Quang hợp ở thực vật
Viết được phương trình quang hợp bằng lời, nêu nguyên liệu, sản phẩm, nơi diễn ra và vai trò của lá, đồng thời đọc được kết quả hai thí nghiệm chứng minh quang hợp tạo tinh bột và thải oxygen.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 22, Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quang hợp: lá dùng nước và khí carbon dioxide, nhờ ánh sáng được diệp lục hấp thụ, để tổng hợp chất hữu cơ (glucose) và giải phóng oxygen.
- 2Nước + carbon dioxide → (ánh sáng, diệp lục) glucose + oxygen. Glucose liên kết với nhau thành tinh bột, chất dự trữ đặc trưng ở thực vật.
- 3Quang hợp diễn ra chủ yếu ở lá, trong lục lạp. Khí khổng là cửa cho carbon dioxide vào, oxygen ra; gân lá dẫn nguyên liệu và sản phẩm.
- 4Trong quang hợp, trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng diễn ra đồng thời: quang năng được chuyển thành hoá năng trong chất hữu cơ.
- 5Thí nghiệm: phần lá để hở hoá xanh tím khi nhỏ iodine (có tinh bột); khí rong thải ra làm que đóm tàn đỏ bùng cháy (oxygen).
- 6⚠️ Trước khi bịt lá phải để cây trong tối 2 ngày, nếu không cả lá đều xanh tím và thí nghiệm mất ý nghĩa.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ánh sáng, nước và carbon dioxide vào lá để thấy tinh bột tích dần và bọt oxygen bay ra; ở phần thí nghiệm, kéo băng giấy đen, nắng, cồn rồi iodine vào lá theo thứ tự xem phần nào hoá xanh tím.
Kéo thẻ vào lá, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
1 🌞 Quang hợp là gì
Lớp 6 đã biết gì, lớp 7 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn biết tế bào thực vật có lục lạp chứa diệp lục, làm quang hợp; lớp 5 biết cây cần ánh sáng, nước, không khí để sống.
- ✦Lớp 7 nói rõ chất nào vào, chất nào ra và gọi tên cả quá trình bằng một phương trình; thêm ý chính: quang hợp là chuyển quang năng thành hoá năng.
Đọc phương trình quang hợp (Bảng 22.1)
| Nguyên liệu (lấy vào) | Sản phẩm (tạo ra) | Yếu tố tham gia |
|---|---|---|
| Nước, khí carbon dioxide | Glucose (thành tinh bột), khí oxygen | Ánh sáng, diệp lục |
Dạng bài
Trả lời một câu hỏi về nguyên liệu và sản phẩm
- 1 Viết lại phương trình bằng lời: nước + carbon dioxide → (ánh sáng, diệp lục) glucose + oxygen.
- 2 Chất bên trái mũi tên là nguyên liệu; chất bên phải là sản phẩm.
- 3 Điều kiện (ánh sáng, diệp lục) viết trên mũi tên, không phải nguyên liệu hay sản phẩm.
- 4 Kiểm tra: không để oxygen (sản phẩm) lẫn vào nguyên liệu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cây không "ăn" ánh sáng. Ánh sáng chỉ cung cấp năng lượng; chất hữu cơ được làm từ nước và carbon dioxide.
Chất nào cây lấy từ đất và chất nào lấy từ không khí để quang hợp? Chất nào thải ra?
Hướng dẫn giải
2 ⚡ Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong quang hợp
Cây lấy nước (từ rễ lên theo thân) và carbon dioxide (qua khí khổng), tổng hợp glucose, tinh bột, giải phóng oxygen.
Quang năng (ánh sáng) được chuyển thành hoá năng dự trữ trong chất hữu cơ như glucose, tinh bột.
Dạng bài
Đọc sơ đồ quang hợp ở chiếc lá
- 1 Tìm ba mũi tên vào lá: nước (từ rễ lên), carbon dioxide (từ không khí), ánh sáng.
- 2 Tìm mũi tên ra khỏi lá: khí oxygen; và chất hữu cơ ở lại (glucose → tinh bột).
- 3 Ghi dạng năng lượng: quang năng vào, hoá năng nằm trong chất hữu cơ.
- 4 Kiểm tra: đếm vào (3 thứ) và ra (2 thứ), không thiếu ánh sáng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hai chuyện xảy ra cùng lúc: lấy chất, tạo chất (trao đổi chất) và đổi quang năng thành hoá năng (chuyển hoá năng lượng). Đừng coi chúng là hai quá trình tách rời.
Cây xanh trong phòng khách không có nắng trực tiếp vẫn sống bình thường. Giải thích.
Hướng dẫn giải
3 🍃 Vai trò của lá cây với quang hợp
Từng bộ phận làm gì (Bảng 22.2)
| Bộ phận | Đặc điểm | Vai trò |
|---|---|---|
| Phiến lá | Dạng bản mỏng, diện tích bề mặt lớn | Hứng được nhiều ánh sáng |
| Lục lạp | Nhiều trong lá, chứa diệp lục | Hấp thụ và chuyển hoá ánh sáng; nơi tổng hợp chất hữu cơ |
| Gân lá | Có nhiều, toả khắp phiến lá | Vận chuyển nguyên liệu và sản phẩm |
| Khí khổng | Nhiều ở lớp biểu bì lá | Cửa: carbon dioxide vào, oxygen ra |
Khí khổng không đều nhau giữa hai mặt lá
- ✦Cứ 1 cm² mặt lá có khoảng 30 000 khí khổng. Đa số cây có khí khổng ở mặt trên ít hơn mặt dưới.
- ✦Cây thuỷ sinh (sen, súng) thì mặt trên nhiều hơn; ngô, lúa mì có số khí khổng hai mặt gần bằng nhau.
Dạng bài
Giải thích một đặc điểm của lá bằng chức năng
- 1 Nêu đặc điểm (phiến rộng, nhiều gân, nhiều khí khổng, nhiều lục lạp...).
- 2 Hỏi: quang hợp cần gì (ánh sáng, nước, carbon dioxide, nơi tổng hợp)?
- 3 Nối: đặc điểm ấy giúp lấy vào hoặc tạo ra thứ nào.
- 4 Kiểm tra: lời giải thích có nhắc đúng chất hoặc ánh sáng cụ thể ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khí khổng chỉ là cửa khí, quang hợp không diễn ra ở đó. Chất hữu cơ được tổng hợp tại lục lạp.
Xương rồng có lá biến thành gai. Bộ phận nào của cây thực hiện quang hợp?
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
An toàn trước khi xem
- ✦Thí nghiệm có cồn, lửa và dụng cụ thuỷ tinh: chỉ làm ở phòng thí nghiệm với thầy cô. Ở nhà bạn quan sát bằng mô phỏng.
Dạng bài
Thí nghiệm 1: quang hợp tạo ra tinh bột
- 1 Đặt chậu cây khoai lang trong bóng tối 2 ngày. Sau đó bịt kín một phần của một lá bằng băng giấy đen ở cả hai mặt, đem ra nắng (hoặc dưới đèn) 4 đến 6 giờ.
- 2 Ngắt lá, bỏ băng giấy. Đun lá trong cồn 90° (đun cách thuỷ) để tẩy diệp lục, rồi rửa lá trong nước ấm (khoảng 40 °C).
- 3 Nhúng lá vào dung dịch iodine đựng trong đĩa Petri và quan sát màu.
- 4 Kiểm tra: phần để hở hoá xanh tím; phần bị bịt không đổi màu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ bước để cây trong tối 2 ngày thì lá còn tinh bột dự trữ từ trước, cả lá hoá xanh tím và không so sánh được.
Sau thí nghiệm, lá có dải giữa bị bịt giấy đen vẫn không đổi màu, hai bên hoá xanh tím. Kết luận gì?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Thí nghiệm 2: quang hợp giải phóng oxygen
- 1 Cho 2 cành rong đuôi chó vào 2 ống nghiệm, ngọn xuống đáy; đổ đầy nước, bịt miệng bằng ngón tay rồi úp ngược vào cốc A và cốc B sao cho không lọt bọt khí.
- 2 Để cốc A trong chỗ tối (hoặc bọc giấy đen), cốc B ra chỗ nắng.
- 3 Sau 6 giờ, nhẹ nhàng rút ống ra, bịt kín miệng, lật ngược; đưa nhanh que đóm còn tàn đỏ vào miệng ống.
- 4 Kiểm tra: ống ở cốc B có khí đẩy nước xuống và que bùng cháy; ống ở cốc A ít hoặc không có khí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phải dùng que đóm còn tàn đỏ, không phải que đang cháy ngọn lửa; và phải có cốc đối chứng để kết luận là do ánh sáng.
Ống nghiệm ở cốc B (có nắng) có nhiều bọt khí, đưa que đóm tàn đỏ vào thì que bùng cháy. Kết luận gì?
Hướng dẫn giải
Làm sai ở đâu thì thấy gì
| Làm sai | Thấy gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Không để cây trong tối trước | Cả lá xanh tím | Tinh bột dự trữ vẫn còn |
| Bịt giấy đen chỉ một mặt lá | Phần bịt vẫn hơi xanh tím | Mặt kia vẫn nhận ánh sáng |
| Nhỏ iodine khi chưa tẩy diệp lục | Lá còn xanh lục, khó đọc màu | Màu diệp lục che màu iodine |
| Rong không có cốc đối chứng | Không kết luận được | Không biết bọt khí có do ánh sáng không |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khái niệm và phương trình
- 1Nhận biết
Quang hợp ở cây xanh diễn ra chủ yếu trong:
- 2Nhận biết Nước + carbon dioxide → (ánh sáng, diệp lục) + oxygen.
- 3Thông hiểu
Nguyên liệu của quang hợp gồm:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cây lấy khí carbon dioxide qua khí khổng của lá.
b)Glucose tạo thành được liên kết lại thành tinh bột dự trữ.
c)Khí oxygen là nguyên liệu của quang hợp.
- 5Thông hiểu
Diệp lục có vai trò gì trong quang hợp?
- 6Vận dụng
Cây cảnh trong phòng khách, không có nắng trực tiếp, vẫn sống bình thường vì:
Chất và năng lượng
- 1Nhận biết
Trong quang hợp, quang năng được chuyển thành:
- 2Thông hiểu
Nước cho quang hợp đến lá bằng cách:
- 3Thông hiểu
Glucose tạo ra trong quang hợp được liên kết với nhau thành:
- 4Thông hiểu
Câu nào đúng về mối quan hệ giữa trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong quang hợp?
- 5Vận dụng
Ba chậu cây: (1) đủ sáng, nước, carbon dioxide; (2) đủ sáng, nước nhưng không khí đã bị lấy hết carbon dioxide; (3) đủ nước và carbon dioxide nhưng để trong tối. Chậu nào tạo được glucose?
Lá và quang hợp
- 1Nhận biết
Carbon dioxide đi từ ngoài vào trong lá qua:
- 2Thông hiểu
Phiến lá có dạng bản mỏng, diện tích bề mặt lớn để:
- 3Thông hiểu
Gân lá có vai trò trong quang hợp là:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Quang hợp diễn ra chủ yếu trong lục lạp của lá.
b)Khí khổng là nơi tổng hợp chất hữu cơ.
c)Mọi loài cây đều có số khí khổng hai mặt lá bằng nhau.
- 5Vận dụng
Xương rồng có lá biến thành gai. Bộ phận nào thực hiện quang hợp?
- 6Vận dụng
Lá sen nổi trên mặt nước, mặt dưới áp sát nước. Khí khổng nhiều ở mặt trên là hợp lí vì:
Thực hành
- 1Nhận biết
Thí nghiệm có cồn và lửa nên:
- 2Thông hiểu
Xếp các bước thí nghiệm chứng minh quang hợp tạo tinh bột:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Sau khi nhỏ iodine, phần lá để hở (không bịt giấy) sẽ có màu:
- 4Thông hiểu
Phải đặt chậu cây trong bóng tối trước khi làm thí nghiệm để:
- 5Thông hiểu
Que đóm tàn đỏ bùng cháy khi đưa vào ống chứa khí do rong thải ra, chứng tỏ khí đó là:
- 6Vận dụng
Một bạn quên để cây trong tối, bịt giấy đen rồi làm tiếp. Cuối thí nghiệm cả lá đều hoá xanh tím. Giải thích đúng là:
- 7Vận dụng
Hai ống rong úp trong cốc A (tối) và cốc B (nắng), sau 6 giờ. Kết quả hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ II hay hỏi phương trình quang hợp bằng lời, nguyên liệu, sản phẩm, nơi diễn ra, vai trò từng bộ phận của lá, và đọc kết quả thí nghiệm (iodine xanh tím, que đóm tàn đỏ).
- •Câu vận dụng thường cho một tình huống thí nghiệm bị sai (quên để tối, thiếu đối chứng) rồi bắt dự đoán kết quả hoặc sửa lại cách làm.
- •Là nền cho các yếu tố ảnh hưởng quang hợp và hô hấp tế bào ở KHTN 7, rồi chuyển hoá năng lượng và sinh thái ở KHTN 8–9.
22. Một số yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp