Thông hiểu
Ngâm hạt trong nước ấm rồi rải lên bông ẩm để hạt:
- 3Thông hiểu
Sắp xếp các bước làm thí nghiệm theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Sau 1 giờ, kết quả ở hai chuông là:
- 5Vận dụng
Chuông B (chỉ có cốc nước vôi, không có hạt) được dùng để:
- 6Vận dụng
Một bạn làm lại thí nghiệm nhưng dùng hạt khô, chưa ngâm. Sau 1 giờ nước vôi gần như không đục. Kết luận hợp lí:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi phương trình hô hấp tế bào bằng chữ, nơi diễn ra (ti thể), và phân biệt với thở và với quang hợp.
- •Câu vận dụng thường hỏi giải thích hiện tượng (chạy nhanh thì thở gấp, ban đêm cây hô hấp) hoặc nêu kết quả của thí nghiệm hạt nảy mầm với nước vôi trong, vai trò của chuông đối chứng.
- •Là nền cho trao đổi khí ở sinh vật và các bài hô hấp, năng lượng của cơ thể ở KHTN 8–9 và Sinh học 10.
24. Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào